สัมมาพัฒนา

สันติอโศก
ขบวนการพุทธปฏิรูปแห่งประเทศไทย

จูลิอานา เอสเซน
เขียน

Right Development  
 The Santi Asoke Buddhist Reform Movement of Thailand
Juliana Essen

ถนอม บุญ
แปลและเรียบเรียง

	

บทที่ ๑ 
บทนำ

ดร. จูลิอานา เอสเซน เริ่มต้นหนังสือเล่มนี้ด้วยการกล่าวถึงนิทานปริศนา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวองค์ปัจจุบัน ทรงใช้ในการสั่งสอนพสกนิกรของพระองค์ ให้ใช้ความรอบคอบในการพัฒนาประเทศ นิทานเรื่องนี้ความว่า
วันหนึ่ง พระมหาชนก เสด็จประพาสพระราชอุทยานหลวงและได้เสวยมะม่วงผลหนึ่ง พระองค์ทรงมีพระราชดำรัสว่า “มะม่วงต้นนี้ให้ผลที่มีรสหวานกลมกล่อม” แล้วเสด็จเลยไป แต่เมื่อพระองค์เสด็จกลับมาประพาสพระราชอุทยานอีกในวันต่อมาไม่เห็นมะม่วงต้นนั้น ทรงตรัสถามคนสวนก็ได้ความว่า หลังจากที่พระองค์เสด็จผ่านไปแล้ว ผู้คนกรูกันเข้าแย่งเก็บผลมะม่วงจนกิ่งหักโค่นลงมา บัดนี้มะม่วงถูกขโมยไปทั้งต้น แม้แต่รากก็ไม่เหลือ

ดร. เอสเซน บอกว่านักปราชญ์ไทยหลายคน เช่น หมอประเวศ วสี ให้อรรถาธิบายว่าประเทศที่ขับเคลื่อนการพัฒนาทางเศรษฐกิจด้วยแรงแห่งความโลภ หรือเอาแต่ได้ฝ่ายเดียว ก็จะลงเอยเหมือนนิทานเรื่องนี้ (คือจะไม่มีมะม่วงให้กิน-ไม่มีทรัพยากรธรรมชาติให้ใช้อีกต่อไป) ตัวอย่าง ประเทศไทยซึ่งเคยเป็นแหล่งที่ให้ความผาสุกแก่พลเมือง แต่เมื่อมีการเร่งรัดพัฒนาทางเศรษฐกิจ โดยการลงทุนแบบอุตสาหกรรม ก็ประสบปัญหาอย่างที่ไม่เคยคาดฝันมาก่อน เช่น สิ่งแวดล้อมถูกทำลาย ศีลธรรมเสื่อมลง ความเหลื่อมล้ำต่ำสูง ระหว่างคนมั่งมีกับคนจน เพิ่มมากขึ้น  ปัญหาเหล่านี้เป็นที่ประจักษ์ เมื่อเกิดวิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจ ในอาเซียอาคเนย์ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๐ บัดนี้ คนไทยหลายคน ตระหนักถึงผลร้ายที่เกิดขึ้น กับการพัฒนาเศรษฐกิจแบบนั้น และหันมาหาทางเลือกใหม่ เช่น การมีสังคมแบบชนบท ซึ่งดำรงชีพตามหลักพุทธศาสนา 

ดร. เอสเซน ชี้ให้เห็นว่า สันติอโศกประสบความสำเร็จในการปฏิรูปพุทธศาสนา เพื่อใช้เป็นแนวทาง สำหรับการแก้ปัญหาทางเศรษฐกิจ เธอรายงานว่า ชาวสันติอโศกจำนวนหนึ่ง (๗ ชุมชน)  ได้ดำเนินชีวิต ตามอุดมคติทางพุทธ เช่น การไม่ยึดติดในวัตถุ และพยายามเข้าให้ถึงความเป็นอิสระ ทางจิตวิญญาณ ปรากฏว่า ตลอดเวลาที่ประเทศไทยกำลังประสบความหายนะทางเศรษฐกิจ ชาวอโศก กลับพบความเจริญรุ่งเรือง  อโศกได้พิสูจน์ให้โลกเห็นว่า คนธรรมดาสามัญทั่วไป ก็สามารถดำเนินชีวิตให้เกิดความสำเร็จ หรือการเป็นคนที่มีคุณค่าได้ 

ดร. เอสเซนเป็นสตรีอเมริกันเชื้อสายสแกนดิเนเวียน และนับถือศาสนาคริสต์ เธอรวบรวมข้อมูลสำหรับเขียนหนังสือเล่มนี้จากการคลุกคลีอยู่กับชาวอโศก ที่พุทธสถานศีรษะอโศก จังหวัดศรีสะเกษ ในระหว่างกันยายน- ตุลาคม ๒๕๔๒ และ กันยายน ๒๕๔๓- กรกฎาคม ๒๕๔๔ เธอเล่าว่า เธอทำทุกอย่าง เสมือนเป็นสมาชิกคนหนึ่งของศีรษะอโศก เช่น ถือศีล ๕ เว้นอบายมุข นอนบนเสื่อกกในเรือนไม้ ตื่นตี ๓ ครึ่ง เพื่อสวดมนต์และฟังธรรม ช่วยงานวัด กินอาหารมังสวิรัติ สนทนากับเพื่อนบ้าน ดูแลเด็ก ฟังการประชุมคณะกรรมการ และร่วมทำกิจกรรมต่าง ๆ  ด้วยเหตุนี้ เธอจึงมีความเข้าใจลึกซึ้งถึงหัวใจ ของสิ่งที่ชาวอโศกยึดถือ และปฏิบัติ ซึ่งนำไปสู่การพัฒนาที่แท้จริง นอกจากนี้ เธอยังรวบรวมข้อมูลจากแหล่งอื่น ๆ  เช่น ห้องสมุดพุทธสถานสันติอโศก ที่กรุงเทพฯ ซึ่งให้ข้อมูลเกี่ยวกับความเป็นมา ของอโศก การสำรวจความคิดเห็นแบบสุ่มตัวอย่าง จากสมาชิกมากกว่าครึ่งหนึ่ง ของศีรษะอโศก การสัมภาษณ์ตัวแทนชุมชนศีรษะอโศก การแปลความ จากภาพถ่าย และข้อเขียนของสมาชิกชุมชนศีรษะอโศก ซึ่งบรรยายความสำคัญของชุมชนของเขา

Chapter 1: Introduction
“Right Development”
The Santi Asoke Buddhist Reform
Movement of Thailand

                                  One day King Mahajanaka visited the Royal Park where he tasked the sweet fruit of a mango tree. When he passed the tree later, he found it had been plundered and uprooted by greedy people scrambling for its delicious fruit.

                               His Majesty the King of Thailand uses this traditional Buddhist riddle in his recent book to teach his kingdom lessons about sustainable development. Prominent Thai scholars such as Dr. Prawase Wasi interpret it as and analogy for “development driven by greed.” Dr. Prawase1 laments, “We are short-sighted . . .
When people struggle only for economic gain, society and the environment are destroyed” (Bangkok Post, September 13, 1999). Indeed, after more than three decades of promoting rapid economic growth via capital-intensive industrialization, Thailand faces a widening socioeconomic gap, environmental devastation, and decline of Buddhist values. The 1997 economic crisis in Southeast Asia thus marks a critical moment in Thailand’s history. Now, many Thais pause to reevaluate their nation’s development path and to consider other options for a primarily Buddhist, agrarian society.
The Santi Asoke Buddhist Reform Movement in Thailand offers one such alternative. The Asoke group’s aim is not a Western ideal—to accumulate high levels of material comfort---but a Buddhist ideal---to release attachment to the material world and attain spiritual freedom. The fact that the seven Asoke communities have continued to thrive throughout the nation’s economic troubles is a testament to the movement’s success in raising the quality of life for ordinary people. This book draws on ethnographic research at one community, the Srisa Asoke Buddhist Center, to illustrate Asoke beliefs and practices that foster material and spiritual development on three levels: individual, community, and society.
The research sprang from a fundamental critique of the mainstream development paradigm that promotes economic growth through monetary and technical aid. Anthropologists and other social scientists have exposed Western development models as historically and culturally constructed, which thus cannot be reproduced globally with consistently satisfying results. These scholars further criticize the overemphasis on economic growth, not only for failing to “trickle down” to improve ordinary people’s lives, but for in fact worsening their existence through the burdens of structural adjustment programs and environmental ruin. …
……..

Chapter 2
Context: Thai Buddhism(s)

   The Santi Asoke Buddhist Reform Movement is chiefly concerned with the practice and propagation of Buddhism in a nation that is 95 percent Buddhist. As such, background on Thai Buddhist traditions and responses to modern problems will facilitate a deeper understanding of the Asoke movement’s foundational principles and its significance within the wider Thai context. While much acclaimed literature on Buddhism in Thailand1 focuses on the relationship between Buddhism and the state, this political level of analysis gives only a partial picture. Thus, this chapter aims to give a fuller sense of the diverse beliefs and practices that make up Buddhism in Thailand.

Elementary Buddhism

    But first, a brief overview of elementary Buddhist tenets may be helpful to the less familiar reader. There are many schools of Buddhist thought and innumerable forms of practice, yet these variations maintain certain common principles. Buddhism is non-theistic; that is, the Buddha is an exemplar and teacher, not a god. A Buddhist vows to take refuge in the Three Jewels: Buddha, Dharma (meaning the Buddha’s teachings, duty, and the laws of nature), and Sangha (traditionally the hierarchical order of monks, but more loosely understood as the Buddhist communiry). The Buddha’s central doctrine, the Four Noble Truths, teaches that there is suffering (dukkha), the cause of suffering is craving or desire (tanha), there is an end to suffering, and the Way to end suffering is the Eightfold Path (also known as the Middle Way). According to the Buddha, the negative craving that causes suffering stems from the delusion that there is a separate, permanent self. In fact, the three basic moral defilements (kilesa)   …

บทที่ ๒ 
สภาพพุทธศาสนาของไทย
(ก่อนสันติอโศก)
         
ในบทนี้ผู้เขียนอธิบายหลักพุทธศาสนาอย่างคร่าว ๆ เพื่อให้ผู้อ่านที่ไม่มีความรู้ในพุทธศาสนาเข้าใจคำสอนของพระพุทธเจ้า และกล่าวถึงปัญหาทางเศรษฐกิจและสังคมของประเทศไทย ซึ่งเป็นผลจากการพัฒนาอุตสาหกรรมอย่างเร่งรีบ เนื่องจากประชาชนชาวไทยส่วนใหญ่ นับถือศาสนาพุทธ (ร้อยละ ๙๕) พุทธศาสนา จึงมีอิทธิพลต่อชีวิตจิตใจของคนไทย เมื่อมีปัญหาในชีวิต คนไทยมักหาทางออกโดยการพึ่งพระศาสนา แต่ในขณะที่ประเทศชาติ ทุรนทุรายอยู่กับการแก้ปัญหา ทางเศรษฐกิจ และสังคม พุทธศาสนาของไทย ก็มีความสับสนอยู่ไม่น้อย มีผู้เข้าใจศาสนาไขว้เขว และปฏิบัติแตกต่างกัน บางคนนำเอาลัทธิ หรือประเพณีอื่น มาปะปนกับการปฏิบัติ และเข้าใจว่าเป็นพุทธศาสนา กลุ่มอโศกได้ก่อตั้งขึ้น ในขณะที่ประเทศชาติ และศาสนากำลังมีปัญหา กลุ่มนี้ค้นหาหลักพุทธศาสนาที่แท้จริง มาเป็นแนวทาง ในการดำรงชีวิต และช่วยแก้ปัญหาของสมาชิกในกลุ่ม บัดนี้กลุ่มอโศก ได้เจริญก้าวหน้าและขยายตัวออกไป อย่างกว้างขวาง ทุกภาคในประเทศไทย

ผู้เขียนอธิบายว่า พุทธศาสนาเป็นศาสนาที่ไม่มีพระผู้เป็นเจ้า พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระผู้เป็นเจ้า แต่เป็นแบบอย่าง และครูที่ดี ชาวพุทธนับถือพระรัตนตรัย นั่นคือ พระพุทธเจ้า พระธรรม (คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า) และพระสงฆ์ (ตามประเพณีหมายถึงพระ หรือผู้ออกบวช ที่มีการปกครองเป็นขั้นลดหลั่นกันไป แต่ในความหมายกว้าง ๆ หมายถึงชาวพุทธที่อาศัยอยู่ในที่เดียวกัน และปฏิบัติตามกฎข้อบังคับอันเดียวกัน) ใจกลางของคำสอนในศาสนา คืออริยสัจ ๔ ซึ่งหมายถึงทุกข์ สาเหตุให้เกิดทุกข์คือความอยากหรือตัณหา การดับทุกข์ และหนทางแห่งการดับทุกข์อันได้แก่มรรคมีองค์ ๘ ผู้เขียนอ้างคำสอนของพระพุทธเจ้าว่า ความอยากในทางลบ ที่ทำให้เกิดทุกข์นั้น เกิดจากความหลงว่ามีตนที่ถาวร กิเลสซึ่งมีโลภ โกรธ หลง ผูกพันอยู่กับความมีตน พระพุทธเจ้าจึงสอนหลักอนัตตา หรือความไม่มีตน การปล่อยวางความยึดมั่นในตน (“ตัวกู”  “ของกู”) และการเข้าใจอย่างถ่องแท้ ถึงความจริงเหล่านี้ จะนำไปสู่ปรินิพพาน

ศาสนาพุทธได้รับสมญาว่าลัทธิแห่งตัวบุคคล เพราะว่าคนแต่ละคน มีความรับผิดชอบในตัวของตัวเอง ในการดำเนินชีวิตไปสู่การหลุดพ้น หรือปรินิพพานโดยไม่ต้องพึ่งอำนาจสิ่งศักดิสิทธิ์ และการที่จะเข้าให้ถึงปรินิพพานนั้น บุคคลต้องปฏิบัติมรรค ๘ ตามความสามารถของตน และพิสูจน์ความมีเหตุผลของมรรค ๘ ด้วยตัวของตัวเอง องค์ประกอบของมรรค ๘ คือ การมีความเห็นชอบ การพยายามชอบ การคิดชอบ การเจรจาชอบ การกระทำชอบ การเลี้ยงชีวิตชอบ การมีสติชอบ และการมีสมาธิชอบ (ชอบ-ในที่นี้หมายถึง ความถูกต้องตามทำนองคลองธรรมไม่ใช่ชอบตามอารมณ์) ผู้ปฏิบัติดำเนินการตามองค์ประกอบทั้ง ๘ นี้พร้อม ๆ กันไปโดยไม่ต้องเรียงลำดับความสำคัญ แต่ก็มีความหมายมั่น ที่จะทำศีล สมาธิ และปัญญาให้สมบูรณ์ อย่างไรก็ตาม สำนักต่าง ๆ ในประเทศไทย เน้นความสำคัญของการฝึกศีล สมาธิ และปัญญาไม่เหมือนกัน

พุทธศาสนาในระบอบวัดของไทย
พระสงฆ์เป็นภาพลักษณ์ของพุทธศาสนา ผู้เขียนกล่าวว่า ในขณะที่พระสงฆ์ไทยบางรูป มีความผูกพัน อยู่กับส่วนกลาง สร้างความก้าวหน้าในตำแหน่งหน้าที่ทางศาสนา และเสนอแนะความคิดเห็น ซึ่งเกี่ยวข้องกับศาสนาแก่รัฐบาล ยังมีพระสงฆ์อีกจำนวนไม่น้อย ที่เป็นพระนักวิชาการ พระป่าซึ่งปลีกตัวภาวนาอยู่ตามลำพัง และพระชนบท ซึ่งอยู่ในหมู่บ้าน พระประเภทหลังนี้ มีจำนวนมาก แต่ได้รับความสนใจน้อย และโดยหน้าที่แล้ว พระเหล่านี้ไม่มีเวลาจะศึกษาเล่าเรียน ภาวนา หรือแสวงหาอำนาจทางการเมือง ตรงกันข้าม ท่านทำหน้าที่ตามความต้องการของชุมชน เช่นเป็นครู เป็นผู้ไกล่เกลี่ยกรณีย์พิพาท เป็นที่ปรึกษาครอบครัว เป็นหมอยากลางบ้าน เป็นนักออกแบบก่อสร้าง เป็นหมอดู และเป็นนักโหราศาสตร์ เมื่อรัฐไม่มีงบประมาณ หรือละเลยการฟื้นฟูชนบท พระเหล่านี้ รับหน้าที่โดยปริยาย เช่นเป็นพระนักพัฒนา พระสิ่งแวดล้อม

อะไรจูงใจให้ชายไทยออกบวช? เป็นคำถามที่ให้คำตอบคลุมเครือที่สุด มีอยู่น้อยมาก ที่คนไทยบวชเพื่อศาสนา ผู้เขียนกล่าวว่า ในจำนวนนี้ มีนักบวชที่พ่อแม่ส่งมาอยู่วัด ตั้งแต่ยังเล็ก เพื่อจะได้อาหารรับประทาน มีเสื้อผ้าใช้ และจะได้รับการศึกษา โดยทั่วไปหนุ่มไทยบวชตามประเพณี ระหว่างเข้าพรรษา เพื่อเป็นพิธีการผ่านวัยรุ่น ไปสู่การแต่งงาน คนทั่วไปเชื่อกันว่า การรักษาศีล ฝึกสมาธิ และเจริญปัญญาในระหว่างบวช จะทำให้ผู้ชายมีคุณสมบัติดีขึ้น นอกจากนี้ ยังมีประเพณีที่ลูกชายหัวปี บวชในช่วงสั้น ๆ เพื่อให้แม่ได้รับบุญกุศล
ตามปกติพระสงฆ์ในประเทศไทยได้รับการเคารพนับถืออย่างสูง แต่เนื่องจากความนิยมในวัตถุเพิ่มขึ้น และศีลธรรมเสื่อมลง ความเลื่อมใสในพระสงฆ์องค์เจ้า ก็ลดตามไปด้วย นอกจากนี้ พระสงฆ์บางรูป ไม่เคร่งครัดในพระธรรมวินัย เช่น นำเงินอนุโมทนาไปซื้อตู้เย็น ทีวี เครื่องปรับอากาศ และเครื่องอำนวยความสะดวกสบายที่ทันสมัย การกระทำเหล่านี้ ขัดกับคำปฏิญาณของพระ ว่าจะอยู่อย่างเรียบง่าย ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีพระที่ประพฤตินอกรีด นอกรอย ผิดพระวินัย และศีลธรรมของบ้านเมือง ข่าวเน่าเปื่อย เกี่ยวกับพระเปื้อนโลกีย์ มีเป็นประจำ ทั้งในหนังสือพิมพ์ไทย และต่างประเทศ ผู้เขียนยกตัวอย่าง หนังสือพิมพ์ต่างประเทศ เช่น ลอนดอนไทม์ และแอสโซสิเอทเต็ด เพรสส์ ซึ่งลงข่าวว่า ตำรวจค้นพบว่า พระเขียนจดหมายรัก รับนิตยสารโป๊ มีขวดเหล้าในกุฏิ ใส่ผมปลอมเที่ยวบาร์ หลอกลวงเด็กหญิงชาวเขา มาเพื่อกามารมณ์ นอกจากนี้ ผู้เขียนกล่าวถึงกรณีย์อื้อฉาว ที่วัดธรรมกาย ขายซองบูชา และสมภารวัด ครอบครองที่ดินหลายร้อยไร่ ผู้เขียนกล่าวว่า มหาเถรสมาคม (ซึ่งมีหน้าที่ดูแลพระสงฆ์ทั้งประเทศ) แทบไม่ได้ทำอะไรเลย ในการที่จะปฏิรูปคณะสงฆ์ นอกจากลงโทษพระ ที่กระทำผิด ในกรณีย์ ดังกล่าวเท่านั้น

ชาวพุทธที่เป็นฆราวาส
นักมานุษยวิทยาบางคนตั้งข้อสังเกตว่า พุทธศาสนาเป็นวิถีทางแห่งการดำเนินชีวิต และเป็นเอกลักษณ์ของชาติไทย มาตั้งแต่สมัยโบราณ แต่มีคนเพียงส่วนน้อย (เมื่อเทียบกับพลเมืองทั้งประเทศ) เท่านั้น ที่ออกบวชเป็นพระ ถ้ากระนั้นคนส่วนใหญ่นับถืออะไร? มีผู้ให้คำตอบว่า คนที่สนใจจะเข้าถึงนิพพาน ก็ปฏิบัติตามวัด หรือคำสอนในศาสนา ส่วนคนอื่นนับถือสิ่งต่าง ๆ เปะปะ ไม่จำเพาะเจาะจงว่าเป็นศาสนาอะไร คนที่กลัวกรรมชั่วก็ใช้เวทมนต์คาถา หรือบูชาเทวดาบางองค์ คนที่อยากให้ครอบครัวอยู่เย็นเป็นสุข หรือทำธุรกิจรุ่งเรือง ก็ตั้งศาลพระภูมิไว้บูชา ในระดับจังหวัด หรือชุมชนใหญ่ ทุกเมืองมีศาลเจ้าพ่อหลักเมือง ซึ่งถือกันว่า เป็นที่สิงสถิตของเทวดาประจำเมือง ประชาชนจะนำของมาสักการะ บูชา และขอให้เทวดาคุ้มครอง ให้อยู่เย็นเป็นสุข เจริญก้าวหน้า และมีฐานะร่ำรวย นอกจากนี้ ยังมีวัตถุมงคล ซึ่งใช้กันดาษดื่น แม้ในระหว่างผู้ที่ได้รับการศึกษาสูง ๆ ในเมืองหลวง เชื่อกันว่า วัตถุเหล่านี้ ได้รับการบรรจุ ด้วยอำนาจนอกเหนือธรรมชาติ ซึ่งจะสามารถบันดาลให้ผู้สรวมใส่ แคล้วคลาดจากอันตราย มีกำลังวังชา ร่ำรวย และฉลาด สุดท้าย พระสงฆ์ก็ได้รับนิมนต์ ไปทำพิธีอวยชัย เช่น ประพรมน้ำมนต์ เจิมหน้ารถ หรือเจิมประตูบ้าน เพื่อป้องกันภูตผีปีศาจ ที่จะมุ่งร้าย นำความเจ็บไข้ได้ป่วย หรือภัยพิบัติมาให้

แม้ว่าจะมีพระไปเกี่ยวข้องอยู่กับการปฏิบัติทางเวทมนต์คาถา ก็ยังมีคนไทยไม่น้อย ที่ไม่เห็นด้วย กับการปฏิบัติเหล่านั้น ชาวไทยก็ยังแยกความเชื่อทางไสยศาสตร์ ออกจากพุทธศาสนา ชาวพุทธที่มีหัวปฏิรูป มักตั้งคำถามเอากับชาวพุทธ ที่เอนเอียงไปทางไสยศาสตร์บ่อย ๆ ตัวอย่างเช่น  
ท่านพุทธทาส ผู้นำทางจิตวิญญาณผู้ยิ่งใหญ่ของไทย กล่าวไว้ในหนังสือ คู่มือมนุษย์ ว่า     
ถ้าคนสามารถทำลายความทุกข์ได้ด้วยการถวายของ กราบไหว้บูชา และสวดอ้อนวอน 
ก็จะไม่มีคนที่มีความทุกข์เหลืออยู่ในโลกนี้แม้แต่คนเดียว แต่ยังมีคนทนทุกข์ทรมานอยู่มาก
มาย แม้แต่ในขณะที่เขาทำพิธี แสดงความเคารพ หมอบกราบไหว้บูชา แสดงว่าวิธีนี้ไม่ใช่ทางแห่งการพ้นทุกข์
ท่านพุทธทาสเน้นว่า ศาสนาพุทธมีพื้นฐานอยู่บนเหตุผลและการเข้าใจอย่างถ่องแท้

		นักมานุษยวิทยาบางคนเห็นว่า หลักศีลธรรมสำหรับฆราวาสยังคลุมเครือ และไม่มีทางที่คนธรรมดาสามัญ จะสามารถปฏิบัติให้สมบูรณ์แบบได้ แต่มีผู้แย้งว่า ศีลธรรมไม่ใช่ทางเลือกเพียงทางเดียว ยังมีทางอื่นให้เลือกอีก เช่นการทำกรรมดียิ่ง ๆ ขึ้นไปในอนาคต เพื่อให้สมดุลกับกรรมชั่ว ที่ทำไว้ในอดีต ความจริง กรรมไม่ใช่คติในพุทธศาสนา แต่ถูกเอามารวมกับศาสนาพุทธ แทบแยกไม่ออก อย่างไรก็ตาม พุทธศาสนิกชนเชื่อว่า กฎแห่งเหตุและผล ที่เกี่ยวเนื่องกัน (ปฏิจจสมุปปบาท) ควบคุมธรรมชาติทั้งมวล รวมทั้งพฤติกรรมของมนุษย์ด้วย ดังเช่นคติที่ว่า “ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว”

	คนไทยเข้าใจว่ากรรมเป็นความสัมพันธ์ระหว่างวิบากกรรม (ผลของการทำชั่วในอดีต) กับบุญซึ่งอาจสะสมไว้ได้โดยการกระทำความดีเพื่อที่จะทำให้ชีวิตในชาตินี้หรือชาติหน้าดีขึ้น ด้วยเหตุนี้คนไทยจึงเชื่อว่าการทำบุญเป็นหัวใจของการปฏิบัติธรรมในพระพุทธศาสนา การทำบุญอาจรวมถึงกิจกรรมต่าง ๆ เช่นออกทุนสร้างวัดหรือซ่อมแซมโบสถ์วิหาร บวชเป็นพระ หรือบวชลูกชาย ถวายอาหารพระทุกวัน ปฏิบัติธรรมในวันพระ และถือศีลห้าอย่างเคร่งครัด ผู้เขียนกล่าวว่า คนทั่วไป-ยกเว้นสมาชิกอโศก-ถือว่าการทำบุญ ง่ายกว่าการถือศีลและภาวนา

	พร้อมกับการตื่นตัวของคนชั้นกลางในเมืองหลวง คนไทยบางคน นำเอาพุทธศาสนาไปใช้ให้เป็นประโยชน์ในการทำงาน ผู้เขียนยกตัวอย่าง พลตรีจำลอง ศรีเมือง ซึ่งได้รับสมญาว่า “มิสเตอร์ คลีน”พลตรีจำลองได้นำเอาหลักพุทธศาสนา ไปใช้ในการปฏิบัติราชการ (เช่น เมื่อท่านเป็นเลขาธิการนายกรัฐมนตรี ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร สมาชิกสภาผู้แทนราษฏร หัวหน้าพรรคการเมือง และรองนายกรัฐมนตรี) ผู้เขียนเล่าว่า ภรรยาของพลตรีจำลองเป็น คนเคร่งศาสนา และถือศีลห้าอย่างเคร่งครัด พลตรีจำลอง เอาเธอเป็นตัวอย่าง โดยการเลิกบุหรี่ เหล้า หมากฝรั่ง และยาอม คนทั้งสองปฏิญาณว่า จะไม่ดูหนังดูละคร หรือการละเล่นอื่น ๆ ที่ทำให้เสียเวลา นักรัฐศาสตร์คนหนึ่ง ซึ่งศึกษาชีวิตและการทำงานของพลตรีจำลอง รายงานว่า ด้วยการตัดกิจกรรมที่ไร้สาระ ตามมาตรฐานพุทธศาสนา ทำให้คนทั้งสอง ประสบความสำเร็จในการศึกษา และการทำงานทางการเมือง

	ผู้เขียนยกตัวอย่างชาวพุทธกลุ่มหนึ่ง ซึ่งปฏิบัติสุดโต่งไปในทางโลก กลุ่มนี้มีชื่อว่า ธรรมกาย ผู้เขียนบรรยายว่า ทุกเช้าวันอาทิตย์ จะมีรถบรรทุกคนประมาณ ๕๐,๐๐๐ คนจากสารทิศ ทั่วกรุงเทพ ฯ มายังโบสถ์สมัยใหม่ ที่วัดธรรมกาย เพื่อร่วมพิธีคอนเสอร์ท ซึ่งเตรียมการเอาไว้เป็นพิเศษ แล้วก็ฝึกภาวนา ในสนามหญ้าผืนใหญ่ที่เขียวขจี ผู้เขียนกล่าวว่า กลุ่มชนชั้นกลางระดับสูงเหล่านี้ มองไม่เห็นความขัดแย้ง ระหว่างการมุ่งมั่นที่จะทำจิตใจให้เจริญ กับการสะสมความร่ำรวยทางวัตถุ แต่คณะธรรมกายเชื่อว่า การภาวนาทำให้คนมีความอุดมสมบูรณ์ ช่วยเพิ่มพูนประสิทธิภาพ และประสบความสำเร็จในชีวิต
	ตรงกันข้ามกับวัดธรรมกาย ขบวนการปฏิรูปพุทธศาสนา สันติอโศก ไม่เห็นด้วย กับการปฏิบัติ “ทางโลก” ที่คนไทยส่วนใหญ่ กระทำอยู่ ชุมชนอโศกเน้นหลักศีลธรรม การร่วมมือกัน และความเป็นอยู่อย่างเพียงพอ ความจริง ทั้งธรรมกายและอโศก ต่างก็เป็นขบวนการปฏิรูป ที่เริ่มต้นในเมือง แต่ที่แตกต่างกันมากก็คือ สมาชิกส่วนใหญ่ของอโศก เป็นชาวชนบท ๖ใน ๗ ชุมชนของอโศกอยู่ในชนบท (๗ ใน ๙ ขณะพิมพ์หนังสือเล่มนี้) สมาชิกของชาวอโศก มีความหลากหลาย มีทั้งคนจีน คนไทยในภาคกลาง ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (ขณะนี้รวมภาคใต้ด้วย) ระดับการศึกษา มีตั้งแต่คนที่ไม่เคยเข้าโรงเรียน ไปจนถึงคนที่จบปริญญาโท ทำอาชีพต่าง ๆ กันมาก่อน เช่น วิศวกร  ครู ผู้พัฒนาที่ดิน ศิลปิน และคนหาบเร่ แรงจูงใจที่ทำให้คนเหล่านี้ มาเป็นสมาชิกก็คือ “ความรู้สึกว่าเป็นญาติพี่น้องกัน” (ญาติธรรม) ผู้เขียนกล่าวว่า ชุมชนอโศก อาจมีวิธีการเลี้ยงชีพที่มั่นคงกว่าวิธีอื่นที่คนไทยบางคนจะดำเนินด้วยตัวเอง นอกจากนี้ อโศกยังเป็นสถานที่หลบภัยจากปัญหาสังคม เช่น ยาเสพติด การหย่าร้าง อย่างไรก็ตาม วัตถุประสงค์ของอโศกสลับซับซ้อน

	พุทธศาสนาที่เชื่อมกับสังคม
	ปัญหาที่ถกเถียงกันมาช้านานคือ “พระควรอยู่ป่าและตั้งใจภาวนาโดยไม่พัวพันกับสังคม หรือว่า พระควรอยู่ในเมือง เกี่ยวข้องอยู่กับการศึกษาและสาธารณกิจ” พระนักปราชญ์บางรูปก็ตั้งคำถามว่า “ทำไมเอาศาสนาที่สอนให้ละโลกไปผูกพันกับโลก?” นักพุทธศาสน์สังคมตอบว่า “ก็หลักและวิธีการที่พุทธศาสนาเกี่ยวข้องกับสังคมนั้นมีมาตั้งแต่พุทธกาล” เรื่องนี้เคยมีการอภิปรายกันมาแล้วที่ประเทศศรีลังกาเมื่อราวพุทธศตวรรษที่ ๑ เรื่องมีอยู่ว่า
“พระรูปหนึ่ง (คัลลาบินดทิยะ ทิสส) ไปบิณฑบาตที่บ้านของอุบาสิกานางหนึ่ง ซึ่งบ้านของเธอ 
ถูกไฟไหม้วอดวาย ตั้งแต่ตอนกลางคืน รุ่งเช้าพระก็ยังไปบิณฑบาตที่บ้านหลังนั้นตามเคยโดยไม่สนใจว่า บ้านของอุบาสิกาถูกไฟไหม้หรือไม่”
คำถามที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้มีมากมาย เช่น ทำไมพระไปบิณฑบาตที่บ้านซึ่งถูกไฟไหม้ ? พระจะได้อาหารหรือไม่ ? และอะไรจะเกิดขึ้น? คำตอบที่เป็นไปได้ เช่น “พระไม่ได้อาหารจากบ้านที่ถูกไฟไหม้” “พระจะแนะนำให้อุบาสิกา คิดถึงหลักอนิจจัง” หรือ “พระเกิดความเห็นอกเห็นใจอุบาสิกา เลยทำให้เกิดการช่วยเหลือเกื้อกูลกันต่อไป” อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ชี้ให้เห็นถึงความสัมพันธ์ (และความสำคัญ) ของศาสนากับสังคม
	การปฏิบัติศาสนาที่กำลังมาแรงอีกแบบหนึ่งของคนไทยคือการเอาพระศาสนามาเกี่ยวข้องกับสังคม คนไทยบางคนเห็นว่าพระสงฆ์ซึ่งมีภาระหน้าที่เป็นผู้นำทางจิตวิญญาณควรจะมีความรับผิดชอบทางสังคมบ้าง 
	ท่านพุทธทาสเป็นนักปรัชญาอาวุโสท่านหนึ่ง ซึ่งสนับสนุนพุทธศาสน์สังคม แต่ท่านไม่เห็นว่าคนที่กำลังแสวงหาความกระจ่างส่วนตัว เป็นคนโดดเดี่ยวเดียวดาย ที่มุ่งหมายจะเอาแต่ความยิ่งใหญ่ใส่ตน คนแต่ละคนไม่ใช่เพียงแต่อาศัยอยู่ในสิ่งแวดล้อมร่วมกันเท่านั้น แต่เป็นส่วนหนึ่ง ของชุมชนที่อยู่ในระเบียบของสิ่งต่าง ๆ ตามธรรมชาติ ด้วยเหตุนี้ ความดีของคนแต่และคน ย่อมส่งเสริมความดีของส่วนรวม และในทางกลับกัน ความดีของส่วนรวมก็สนับสนุนให้คนแต่ละคนทำความดี ขณะที่ท่านพุทธทาสเป็นนักคิด ข้อคิดของท่านก็เป็นแรงบันดาลใจ ให้คนอื่นปฏิบัติ เช่น สุลักษณ์ ศิวรักษ์ นักวิพากย์ วิจารณ์ สมณะโพธิรักษ์ ผู้ก่อตั้งและผู้นำของขบวนการปฏิรูป พุทธศาสนาสันติอโศก
	ความเจริญก้าวหน้าอย่างรีบรุดทางเศรษฐกิจ เกี่ยวข้องกับพุทธศาสน์ทางสังคม  ผู้เขียนกล่าวว่าโปรแกรมที่เร่งรัดพัฒนา ผลผลิตของชาติ (GNP) ซึ่งเริ่มในสมัยรัฐบาลของ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ (พ.ศ. ๒๕๐๓) ทำลายสิ่งแวดล้อม ทรัพยากรธรรมชาติ และค่านิยมของคนไทย เขม่าควันจากรถยนต์และโรงงานอุตสาหกรรมในกรุงเทพฯ กลิ่นจากขยะปฏิกูลในเชียงใหม่ น้ำเสียจากนากุ้งในปักษ์ใต้ การตัดไม้ทำลายป่าในภาคเหนือ ซึ่งส่งผลให้ดินถูกชะ ตลิ่งพัง น้ำท่วมและเกิดภาวะแห้งแล้ง คนภาคอีสานอพยพลงมา หางานในเมืองหลวง ฯลฯ ปัญหานิเวศน์หรือความสัมพันธ์ ระหว่างคนกับสิ่งแวดล้อม ยิ่งทวีความรุนแรงมากขึ้น ความเหลื่อมล้ำต่ำสูง ระหว่าง “คนมี” กับ “คนไม่มี” ก็ยิ่งปรากฏชัด และแผ่วง กว้างออกไป วัฒนธรรมที่เอื้ออาทรต่อกัน กลับกลายเป็นวัฒนธรรมใหม่ ที่ให้ความสนใจในวัตถุ และเงินทอง การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ เป็นเรื่องน่าเศร้า สำหรับชาวพุทธที่มีธรรมจริยาว่า “ไม่ยึดติด”
	ปัญหาทางสังคมอีก ๒ ประการที่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจ คือ ปัญหายาเสพติด และโสเภณี เจ้าหน้าที่รัฐบาล รายงานว่า พ.ศ. ๒๕๔๔ เป็นปีที่คนไทยใช้ “ยาบ้า” มากที่สุด มีการคาดคะเนว่า คนไทย ประมาณ ๓ ล้านคน ติดยาเสพติด เพื่อรักษาภาพลักษณ์ของประเทศ รัฐบาลของ พันตำรวจโท ทักษิณ ชินวัตรได้กวาดล้างการค้ายาบ้าเป็นการใหญ่ ส่วนโสเภณี แม้ว่าผิดกฎหมาย แต่จำนวนยังเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เนื่องจากพ่อแม่ที่ยากจน ขายลูกสาวให้วงการค้าประเวณี และหญิงสาวบางคนขายตัวเพื่อแลกกับความเป็นอยู่ อย่างฟุ่มเฟือยในเมืองหลวง บ้างก็ทำเพื่อเอาเงินจุนเจือครอบครัว ที่ยังอยู่บ้านนอก
	เพื่อจะช่วยแก้ปัญหาทางเศรษฐกิจ สังคมและค่านิยมที่กำลังเปลี่ยนแปลง พระสงฆ์หลายรูปในชนบท มองหาแนวทางจากพุทธศาสนา ใน พ.ศ. ๒๕๒๗ พระนักพัฒนา ๗๒ รูป มีความเห็นว่า (๑) กิจการพัฒนา สอดคล้องกับความรับผิดชอบของสงฆ์ ที่มีต่อสังคม (๒) ความเจริญของศาสนาและของสงฆ์ ขึ้นอยู่กับความเจริญรุ่งเรืองของสังคม (๓) การพัฒนาทางโลกเป็นไปอย่างรวดเร็วมาก จนคนกลายเป็นนักวัตถุนิยม ซึ่งเป็นผลให้คนละทิ้งศาสนา
	ผู้เขียนเอ่ยถึงพระหลายรูป ที่คำนึงถึงนิเวศน์วิทยา และชักชวนชาวบ้านปลูกป่า พร้อมทั้งรักษาธรรมชาติ เช่นพระอาจารย์ พงศักดิ์ สมภารวัดในจังหวัดเชียงใหม่ เปิดการฝึกอบรมให้คนพื้นเมือง รู้จักปลูกป่า ทดน้ำเข้านา และเปิดศูนย์การศึกษาเกี่ยวกับธรรมชาติ สำหรับชาวเมือง ข้าราชการ และพระสงฆ์ พระครูพิทักษ์ ชักชวนชาวบ้านทำพิธี “บวชต้นไม้” โดยเอาจีวรห่มต้นไม้ ที่อาจถูกโค่น เพื่อเตือนคนตัดไม้ ไม่ให้ทำลายป่า (ตัดต้นไม้ที่บวชแล้วก็เหมือนกับฆ่าพระ) ท่านพุทธทาสเคยกล่าวว่าธรรมก็คือธรรมชาติ ดังนั้นการทำลายธรรมชาติ ก็คือการทำลายธรรมนั่นเอง

สันติอโศก ขบวนการพุทธปฏิรูป

	ผู้เขียนกล่าวว่า สันติอโศกเป็นขบวนการทางสังคมที่พยายามทำให้พุทธศาสนา มีความหมายสำหรับโลกปัจจุบัน ขบวนการสันติอโศกเกิดขึ้น ในปลาย พ.ศ. ๒๕๑๓ เมื่อพระหนุ่ม นักวิจารณ์รูปหนึ่ง อำลาคณะสงฆ์ ไปก่อตั้งกลุ่มพุทธของท่านเอง สมณะโพธิรักษ์ ประกาศถอนตัวออกจาก คณะสงฆ์ไทย เพราะว่าคณะสงฆ์ ย่อหย่อนต่อความรับผิดชอบ และตัดจากสังคมภายนอก ท่านประกาศว่า 
“สถาบันศาสนาควรช่วยสังคมแก้ปัญหา มิฉะนั้นการดำรงอยู่ของศาสนาก็ไม่มีความหมาย ปัญหาได้เกิดขึ้นแล้ว แก่สถาบันพุทธศาสนาหลักในประเทศไทย”
ด้วยภาระหน้าที่จะฟื้นฟูพุทธศาสนาในประเทศไทย สมณะโพธิรักษ์ กับผู้ติดตามเพียงไม่กี่คน เริ่มการทดลอง “วิถีทางที่ถูกต้อง” แห่งชีวิต

	แดนอโศก จังหวัดนครปฐม เป็นถิ่นฐานแรกที่ตั้งขึ้น เพื่อการปฏิบัติธรรม ในท่ามกลางชุมชน ที่ให้การสนับสนุนการปฏิบัติธรรม ผสมผสานกับการก่อสร้างสาธารณูปโภค –จากไม่มีอะไรเลย จนมีสิ่งที่จำเป็น- เช่นบ่อน้ำ ส้วม และที่อยู่อาศัย ได้กระทำจนสำเร็จ นี่เป็นการฝึกการร่วมแรงร่วมใจ การอดทนต่อความลำบาก และการพึ่งพาอาศัยตัวเอง สมณะโพธิรักษ์ ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็น นักแต่งเพลงชื่อดัง เป็นพิธีกรทางทีวี เคยสุขสำราญอยู่กับชีวิตที่มั่งคั่ง กลับต้องมาทำงานหนัก อาบเหงื่อต่างน้ำ เคียงบ่าเคียงไหล่ อยู่กับผู้ติดตาม ๓-๔ คน ด้วยเหตุนี้ การปฏิบัติของวัดอโศก ที่พระไม่โกนคิ้ว (เพื่อกันเหงื่อไหลเข้าตา) ก็ได้เกิด ขึ้น สองสามปีต่อมา เมื่อประชากรของอโศกเพิ่มขึ้น และใช้ที่ดินบริเวณใกล้เคียง  เป็นที่ทำการกสิกรรม แดนอโศกได้กลายเป็นปฐมอโศก ซึ่งเดี๋ยวนี้อวดได้ว่า เป็นชุมชนและโรงเรียนตัวอย่าง

	ขณะที่พิมพ์หนังสือเล่มนี้ (ครั้งแรกเป็นภาษาอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๘) มีชุมชนอโศกอยู่ ๗ แห่ง มีสมาชิกที่อาศัยอยู่ในชุมชน ๘๐๐ คน และมีนักเรียนประจำหลายร้อยคน ชุมชนอโศก ตั้งอยู่ ที่กรุงเทพฯ นครปฐม นครสวรรค์ นครราชสีมา ศรีสะเกษ อุบลราชธานี และเชียงใหม่ (ธรรมชาติอโศก ที่ชุมพรเกิดหลังจากหนังสือขึ้นแท่นพิมพ์ ) กรุงเทพฯ เป็นศูนย์กลางของการจำแนกแจกจ่ายผลิตภัณฑ์ ที่ตั้งสำนักพิมพ์ และมีพระวิหาร ที่เกี่ยวกับจินตนาการเรือนล้านบาท ซึ่งใช้เชื่อมกับภายนอก (ดูรายละเอียดในบทที่ ๕) ชุมชนอโศกทั้งหมด เชื่อมโยงติดต่อกันอย่างหลวม ๆ แม้ว่าทุกชุมชน ดำเนินตามนโยบายอโศกแห่งชาติ ก็ไม่ได้หมายความว่า จะต้องรับคำสั่ง หรือการบังคับบัญชาจากเบื้องบน แต่ละชุมชน มีอิสระในการจัดกิจกรรมของตัวเอง หัวหน้าชุมชนจะร่วมประชุมเดือนละครั้ง กับสมณะโพธิรักษ์ พระ “ปัจฉา” ของท่าน และผู้นำที่ชุมชนยกย่อง เพื่อรายงานและฟังข่าวความเป็นไป ของแต่ละชุมชน อภิปรายปัญหาเรื่องเงินทอง หรือการปรับปรุงนโยบาย ส่วนเงินทุนสำหรับโครงการนั้น แต่ละชุมชน อาจได้รับเงินจากบัญชีกลาง (ประกอบด้วยเงินอนุโมทนา และรายได้จากการจำหน่ายหนังสือ เทป เป็นต้น) เงินจากบัญชีของชุมชนเอง เงินสนับสนุนโครงการจากรัฐบาล หรือเงินจากองค์การเอ็นจีโอ สมาชิกของแต่ละชุมชน อาจย้ายไปสังกัดชุมชนใดก็ได้ ไม่ว่าจะย้ายไปอย่างถาวร หรือไปอยู่ชั่วคราว เวลามีสัมมนา หรือเมื่อมีงานเฉลิมฉลอง ที่ชุมชนหนึ่ง ชุมชนใด	

	สมาชิกของอโศกที่ไม่ได้อาศัยอยู่ในชุมชนอโศก มีประมาณ ๗,๐๐๐ คน สมาชิกเหล่านี้ รับวารสาร เทปคำสอน และการบรรยาย และเข้าร่วมประชุม เมื่อมีสัมมนาในท้องถิ่น หรือการประชุมระดับชาติ สมาชิกส่วนมาก สนับสนุนกิจกรรมของชมรมต่าง ๆ เช่น สมาคมผู้ปฏิบัติธรรม ชมรมมังสวิรัติ และกลุ่มย่อย ซึ่งช่วยงานการพิมพ์ สมาชิกซึ่งอยู่ใกล้ชุมชนอโศก บางครั้งก็นอนค้างที่อโศก

	ผู้เขียนกล่าวว่า สมณะโพธิรักษ์ก่อตั้งขบวนการปฏิรูปขึ้นมา ก็เพื่อจะแก้ปัญหาการปฏิบัติ อย่างผิด ๆ ของชาวพุทธ และความหลงใหลในวัตถุของสังคมไทย กลุ่มอโศกปฏิบัติแตกต่างไปจาก ชาวพุทธสายหลัก คือ ชาวอโศกไม่บูชารูป แต่รักษาศีลที่พระพุทธเจ้าบัญญัติ อย่างเคร่งครัด (รวมทั้งกินอาหารมังสวิรัติ เพื่อให้สอดคล้องกับศีลข้อแรก ที่ห้ามการฆ่าสัตว์) และเน้นการทำงานประจำวัน ว่าเป็นการทำสมาธิ  ยิ่งกว่านั้น สมณะโพธิรักษ์และปัญญาชนชาวอโศก โจมตีระบบทุนนิยม –โดยเฉพาะอย่างยิ่งความตะกละ การแข่งขัน และการเอารัดเอาเปรียบ- ว่าเป็นรากเหง้าของปัญหาในสังคมไทย ท่านเหล่านั้นเห็นว่า ความนิยมของสังคมสมัยใหม่ ซึ่งได้รับอิทธิพลจากการไหลมาของวัฒนธรรมตะวันตกประกอบกับ ระบบทุนนิยม ทำให้คนต้องรับความทุกข์หนักขึ้น และเป็นการทำลายธรรมชาติด้วย เพื่อต่อต้าน แรงเคลื่อนอันนี้ กลุ่มอโศกเสนอ “บุญนิยม” ซึ่งเป็นแบบอย่างที่จำเพาะเจาะจง และมีพื้นฐานมาจากพุทธศาสนา และค่านิยมของไทย

	บุญนิยมมีหลักสำคัญอยู่ ๒ ประการคือ พึ่งตนเอง กับ เสียสละ ทั้งสมาชิกและชุมชน ให้การสนับสนุนซึ่งกันและกัน ในหลักทั้ง ๒ นี้ กล่าวคือสมาชิกเสียสละเวลาและแรงงาน เพื่อสร้างความดีให้แก่ชุมชน ขณะเดียวกัน ชุมชนส่วนรวม ซึ่งพึ่งตัวเองได้ ก็สนับสนุนให้สมาชิก ขยายการเสียสละออกไปช่วยสังคมไทยภายนอก 

	แม้ว่าขบวนการอโศกประสบความสำเร็จในการพัฒนาบุคคล ชุมชนและสังคมไทย ชุมชนอโศก ก็ไม่ใช่ “ยูโทเปีย” (อาณาจักรที่มีความสมบูรณ์) อย่างที่บางคนเข้าใจ ผู้เขียนเห็นว่า ความตึงเครียด ความขัดแย้ง และอุปสรรคต่าง ๆในศีรษะอโศกก็ยังคงมีอยู่ รวมทั้งการใช้ทรัพยากร ของชุมชนโดยสาธารณะ ความเห็นไม่ลงรอย ในระหว่างสมาชิก ความนิยมในของสมัยใหม่ ความกดดัน ที่จะเป็นคนโสด และไม่มีบุตร ความขัดแย้ง ระหว่างการไม่ยึดติดในวัตถุ กับการสะสมวัตถุ ที่ใช้ในระดับชุมชน เหล่านี้เป็นต้น

	ผู้เขียนบันทึกว่า สมณะโพธิรักษ์ และขบวนการอโศก ได้รับการวิพากย์ วิจารณ์ จากคนภายนอก เช่นคนไทยที่ไม่ใช่ชาวอโศก ว่าการดำเนินชีวิตที่เคร่งอย่างนั้น แม้น่าสรรเสริญ แต่ก็ยากเกินไป ที่คนไทยระดับปานกลาง จะปฎิบัติได้ และไม่เหมาะกับชีวิตในเมืองหลวง ยิ่งกว่านั้น พระสงฆ์หลายรูป กล่าวโทษสมณะโพธิรักษ์ ว่าหย่อนความรู้ และแปลคัมภีร์พุทธศาสนาผิด สมณะโพธิรักษ์ยอมรับว่า ในระยะแรก ท่านอ่านภาษาบาลีไม่คล่อง แต่ก็สามารถแปลได้โดยใช้ความรู้ ที่เกิดขึ้นเองในใจ (สั่งสมมาจากความสำเร็จในชาติปางก่อน) ท่านกลับถูกกล่าวโทษหนักขึ้นว่าโม้ เกี่ยวกับความสำเร็จทางจิตวิญญาณ (อวดอุตริมนุสธรรม) 

	คนไทยบางคนเห็นว่า ขบวนการอโศก ผูกพันอยู่กับกิจกรรมทางการเมือง ของพลตรีจำลอง ศรีเมือง อดีตผู้ว่าฯ กทม. และหัวหน้าพรรคพลังธรรม และหาเสียงในการเลือกตั้ง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร เพื่อให้สภา ฯ รับรองการเกี่ยวข้องของศาสนากับการเมือง เจ้าของเกสเฮาส์คนหนึ่ง ที่เชียงใหม่เสนอแนะว่า สมณะโพธิรักษ์ ควรอบรมสั่งสอนคน โดยการปฏิบัติให้ดูเป็นตัวอย่าง แทนที่จะกระโดดเข้าไปเกี่ยวข้องอยู่กับการเมือง

	ดูเหมือนว่าผู้นำทางพุทธศาสนาสายหลักเห็นว่า กิจกรรมเกี่ยวกับการเมือง ของขบวนการอโศกคุกคามต่อสถาบัน พระศาสนา ใน พ.ศ. ๒๕๓๒ คณะสงฆ์ไทย ฟ้องสมาชิกอโศก ว่าเลียนแบบพระภิกษุสงฆ์ มีการต่อสู่กันในศาล นานถึง ๑๐ ปี ในที่สุดศาลตัดสินว่า คณะอโศก มีความผิดในทางเทคนิค คือสมณะโพธิรักษ์ ตั้งตัวเป็นอุปัชฌาย์ บวชพระอื่นทั้ง ๆ ที่ตัวเองมีพรรษาแค่ ๖ พรรษา -ยังไม่ครบ ๑๐ ปีตามกฎหมาย- มหาเถรสมาคมยังตัดสินว่า พระอโศกทำผิดกฎ เพราะไม่โกนคิ้ว จึงไม่ใช่พระภิกษุสงฆ์ กลุ่มอโศกมีสิทธิตามกฎหมาย ที่จะปฏิบัติศาสนาอะไรก็ได้ แต่จะเรียกการปฏิบัตินั้นว่าศาสนาพุทธไม่ได้

	ผู้เขียนกล่าวว่า สิ่งที่น่าสนใจคือสมาชิกอโศกเห็นว่า คดีนี้ให้ผลดีมากกว่าผลเสีย สมณะที่ห่มผ้าขาว กลับมาห่มจีวรสีน้ำตาล (ตามประเพณีของพระป่า) และชีวิตก็ดำเนินก้าวหน้าไปตามปกติ

สรุป

	ในบทนี้ผู้เขียนบรรยายย่อ ๆ เกี่ยวกับวัดในประเทศไทย และการปฏิบัติของชาวพุทธทั่ว ๆ ไป เพื่อเป็นอรรถาธิบาย ถึงการเกิดของขบวนการพุทธปฏิรูป ของสันติอโศก ผู้เขียนกล่าวว่า อโศกไม่ได้หลุดออกมาจาก “ฟองอากาศ” แต่เป็นการสนองตอบ ต่อความต้องการของสังคม เป็นพิเศษ ขณะที่สถาบันพุทธศาสนาแห่งประเทศไทย พยายามแก้ไขปัญหาภายในสถาบันเอง และปัญหาสังคมภายนอกอย่างเชื่องช้า พุทธศาสนาประยุกต์ที่มาในแนวใหม่ เช่นอโศก ก็เข้ามาเสนอวิธีแก้ปัญหาให้	

Chapter 3
Setting: Srisa Asoke Buddhist Center

The places people live, whether by choice or circumstance, can offer clues as to who those people are. The Srisa Asoke Buddhist Center is an “intentional community” where people with common principles and a common purpose gather (rather than a typical village into which people are born). As such, this place speaks volumes about its residents. This chapter introduces Srisa Asoke and the people who live there.

 				                   Isan
Srisa Asoske is located roughly fifty kilometers from the Cambodian border in Kantaralak District, Srisaket Province, Isan, the northeast region of Thailand (map 3.1). Isan is the poorest and most populous region in the country, and it shares cultural attributes with its neighbors. Laos and Combodia. The Isan language, lao, is a dialect of Thai very similar to the language spoken is Laos (though I have been told that people from Laos can understand Isan speakers, but not the other way around). Most Isan people are farmers, combining subsistence agriculture with cash crop cultivation such as sugar cane and cassava. Water buffalo are commonly used to plow as tractors are quite expensive and are more difficult to maintain. Like elsewhere in Thailand, Isan villages are arranged as hamlets with fields often several kilometers away. To get to these fields. Farmers may walk or take bicycles, motorcycles. Slow but innovative vehicles made of a large exposed engine pulling a long wooden trailer, or, for the lucky few, a pickup truck.

	The land is much drier and less fertile in Isan than in other regions, which Crafts produced in the community, and ana area dedicated to the life history of Pau Than Bodhirak. Upstairs is a shrine housing sacred relics where visitors may pay their respects. Just behind the museum stands the most frequently used building in the community, the Common Hall, where both secular and religious activities take place. Fifteen or twenty kuti (monks’ sleeping huts of about five by eight feet) are tucked away in the wooded area behind the Common Hall, and a dozen slightly larger huts for khon wat (“temple people” who take eight precepts) line an approaching walkway. Surrounding this domain- in the community proper- are tree-lined lanes of wooden houses on stilts; facilities for cultivating mushrooms, weaving cloth, and recycling trash; organic vegetable and herb gardens in every available space. Forested areas with quiet paths; and a clinic, a library, an art studio, a cremation site, a rice mill, a smithy, and much more. It is astounding that just thirty years ago, this carefully crafted settlement was a bare cemetery.

	There are about eighty regular residents at Srisa Asoke including seven monks as well as 200 boarding school students. Most residents are Isan natives, born and raised there in Srisaket or nearby provinces, however, several have relocated from Bangkok, and a handful have come from faraway places such as Chiang Mai. These residents do not fit the agrarian Isan norm: in a demographic survey of the community, 57 percent of the respondents said they came from a rural area (as opposed to town) but only 19 percent identified themselves as farmers. A roughly equal percent of the population had been teachers, students, or involved with sales (shopkeepers and street vendors) before coming to Srisa Asoke. There were also various other occupational backgrounds including an engineer, a driver, an artist, and a soldier. Overall, the educational level of Srisa Asoke residents is quite high: only three respondents had less than the national required level of education, a third completed what was required at the time (fourth grade or sixth grade), several more had at least some secondary school, and a whopping 43 percent has an associate’s degree or higher (including two with master’s degrees). Though the demographic survey did not ask the respondent to identify ethnicity, I would classify roughly 60 percent of the residents as ethnic Lao, 20 percent as Central or Northern Thai, and 20 percent as Chinese-Thai. These differences in background are not apparent at first glance due to the Asoke “uniform”: their unadorned, traditional rural dress comprising indigo-dyed Thai mahom farmer shirts and pants or phathung (wrap skirt) over bare feet.

	While Srisa Asoke is not a typical Isan village, neither does it fit the stereotype of a Buddhist center. The common image of Buddhist practice is sitting still with eyes closed, monitoring the breath, but this is only one method of meditation. Asoke members practice meditation continuously through their work and social interactions. Lest one picture life at Srisa Asoke as contemplative navel gazing, consider a typical day. Residents are roused by a gong at 3:30 a.m. for chanting and sermons in the Common Hass or, one morning a week, a community meeting. Two hours later, the practitioners part company and set to their community work. At 10:00 a.m. residents and guests return to the Common Hall for a communal meal. This meal may last until noon because it is the only meal of the day for stricter practitioners as well as a time to relax. Community work then continues throughout the afternoon and early evening with time out for personal business. At night, residents may chat with neighbors , practice sitting meditation, watch a movie, attend committee meetings, or read quietly until “lights out” at 9:00 p.m. None of these activities is mandatory, and work often takes precedence. Add the daily activities of 200 schoolchildren as well as hundreds of visitors each month, and Srisa Asoke is a veritable beehive.	 …	

บทที่ ๓
 พุทธสถานศีรษะอโศก

	สถานที่ที่คนอาศัยอยู่ไม่ว่าคนจะถูกบังคับให้อยู่หรืออะไรก็ตามย่อมบอกลักษณะนิสัยใจคอของผู้ที่อาศัยอยู่ ว่าเป็นคนเช่นใด พุทธสถานศีรษะอโศกเป็นสังคมนานาชาติที่คนซึ่งมีหลักการ และความมุ่งหมายอย่างเดียวกัน มาอยู่ร่วมกัน (ต่างกับหมู่บ้านทั่วไปที่ลูกบ้านเป็นคนเกิดที่นั่น) ดังนั้น ชื่อพุทธสถานศีรษะอโศก น่าจะบอกคุณลักษณะของคนที่อาศัยอยู่ที่นั่น ได้ดีพอสมควร

อีสาน
	ศีรษะอโศกตั้งอยู่ในอำเภอกันทรลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (อีสาน) ของประเทศไทย และอยู่ห่างจากพรมแดนกัมพูชา ประมาณ ๕๐ กิโลเมตร อีสานเป็นเขตที่มีประชากร มากที่สุด และมีคนจนมากที่สุด วัฒนธรรมของคนอีสาน คล้ายคลึงกับวัฒนธรรมของลาวและเขมร ภาษาลาวของคนอีสาน คล้ายคลึงกับภาษาที่ใช้กันอยู่ในประเทศลาว ชาวอีสานส่วนใหญ่ เป็นชาวนา ซึ่งยังชีพด้วยการกสิกรรม กับการปลูกพืชที่ทำรายได้ เช่นอ้อยและมันสัมปะหลัง ชาวนาส่วนใหญ่ ใช้ควายไถนา เพราะว่ารถไถราคาแพง และบำรุงรักษายาก หมู่บ้านในชนบทภาคอีสาน เช่นเดียวกับหมู่บ้านทั่วไปในประเทศไทย คือเป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ และห่างไกลจากทุ่งนาหลายกิโลเมตร ชาวนาเดินทาง ไปทำนา โดยการเดิน ขี่รถจักรยาน รถจักรยานยนต์ รถอีแต๋น และน้อยคนที่โชคดี มีรถบรรทุกปิกอัพใช้

	พื้นดินในภาคอีสานแห้งแล้งและมีปุ๋ยน้อยกว่าพื้นดินในภาคอื่น ๆ ด้วยเหตุนี้ คนอีสาน จึงมักเร่ร่อน เป็นกรรมกรขายแรง หรือมิฉะนั้น ก็มีหนี้สินรุงรัง การโค่นป่าเป็นสาเหตุหนึ่งของความแห้งแล้งและดินเซาะ ตั้งแต่พวกก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ ทะลักเข้ามาจากประเทศเวียตนามและลาว และเข้าใจกันว่า พวกนี้หลบซ่อนอยู่ตามป่า รัฐบาลอนุญาตให้ประชาชน ถือกรรมสิทธิ์ในป่าสงวน ถ้าหากว่าเจ้าของที่ ถางป่าแล้วทำไร่ทำนาแทน การหักร้างถางป่า จึงเกิดขึ้นเป็นการใหญ่ ถนนสายใหม่ และระบบคมนาคม ถูกสร้างขึ้น เพื่อเชื่อมนครหลวงกับเมืองต่าง ๆในจังหวัด ซึ่งเมื่อก่อนถูกทอดทิ้ง ให้อยู่โดดเดี่ยว การหักร้างถางพง คงดำเนินต่อไปไม่หยุดยั้ง ตราบเท่าที่ความต้องการพืชทำเงิน ยังมีอยู่ แต่เมื่อเร็ว ๆ นี้ รัฐบาลกลับมาเริ่มโครงการอีสานเขียว เพื่อกระตุ้นการกู้ป่าตามธรรมชาติ ให้คืนสู่สภาพเดิม ด้วยความหวังที่จะฟื้นฟู สภาพดินฟ้าอากาศ และคุณภาพของดินขึ้นมาใหม่

	แม้ว่าชีวิตในภาคอีสานจะแสนลำบาก วัฒนธรรมอีสานและชีวิตแบบชนบท ช่วยลดความตึงเครียดลงไม่น้อย สิ่งแรกคือ พุทธศาสนา มีวัดวาอาราม เป็นศูนย์กลางที่พึงทางจิตใจและวัตถุ (และพิธีกรรมที่เกี่ยวกับทางโลกด้วย) คนไทยชอบสนุก ทั้งในเวลาทำงาน และเลิกงาน คนอีสานชอบร้องเพลง ฟ้อนรำ และเล่นดนตรี แต่โชคไม่ดี ที่เหล้ามักเข้าไปเกี่ยวข้องอยู่กับความสนุกสนานด้วยโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในระหว่างผู้ชาย และนี่ก็เป็นผลร้ายต่อสังคม และการเลี้ยงชีพ 

	การมีน้ำใจเป็นอุปนิสัยดีงามของคนไทย ซึ่งพบเห็นดาษดื่นในภาคอีสาน ตั้งแต่การต้อนรับแขกเหรื่อ ที่มาเยี่ยม ไปจนถึงการลงแรง ช่วยเหลือกันและกัน ในฤดูเก็บเกี่ยว ถึงแม้ว่า พุทธสถานศีรษะอโศก จะไม่ใช่หมู่บ้านตัวอย่าง ที่พบเห็นทั่วไปในภาคอีสาน แต่ชุมชนนี้ ก็พยายามปรับปรุงตัว ให้มีคุณภาพชีวิตชนบทที่ดีที่สุด

ความเห็นของนักมานุษยวิทยาที่เกี่ยวกับวัฒนธรรม
	พุทธสถานศีรษะอโศกล้อมรอบด้วยนาข้าว ต้นมะพร้าว ต้นกล้วย และไม้ยืนต้น เป็นหย่อม ๆ บางที ก็มีชาวนานั่งพักอยู่บนแคร่ไม้ไผ่ ใต้ร่มไม้ ผู้เขียนเล่าว่า วันที่เธอไปถึง เธอเห็นควายอุ้ยอ้ายตัวหนึ่ง เล็มตอซังข้าวอยู่ในนา 
	ศีรษะอโศก ตั้งอยู่ริมถนนดินแดง ห่างจากทางหลวงสายเหนือ-ใต้ที่วิ่งระหว่าง ตัวเมืองศรีสะเกษ กับอำเภอกันทรลักษ์ ประมาณ ๒ กิโลเมตร ชุมชนอโศกไม่ได้อยู่โดดเดี่ยว แต่ร่วมถนนขี้ฝุ่นกับชาวบ้านกระแซง และหมู่บ้านอื่น ๆ ในละแวกนั้น ในอดีต ผู้คนไม่กล้าใช้ถนนสายนี้ เพราะกลัวพวกคอมมิวนิสต์ แต่ ๓๐ ปีให้หลัง หรือปัจจุบันนี้ ชาวบ้านในละแวกนั้น แวะเติมน้ำมันรถจักรยานยนต์ ที่ปั้มศีรษะอโศก และซื้อของใช้ไม้สอย เครื่องเขียนแบบเรียน ข้าวกล้อง เมล็ดพันธุ์ผัก และของราคาถูก ที่ร้าน “น้ำใจ” ของศีรษะอโศก
	ศีรษะอโศกมีเนื้อที่ทั้งหมด ๒๐๐ เอเคอร์ (๕๐๐ ไร่) เป็นสวนผลไม้ นาข้าว แปลงผัก และไร่ธัญพืช แต่ศูนย์กลางชุมชนอยู่ที่บ้าน วัด และโรงเรียน บริเวณนี้ กินเนื้อที่ ๓.๒ เอเคอร์ (๘ไร่ ) ถ้าเดินเข้าไปในหมู่บ้านอโศก จะเห็นลักษณะการวางแผน ที่รัดกุมมาก จากทางเข้าที่ร้าน “น้ำใจ” จะเห็นพิพิธภัณฑ์ศีรษะอโศก พิพิธภัณฑ์แห่งนี้เป็นเรือนไทย ที่สง่างามมาก แสดงจิตกรรมฝาผนัง ภาพถ่ายชีวิตในอโศก สิ่งประดิษฐ์ด้วยมือ วัฒนธรรมของมอญในสมัยโบราณ สินค้าและหัตถกรรม ที่ผลิตในชุมชน และบริเวณที่แสดงชีวประวัติ ของพ่อท่านโพธิรักษ์ ชั้นบนเป็นสถูป บรรจุพระธาตุ และที่บูชา ข้างหลังพิพิธภัณฑ์ เป็นศาลาธรรม ซึ่งทั้งพระและฆราวาส ใช้เป็นที่ประชุม มีกุฏิ  (กระท่อมขนาด ๕ x ๕ ฟุต) สำหรับสมณะประมาณ ๑๕-๒๐ หลัง แอบอยู่ในป่าหลังศาลาธรรม และมีกระท่อมขนาดโตหน่อย ๑๒ หลัง สำหรับคนวัด (คนถือศีล ๘) เรียงรายอยู่ริมทาง รอบ ๆ บริเวณนี้ มีบ้านไม้เสาตั้ง (บ้านตั้งอยู่บนเสา) หลายหลัง เรียงกันไปตามถนน ที่มีต้นไม้ขึ้นอยู่เป็นแนว นอกจากนี้ ยังมีโรงเพาะเห็ด โรงทอผ้า ที่แปรรูปขยะ สวนครัวและสวนสมุนไพร มีทางเท้าในบริเวณป่าที่เงียบสงัด มีคลินิก ห้องสมุด ห้องศิลป์ ที่เผาศพ โรงสี โรงตีเหล็ก เรือนทอ และอื่น ๆ อีกมากมาย ไม่น่าเชื่อว่าที่ตั้งถิ่นฐานแห่งนี้ ซึ่งมีแผนดำเนินงาน อย่างมีระเบียบ เคยเป็นป่าช้ามาก่อน เมื่อ ๓๐ ปีล่วงมาแล้ว

	สมาชิกอาศัยประจำอยู่ในชุมชนศีรษะอโศกประมาณ ๘๐ คน รวมทั้งสมณะ ๗ รูป และนักเรียน ที่อยู่ประจำอีก ๒๐๐ คน สมาชิกส่วนใหญ่เป็นชาวอีสานโดยกำเนิด คือเกิดและเติบโตที่ ศรีสะเกษ หรือจังหวัดใกล้เคียง อย่างไรก็ตาม สมาชิกหลายคน ย้ายมาจากกรุงเทพฯ และจำนวนหนึ่ง มาจากแดนไกล เช่นเชียงใหม่ สมาชิกเหล่านี้ ไม่เหมือนชาวนาทั่วไปในภาคอีสาน คือ ๕๗% เป็นคนที่เคยอยู่ในชนบท แต่ ๑๙ % เท่านั้นที่เคยทำนา ประมาณครึ่งหนึ่งของสมาชิกที่อยู่ประจำ เคยเป็นครู นักศึกษา หรือค้าขาย (ร้านค้าหรือแผงลอย) อาชีพอื่น เช่น วิศวกร จิตรกร พนักงานขับรถ และทหาร ส่วนระดับการศึกษา ของสมาชิกศีรษะอโศก ค่อนข้างสูง ๔๓% ได้รับอนุปริญญาหรือสูงกว่า (๒ คนได้ปริญญาโท) ส่วนมากจบมัธยมศึกษา ประมาณ ๑ ใน ๓ จบประถม ๔ หรือประถม ๖ และเพียง ๓ คนเท่านั้น ที่ไม่จบการศึกษาภาคบังคับ ผู้เขียนไม่ได้สำรวจเชื้อชาติเดิมของสมาชิก แต่สังเกตว่า ๖๐% มีเชื้อสายลาว ๒๐% เป็นคนไทยภาคกลาง หรือภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และ ๒๐%  เป็นคนไทยเชื้อสายจีน ความแตกต่างทางเชื้อชาติ มักมองไม่ออกในระยะแรกที่พบกัน เพราะเครื่องแบบของอโศก:  เหมือนเครื่องแต่งกายของชาวนา เสื้อหม้อฮ่อม กางเกง หรือผ้าถุงสีน้ำเงินหรือสีดำ ทำให้ดูเหมือนกันไปหมด

	ศีรษะอโศกไม่เหมือนกับหมู่บ้านอีสานทั่ว ๆไป และก็ไม่ใช่ศูนย์พุทธศาสนาแบบเก่า การที่นักปฏิบัติธรรมนั่งหลับตา และพยายามรักษาสติ ให้อยู่ที่ลมหายใจ ไม่ใช่วิธีของอโศก สมาชิกชุมชนอโศกเอาสติไว้ที่การทำงาน และการติดต่อกันทางสังคม จึงเป็นการควบคุมสติ ที่ต่อเนื่องกันตลอดวัน ตามปกติชีวิตที่ศีรษะอโศก เริ่มตอนเช้าตรู่ เวลา ๓.๓๐ นาฬิกา ระฆังปลุกสมาชิกทั้งหมู่บ้าน ไปสวดมนต์ และฟังธรรมในศาลาธารรม หรือประชุมหมู่บ้านอาทิตย์ละครั้ง  ๕.๓๐ นาฬิกา สมาชิกแยกย้ายกันไปทำงาน ตามหน่วยงานที่สังกัด  ๑๐.๐๐ นาฬิกา สมาชิกและผู้มาเยี่ยม กลับไปศาลาธรรม เพื่อรับประทานอาหารร่วมกัน เวลาอาหารนานถึงเที่ยง เพราะว่านักปฏิบัติธรรมบางคน รับประทานอาหารวันละมื้อเดียว เสร็จจากอาหาร สมาชิกกลับไปทำงานต่อจนบ่ายหรือเย็น บางคนอาจขอเวลานอก เพื่อทำธุระส่วนตัว กลางคืนสมาชิกอาจสนทนากับเพื่อนบ้าน ฝึกนั่งภาวนา ดูโทรทัศน์ ฟังการประชุม อ่านหนังสือเงียบ ๆ จน ๒๑ นาฬิกา ถึงเวลาปิดไฟ อย่างไรก็ตาม กิจกรรมต่าง ๆ เหล่านี้ ไม่เป็นการบังคับ สมาชิกส่วนใหญ่ถือว่า งานสำคัญกว่าสิ่งอื่น เมื่อรวมกิจกรรมประจำวันของนักเรียน ๒๐๐ คน และผู้เยี่ยมเยียน อีกเดือนละหลายร้อย ผู้เขียนเปรียบเทียบศีรษะอโศก เหมือนกับรังผึ้งที่จอแจทีเดียว

	ศีรษะอโศกเป็นระบบทางสังคมที่มีทั้งรวบรวมและร่วมมือ ตามอุดมคติ สมาชิกทุกคนอาสาสมัครทำงาน ตามที่ตนสนใจและถนัด ทั้งนี้เพื่อให้ชุมชนได้รับสิ่งที่ดีเลิศ เช่น ชาวนาทำนา ครูสอนนักเรียน แต่บางทีไม่เป็นเช่นนั้น ชาวนาบางคนได้งานใหม่ เป็นหัวหน้าในโรงครัว เป็นคนดูแลผู้สูงอายุ เป็นช่างเย็บผ้าให้คนทั้งหมู่บ้าน ยิ่งกว่านั้น หลายคนไม่เคยทำนาแต่อยากหาประสบการณ์ ในการเพาะปลูก เพราะว่าเป็นอาชีพธรรมชาติที่สุด ตามความเป็นจริง สมาชิกส่วนใหญ่ รับผิดชอบในงานหลายอย่าง รวมทั้งการดูแลนักเรียนที่อยู่ประจำ งานเหล่านี้ไม่มีค่าจ้าง แต่ไม่ใช่จะไม่ได้อะไรเลย สิ่งตอบแทน ที่นอกเหนือไปจากปัจจัย ๔ (อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค) ก็มีการแนะแนวทางจิตวิญญาณ และความสุขทางใจ ครอบครัวที่มีลูก เด็กจะได้รับการศึกษา โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่าย และยังได้สิ่งแวดล้อมที่ดี สมาชิกบางคนยังเก็บบ้าน เงิน และยานยนต์ไว้เป็นส่วนตัว แต่ส่วนใหญ่ โอนสิ่งเหล่านี้ให้ส่วนรวม แล้วร่วมใช้สิ่งต่าง ๆ เท่า ๆ กัน เป็นที่น่าสังเกตว่า ชุมชนอโศก ก่อตั้งขึ้น ขณะที่พวกคอมมิวนิสต์ ในประเทศไทย ถูกฆ่าเพื่อรักษาความปลอดภัยของประเทศ แต่สมาชิก ศีรษะอโศก แถลงว่าเขาไม่ใช่คอมมิวนิสต์ สมาชิกทุกคนมีเสรีภาพที่จะอยู่หรือไป เลือกทำงาน หรือเปลี่ยนงาน และร่วมในการตัดสินใจ โดยการออกเสียง ตามระบอบประชาธิปไตย

	ผู้เขียนอ้างคำอธิบายระบบอโศกของครูคนหนึ่ง (อาไพรศีล) ซึ่งทำงานในศาลาธรรม ห้องสมุด โรงครัวและสวนครัวดังนี้
เรากินอาหารจากครัวของส่วนกลาง เวลาฟังธรรม เราใช้ศาลาของส่วนกลาง เราใช้เงินของส่วนกลาง เวลาฉันซื้อไม้กวาด หรือของจำเป็นสำหรับวัด ฉันใช้เงินส่วนกลาง เวลาฉันขายของ ได้เงินมา ฉันเอาเงินใส่ส่วนกลาง มันเป็นสมบัติสาธารณะที่พระพุทธเจ้าสอน ทำให้มันเป็นส่วนกลางให้หมด และไม่มีสิ่งที่เป็นสมบัติของ คนหนึ่งคนใด ทุกคนทำงาน แล้วเอาใส่ส่วนกลาง ไม่เก็บไว้เป็นสมบัติของตัวเอง ถ้ามันเป็นของเรา เราอยากได้มันมาก ๆ และไม่อยากแบ่งให้ใคร แต่ถ้าเราเก็บมันไว้เป็นส่วนกลาง เราเสียสละ –ใครอยากได้ เอาไป ใช้มันไป แต่นี่เป็นการฝึกธรรม มันทำให้เราละกิเลส เวลาเราทำงานร่วมกัน เรามีความขัดแย้ง-เรามีความเห็นไม่ลงรอยกัน- เราต้องพยายามปรับปรุงหัวใจของเรา เราจึงจะสามารถลดความโกรธ ความเห็นแก่ตัวได้ และเราต้องมีความอดทน เมื่อเรารู้ว่าเราแตกต่างจากคนอื่น
คำอธิบายของอาไพรศีล แสดงให้เห็นว่า ระบบอโศกมุ่งประโยชน์ที่ยิ่งใหญ่กว่าความสะดวกสบาย ของสมาชิก หรือการพึ่งตนเองของชุมชน

	อโศกได้สร้างแบบจำลองขึ้นในชุมชนอโศก เพื่อแสดงกระบวนการ ของการผลิตวัตถุ และการถ่ายทอดทางสังคม ที่ดำเนินไปไม่หยุดยั้ง เรียกว่า บวร  หรือ บ้าน-วัด-โรงเรียน ผู้นำศีรษะอโศก อธิบายว่า “องค์ประกอบทั้งสามนี้ ถูกหลอมเข้าด้วยกันโดยพุทธศาสนา เป็นแก่นแท้อันเดียว ที่เป็นหัวใจ ของความศรัทธาและแนวทาง... กล่าวคือ สังคมที่ดำเนินต่อเนื่องกันไป ต้องมีกฎหมาย และระเบียบข้อบังคับ ซึ่งได้มาจากศาสนา โรงเรียนดำเนินการเรียนการสอนให้นักเรียน เกี่ยวข้องกับกิจกรรม ที่ทำให้เกิดการเรียนรู้ และบ้านเป็นรากฐานของอาชีพ” นักเรียนคนหนึ่งที่ศีรษะอโศก แสดงความประทับใจ ด้วยคำกล่าวว่า “พระสงฆ์ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของศาสนา หมายถึงรากฐาน ทิศทาง และกรอบ บ้านหรือผู้ใหญ่หรือครอบครัวหมายถึงแบบ การสร้างสรรค์ และโครงการ เด็กหรือโรงเรียนหมายถึงแรงงาน อนาคต พลัง และศักยภาพ หรือความเป็นไปได้ที่ยังซ่อนแฝงอยู่” ผู้เขียนยอมรับว่า ชีวิตที่ศีรษะอโศก มีเค้าโครงอย่างนี้จริง ๆ เพราะว่ากิจกรรมที่สำคัญก็คือ การปฏิบัติธรรม การทำงานเพื่อยังชีพ และการศึกษาของนักเรียน ๒๐๐ คน แม้ว่าการให้การศึกษาสายสามัญ จะไม่ใช่วัตถุประสงค์หลักของชุมชนนี้ แต่พลังงาน เวลา และทรัพยากรที่ใช้ไปในการดูแลนักเรียน ซึ่งทวีจำนวนขึ้นเรื่อย ๆ เพิ่มความตึงเครียด ให้ศีรษะอโศกไม่น้อยเหมือนกัน

	ผู้เขียนแสดงแผนผังความเกี่ยวพันของชีวิตที่ศีรษะอโศกไว้ดังนี้

พุทธศาสนา
หลักการดำเนินชีวิต
(เสียสละ การงาน กล้าจน ทนต่อคำเสียดสี หนีการสะสม นิยมการสร้างสรรค์ สวรรค์-นิพพาน)
                             __________________________________________________
		บ้าน			 วัด				โรงเรียน
	ชุมชนบุญนิยม                         พุทธสถาน                                การศึกษาบุญนิยม							

ประวัติ

	ข้อความที่เกี่ยวกับประวัติของศีรษะอโศกได้มาจากบันทึกของผู้นำของชุมชน ที่ได้บันทึกเอาไว้ ติดต่อกันมา เป็นเวลาหลายปี  บันทึกนั้นให้ความกระจ่าง ถึงการเริ่มต้น การพัฒนา และความสำคัญของศีรษะอโศก ในช่วงเวลาที่ผ่านมา และให้โอกาสสมาชิกของศีรษะอโศกเอง ได้ทราบถึงนาทีที่สำคัญ ในประวัติศาสตร์ของชุมชนของเขา 
	ชุมชนศีรษะอโศก เริ่มก่อตั้งขึ้นเมื่อ ๓๐ ปีล่วงมาแล้ว ณ ป่าช้าร้างแห่งหนึ่ง  ในระยะแรก คนภายนอกเข้าใจว่า สมาชิกของชุมชนนี้เป็นพวกคอมมิวนิสต์ จึงไม่มีใครกล้าย่างกรายเข้าไป ในบริเวณนั้น แต่สิ่งที่เกิดขึ้น ระหว่างเวลานั้นจนถึงปัจจุบันนี้ เปลี่ยนความคิดและทัศนคติของคนเหล่านั้น โดยสิ้นเชิง 
บันทึกส่วนหนึ่งกล่าวไว้ดังนี้

ก่อนที่จะเป็นศีรษะอโศก
จุดเริ่มต้นคือป่าช้า ใน พ.ศ. ๒๕๑๗ พระสงฆ์จากสันติอโศกได้ปักกลดที่ป่าช้า ซึ่งคนนำศพมาเผาหรือฝัง...ครั้งแรกชาวบ้านในละแวกนั้น มาหาพระเพื่อขอเลขดี ๆ จะได้เอาไปซื้อหวยใต้ดิน เพราะเขาเชื่อว่า พระบางรูป สามารถมองเห็นเหตุการณ์ข้างหน้า  พระเลยถือโอกาสนี้สอนธรรมของพระพุทธเจ้า ซึ่งตรงกันข้ามกับสิ่งที่ชาวบ้าน กำลังแสวงหา พระขอให้เขาถือศีลห้าหรือศีลแปด เพื่อลดสิ่งที่เขาทำลายตัวเองเป็นประจำ... เขาเรียนการแผ่เมตตา และหยุดกินเนื้อสัตว์ ชาวบ้านหลายคนเริ่มมีความเชื่อมั่นในตัวเอง และค่อย ๆ เปลี่ยนนิสัย

การพัฒนาสิ่งแวดล้อม
ใน พ.ศ. ๒๕๑๙ คนจากศรีสะเกษและจังหวัดใกล้เคียงมาปฏิบัติมากขึ้น...ในระหว่างนี้คนเหล่านั้น ร่วมกันปลูกต้นไม้ สร้างโบสถ์และศาลาธรรมแบบพื้น ๆ เขาสร้างกุฏิหลายหลัง พร้อมทั้งห้องน้ำ และปรับปรุงทางเท้า เพื่อใช้ในการเดินจงกรม
ถูกตราหน้าว่าพวกเพี้ยน
ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๑๙-๒๕๒๙ สมาชิกทั้งหมดของศีรษะอโศกปฏิบัติหนักในการพัฒนาจิตวิญญาณ เขาถือศีล ๕ อย่างเคร่งครัด ละทิ้งอบายมุข ไม่กินเนื้อสัตว์  ผู้ใหญ่ไปวัดเพื่อฟังธรรม แล้วกลับมาปฏิบัติที่บ้าน เขาตัดรายจ่าย โดยการกินอาหารเพียงมื้อเดียว ไม่แต่งหน้าหรือทาปาก แต่งตัวอย่างธรรมดาเหมือนชาวนา ไม่สรวมรองเท้า เขาทำหลายอย่าง เพื่อฝึกตัวจิตให้เป็นอิสระจากการยึดติดในกามตัณหา โกรธ หลง ชีวิตทางโลก และความทะนงตน ดูเหมือนว่าการปฏิบัติของเขา สวนทางกันกับสังคมส่วนใหญ่  จึงเป็นการยากที่สังคมไทย จะเข้าใจ และยอมรับชุมชนใหม่ ที่มีเอกลักษณ์อย่างนั้น คนภายนอกที่ไม่คุ้นเคยกับอโศก จะเห็นว่าสมาชิกอโศก เป็นคนประหลาด เพื่อนบ้านบางคนค่อนแคะ และตั้งสมญาให้ชาวอโศกแปลก ๆ เช่น บ้า เพี้ยน ทั้งที่ความจริงพฤติกรรมเหล่านั้น สอดคล้องกับขั้นตอน ในหลักธรรม

หมู่บ้านพุทธธรรม
ใน พ.ศ. ๒๕๓๐ ญาติธรรมในศรีสะเกษและจังหวัดใกล้เคียงสนใจในการปฏิบัติเพิ่มขึ้น เขาร่วมกันก่อตั้งชุมชน ในเนื้อที่ ๘ ไร่ และตั้งชื่อว่า “หมู่บ้านพุทธธรรม” ครั้งแรกหมู่บ้านนี้ มีพลเมืองเพียง ๑๐ คน ส่วนมากเป็นผู้สูงอายุ เขาสร้างเรือนไทยเสาตั้ง ๖ หลัง แต่ตอนปลายพรรษา ๒๕๓๐ จำนวนบ้านเพิ่มขึ้นเป็น ๑๘ หลังและสมาชิกทะยานขึ้นเป็น ๔๐... รายได้ของหมู่บ้าน มาจากการบริจาคของญาติธรรม อาหารเสบียง เช่น ผักดอง ของกระป๋องและอาหารแห้ง มาจากสันติอโศก กรุงเทพฯ เมื่อมีคน ๑๐ คนในหมู่บ้าน อาหารไม่เคยขาดแคลน ของที่เหลือในบาตร ที่พระบิณฑบาตได้ในตอนเช้า รวมทั้งที่ญาติธรรมอนุโมทนาก็เพียงพอ แต่เมื่อมีสมาชิกเพิ่มขึ้น และบางคนมามือเปล่า เราก็ต้องพบกับความยากจน เราต้องกินตามส่วนแบ่ง กล้วยลูกหนึ่งต้องแบ่งสี่ และเห็ด ๑ กก. ต้องยืดให้กินได้ ๒ วัน เราไม่มีไฟฟ้าใช้ และน้ำก็ต้องไปตักเอาจากในบ่อ

กสิกรรมธรรมชาติ พืชผลปลอดยาฆ่าแมลง
ใน พ.ศ. ๒๕๓๐ ญาติธรรมจากกรุงเทพ ฯ ซื้อที่ ๒๐ ไร่แล้วมอบให้ศีรษะอโศก วัดเริ่มนโยบาย พึ่งตนเองทันที  พระสงฆ์ประกาศจะไม่ฉันผักจากตลาด นี่เป็นจุดเริ่มต้นของการทำนาที่ศีรษะอโศก ชุมชนวางแผนการหลายอย่าง ที่จะเพาะปลูกอาหาร แต่ในฐานะสมาชิกองค์การชาวพุทธ ซึ่งได้ให้คำมั่นสัญญาว่า จะไม่ฆ่าหรือทำร้ายสัตว์ เราจึงเริ่มการกสิกรรมธรรมชาติ ที่ปลอดยาฆ่าแมลง  เราปลูกพืชโดยไม่ใช้สารเคมี เพื่อบริโภคในหมู่บ้านของเรา ไม่ได้ปลูกสำหรับขาย

ลบล้างความยากจนในหมู่ชาวพุทธ
ด้วยการปฏิบัติธรรม จะไม่มีความยากจนในหมู่ชาวพุทธ เรา ชาวศีรษะอโศก ผลิตทุกอย่างที่เรากิน และใช้ใน ชุมชนของเรา เราต้องพึ่งตัวเองให้ได้ก่อนที่จะขยายความช่วยเหลือไปสู่ผู้อื่น ในระยะนี้ เราเน้นการปลูกข้าว พันธุ์ไม้ที่ให้ผล สวนครัว เห็ด เราปลูกไม้ยืนต้น เพื่อรักษาป่า เราทำปุ๋ยอินทรีย์ และอื่น ๆ เรากินด้วยกันและใช้ของร่วมกัน เหมือนกับที่เราอยู่ในครอบครัวเดียวกัน... ในเวลา ๕ ปี เราก็สามารถพึ่งตัวเองได้ คนภายนอก เริ่มมองเราด้วยความชื่นชม และขอคำแนะนำจากเรา ผู้มาเยี่ยมหลายคน ซึ่งทำตามที่เราบอกสามารถปลดหนี้ได้ เราได้ช่วยคนหลายคน ให้พ้นจากอบายมุข และพบชีวิตใหม่ ในระยะเวลานี้ มีคนกระตือรือร้น จะสมัครเป็นสมาชิกชุมชนของเรามากมาย และพยายามป้องกัน ไม่ให้สังคมของเราล้ม

การศึกษาของชุมชน โดยชุมชน และเพื่อชุมชน
ในปี ๒๕๓๓ จำนวนนักเรียนที่ศีรษะอโศกเพิ่มขึ้นเป็น ๒๐ คน ชุมชนอนุญาตให้นักเรียนชั้นมัธยม ๑๓ คนไปเรียนที่โรงเรียนประจำจังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งอยู่ในตัวเมือง แต่ปรากฏว่า ความประพฤติของนักเรียนเหล่านั้นเลวลง เขาสร้างปัญหา เช่นกลับบ้านไม่ตรงเวลา เกียจคร้าน ทำการบ้านไม่เสร็จ และเที่ยวไถลโดยไม่มีจุดหมาย สมาชิกชุมชนของเรา ที่เคยเป็นครูบาอาจารย์ประชุมกัน และเสนอให้ชุมชนจัดการเรื่องการศึกษาของเราเอง คณะกรรมการของเรา เขียนหลักสูตรขึ้น ๘๐% อีก ๒๐% เราใช้หลักสูตรการศึกษานอกโรงเรียน ของกระทรวงศึกษาธิการ

ธุรกิจของชุมชน	
ในปี ๒๕๓๕ เราตั้งองค์การธุรกิจขึ้นในชุมชนศีรษะอโศก เราตั้งโรงสีขนาดย่อมเพื่อสีข้าวกล้องเอาไว้บริโภค ภายในชุมชนของเรา แต่ถ้าเหลือใช้ เราก็ขายไปในราคาถูก ยังมีธุรกิจรายกลุ่มภายในชุมชนของเรา เช่น กลุ่มผลิตน้ำยาสระผม และสบู่สมุนไพร กลุ่มเพาะเห็ด กลุ่มผลิตยาแผนโบราณ กลุ่มผลิตอาหาร และการครัว กลุ่มร้านค้า เราเปิดร้านขายของสะดวก สำหรับประชาชน

การปรับปรุงชุมชน
ในปี ๒๕๔๐ ศีรษะอโศกเริ่มเข้าสู่ระบบครบวงจรที่เกือบจะสมบูรณ์แบบ ของการพึ่งตนเอง ชุมชนได้จดทะเบียน เป็นหมู่บ้านอย่างเป็นทางการในกระทรวงมหาดไทย มีการเลือกผู้ใหญ่บ้าน โดยการอาสาสมัคร จากข่าวเล่าลือของคนที่เคยมาเยี่ยมศีรษะอโศก ทำให้คนทั่วไปสนใจในชุมชนของเรามากขึ้น เราต้องสร้างอาคารใหม่ และปรับปรุงสถานที่ เพื่อต้อนรับผู้มาเยี่ยม ด้วยเหตุที่งานของเรา เป็นที่ต้องการของสาธารณะ  เราจึงต้องรับความช่วยเหลือจากรัฐบาล และองค์การเอกชน

สถานการณ์ในปัจจุบัน (๒๕๔๓)
ปัจจุบันนี้เรามีสมาชิกที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านศีรษะอโศก ๓๑๕ คน มีผู้มาเยี่ยมและคนที่มาอบรม อีกเดือนละประมาณ ๑,๐๐๐ คน สมาชิกทุกคน จึงต้องทำงานแข่งกับเวลา เพราะว่าชุมชนของเราต้องการรักษามาตรฐานการผลิต และแรงงานบางส่วนเสียไปในการอบรม และให้การศึกษาแก่ผู้มาเยี่ยม แม้ว่าทุกคน ต้องทำงานหนัก โดยไม่ได้รับสิ่งตอบแทน เราก็มีความพอใจในบุญ เรายินดีเสียสละความสุขส่วนตัวเพื่อสังคม และประเทศชาติของเรา

ผู้เขียนกล่าวว่าไม่มีความจำเป็นที่จะต้องวินิจฉัยหรือวิจารณ์เรื่องที่สมาชิกเล่า แต่อยากเน้นคำพูดที่ว่า “กล้วยลูกหนึ่งแบ่งสี่” ว่าเป็นภาพพจน์ในอดีตที่เด่นมาก และเป็นสัญลักษณ์ว่าชุมชนนี้ มีความเป็นมาอย่างไร

วัตถุประสงค์ของชุมชน

	ศีรษะอโศกเป็นชุมชนที่ตั้งขึ้นโดยมีจุดมุ่งหมาย แต่ผู้เขียนไม่แน่ใจว่าสมาชิกเข้าใจความมุ่งหมายของชุมชนหรือไม่ จึงสัมภาษณ์สมาชิบางคน และได้คำตอบที่แตกต่างกัน ดังนี้

ยายสา: อายุ ๗๔ ปี อาศัยอยู่ในศีรษะอโศกมาเป็นเวลานานถึง ๑๔ ปี บอกว่า 
	วัตถุประสงค์ก็คือมีคนมาปฏิบัติด้วยกัน ถือศีล กินมังสวิรัติ ทำงาน และเสียสละ

อาพลีขวัญ: แม่ลูกติดและคนวัด อธิบายถึงจุดหมายปลายทางที่สูงส่งว่า
เพื่อสร้างทุกคนให้เป็นอรหันต์ คนเราต้องการก้าวไปข้างหน้าบนทางที่สูงขึ้น สูงขึ้น และสูงยิ่งขึ้น 
นี่เป็นเป้าหมายที่สูงที่สุดของทุกคน แต่การเดินทางนี้ลำบากมาก

อาจันทิมา: ค่อนข้างใหม่ต่ออโศกยืนยันว่าการพัฒนาจิตวิญญาณของแต่ละคนเป็นวัตถุประสงค์ประการแรก
เท่าที่ฉันเข้าใจ ชุมชนนี้มีเป้าหมายที่จะพัฒนาคน แต่ก่อนที่เราจะพัฒนาคนอื่น เราต้องพัฒนาตัวเองเป็นคนแรก...นี่เป็นจุดมุ่งหมายที่สูงที่สุดของอโศก เป็นเรื่องลึกมาก เรื่องที่จะเข้าถึงจิตวิญญาณว่าเราจะพัฒนาตัวเราเองอย่างไร และระดับไหน แต่ละคนจะถืออะไร ศีลห้า ศีลแปด ศีลสิบ หรือจะเอาให้ถึงระดับพระคือ บวช ถือศีล ๒๒๗ ข้อ นี่ขึ้นอยู่กับความสามารถของแต่ละคน

สมาชิกอีก ๒ คนเน้นการปฏิบัติเป็นกลุ่ม

อาทางบุญ: 
วัตถุประสงค์ของที่นี่ก็คือว่า ทุกคนมาเพื่อจะถือศีลและอยู่ใกล้กับคนที่ถือศีล เพื่อเป็นกลุ่ม จะได้ มีแรงดีในการทำงาน เพื่อมีพลัง คนดีร่วมพลังกันและนั่นเป็นสิ่งประเสริฐ เป็นรูปธรรมที่ชัดเจน ทำอะไรก็ตาม เป็นกลุ่มใหญ่ และได้ผล 

อาไพรศีล:
การรวมกันของกลุ่มคนผู้ซึ่งปฏิบัติ ผู้ซึ่งมาทำกิจกรรมร่วมกันเป็นกลุ่ม ดังนั้นเขาสามารถสร้างและทำให้เกิดผล ถ้าเรากระจัดกระจาย พลังที่จะทำงานก็น้อย เมื่อเรารวมกันเราใช้ความคิด สมอง ทำงานด้วยกันและดูแลซึ่งกันและกัน ทำให้เรามีความสัมพันธ์กัน

ต่อไปนี้เป็นคำนิยามวัตถุประสงค์ที่อยู่เหนือระดับการพัฒนาคนแต่ละคนและเหนือขอบเขตชุมชน 

มั๊วะ: นักศึกษามหาลัยอโศกเริ่มประโยคทางการ “วัตถุประสงค์หลักของชุมชนนี้คือการปฏิบัติธรรม”
ปฏิบัติจนกระทั่งบางสิ่งบางอย่างที่จะสนับสนุนชุมชนเกิดขึ้น เมื่อเราสามารถสนับสนุนชุมชนของเรา เราก็อภิปรายปัญหากับชุมชนอื่น ให้ความรู้แก่เขาและเชื้อเชิญเขาปฏิบัติ วัตถุประสงค์ที่สำคัญของเราคือการเป็นสังคมต้นแบบและในเวลาเดียวกันก็พัฒนาตัวเราเอง

ผู้เขียนกล่าวว่าความเห็นของนักศึกษาคนนี้สอดคล้องกับอุดมการของอโศกในการพัฒนาชุมชนตัวอย่าง เพราะเท่าที่สังเกตเขาเห็นว่าอโศกมุ่งหมายจะสร้างคนแต่ละคน สร้างชุมชนและสังคม

	สมาชิกศีรษะอโศกอีก ๕ คนเอาคติพจน์ของอโศกระดับชาติ “อโศกเพื่อมนุษยชาติ” มากล่าว
รื่น: ตามที่พ่อท่านพูด อโศกเพื่อมนุษยชาติ ทุกสิ่งทุกอย่างเพื่อมนุษยชาติ เพราะว่าทุกคนมาที่นี่เพื่อเสียสละ

อาเจนจบ: วัตถุประสงค์คือเพื่อมนุษยชาติ ช่วยเหลือมเพื่อนมนุษย์ ช่วยนำเขาให้พ้นทุกข์ ให้เขารื่นเริงและมัธยัสถ์

แม่ปรานี: เพื่อสร้างมวลมนุษยชาติให้เป็นคนดี ซึ่งมีศีล อุตสาหะ มัธยัสถ์ ซื่อตรง และเสียสละ

เอม: ชุมชนนี้มีคำพูดว่า “อโศกเพื่อมนุษยชาติ” นั่นหมายความว่า วัตถุประสงค์หลักของชุมชนนี้ คือการช่วยเหลือชุมชนอื่น ซึ่งยังมีความรู้น้อย –ช่วยให้เขามีอาชีพ รวมทั้งความเข้าใจที่จะละบาป
	
ท่านดินธรรม:
เขาพูดกันว่า “อโศกเพื่อมนุษยชาติ” นั่นคือ เพื่อช่วยเหลือ และสนับสนุนโลกทั้งโลก เมื่อเรามีอาหาร และที่อยู่อาศัย เราก็สมบูรณ์ แต่สังคมภายนอกวิตกกังวล เขาวิตกกังวลด้วยเรื่องอะไร ? เขาคิดว่าทุกวันนี้ไม่มีคำตอบ เราจะเอาระบบนี้ (บุญนิยม) เป็นคำตอบ เอาเขาเข้ามาร่วมด้วย ครั้นแล้ว ถ้าเขาไม่สามารถตามเราทัน เราจะช่วยเขา เพราะเราคิดว่า เราเป็นพี่น้องในครอบครัวเดียวกัน นี่เป็นเป้าหมายของชุมชนศีรษะอโศก เราจะสร้างชุมนุมที่สมบูรณ์ก่อน เมื่อเราสมบูรณ์แล้ว–ไม่ใช่เพียงอาศัยอยู่ในสังคมเล็ก ๆ นี้เท่านั้น เราต้องอาศัยอยู่ในประเทศชาติร่วมกับคนอื่น รอบตัวเรา เพราะฉะนั้น สมมุติว่าเราอยู่ที่นี่ แล้วเกิดอะไรขึ้น เราจะไม่สามารถอยู่ได้ ดังนั้นเราต้องช่วยสังคม

สมาชิกอีกหลายคนกล่าวว่า เป้าหมายของชุมชนนี้ก็เพื่อช่วยสังคมไทย แม้ว่าสังคมนั้น จะแตกต่างออกไปจากศีรษะอโศกในบางอย่างก็ตาม
อารัตนา:
เป้าหมายคือช่วยเหลือสังคมไทยให้ปลอดภัย ไม่ตกไปเป็นทาสของประเทศอื่น เพื่อช่วยสังคมไทย ช่วยเขาให้พ้นทุกข์ ช่วยเขาให้สามารถประกอบอาชีพ ๓ อย่างได้เพื่อจะรักษาประเทศชาติเอาไว้

อารัตนาเคยบวชชีมา ๑๕ ปีก่อนที่จะมาเป็นสมาชิกศีรษะอโศก จึงเห็นการปฏิบัติธรรมเป็นสิ่งสำคัญ อย่างไรก็ตาม ความเห็นที่พาดพิงถึงการเมือง อาจจะเป็นเพราะว่า ท่านสนใจกับข่าวที่กำลังมีความขัดแย้งกัน อยู่ในประเทศ เช่น การกู้เงินจาก ไอเอ็มเอฟ และ กรณีย์ จีเอมโอ

อาอ้าย: นับถือศาสนาคริสต์นิกายมอร์มอน มาเรียนวิธีทำฟาร์มตามธรรมชาติ และเข้าใจวัตถุประสงค์ของศีรษะอโศก ดังนี้
สิ่งที่เขาพูดกันเสมอก็คือเขาอยากจะฟื้นฟูประเทศชาติ –ไม่ให้เหมือนอเมริกา- ไม่ให้อยู่ใต้อิทธิพลของชาติอื่น เพราะเขาพูดว่า นี่คือชุมชนวัฒนธรรม...  ดังนั้นชุมชนของเขาจึงมี ๓ ภาค คือ บ้าน วัด และโรงเรียน ใช่ไหม ? ดังนั้น วัดเพื่อที่จะทำให้คนบรรลุ บ้านและโรงเรียน เพื่อฟื้นฟูประเทศ และรักษาวัฒนธรรม คุณเห็นไหมว่า สามภาคนี้ ทำหน้าที่ของมันเอง ชัดเจนดีมาก

สำเนียงของอาอ้ายแสดงว่าเขาเป็นคนนอก ไม่ใช่เพราะเขาเป็นคนต่างศาสนา แต่อาจเนื่องจากเขาไม่เห็นด้วยกับความคิดที่ว่า อะไรที่เป็นอเมริกัน ก็เลวไปหมด อาอ้ายมีปริญญาโททางพละศึกษา และมีเพื่อนอเมริกันหลายคน ที่สอนการออกกำลังกายที่โรงเรียนนานาชาติ และตามคลับในกรุงเทพฯ

อาสัมพันธ์: ผู้ช่วยหัวหน้าหมู่บ้านให้ความเห็นดังนี้
วัตถุประสงค์ที่สำคัญของเราคือการสร้างชุมชนนี้ให้เป็นชุมชนตัวอย่างและขยายตัวอย่างที่ดีไปสู่ชุมชนอื่น ที่ต้องการพัฒนาคุณภาพของชีวิต –เป็นตัวอย่างที่จะขยายไปสู่ระดับอำเภอ จังหวัด ประเทศ และต่อ ๆไป เพราะว่า ถ้าจะให้สังคมมีความสงบ ร่มเย็นเป็นสุขที่สุด จะต้องเป็นสังคมบุญนิยม จะต้องเป็นสังคมพุทธ เราอาจเชื่อว่า ประเทศไทยของเราเป็นประเทศพุทธศาสนา แต่ถ้ามองให้ลึกลงไปในรายละเอียด จะเห็นว่าไม่ใช่ เพราะประเทศพุทธศาสนาที่แท้จริง จะต้องเป็นประเทศที่มีพลเมืองคล้ายคนอโศก ดังนั้นประเทศไทย ต้องขยายสิ่งนี้ออกไป ไม่ใช่ขยายออกไป เพื่อจะมีอำนาจ บุญ อำนาจของกรรมดีในอดีต แต่เพื่อสันติสุข อย่างยอดเยี่ยมของมนุษยชาติ 

อาอ้อย: หัวหน้าหมู่บ้าน เห็นว่าศีรษะอโศกมีจุดมุ่งหมายที่จะเป็นชุมชนต้นแบบ เธอมุ่งความสนใจไปที่เด็กและเยาวชน
วัตถุประสงค์ของชุมชนก็เพื่อสร้างวัฒนธรรมของคนอโศก ฝังรากฐานที่มั่นคง เพื่อคนหนุ่มสาวในปัจจุบันและคนหนุ่มสาวที่จะตามมาในอนาคต เขาจะได้มีตัวอย่างที่ถูกต้อง นั่นคือหมู่บ้านอื่นดำเนินรอยตามกระแสวัฒนธรรมของเรา –แต่การศึกษาสอนอย่างหนึ่ง การเมืองสอนอีกอย่างหนึ่ง เราไม่สามารถจับได้ว่าประเทศไทยเป็นประเทศแบบไหน เขาสอนหลายสิ่งหลายอย่าง—คนอโศกคิดว่า เราควรมีวัฒนธรรมที่เป็นรากฐาน วัฒนธรรมที่แทรกซ้อนเข้าไป และสอดคล้องประเทศไทย ขณะนี้มีอยู่เพียงชุมชนเดียวที่สร้างกระแส ซึ่งเห็นความสำคัญของศาสนา และการศึกษา ชนิดที่จะสร้างคนให้สร้างอาชีพ –ไม่ใช่สร้างคนให้เป็นนักปกครองหรือเจ้านาย อย่างการศึกษาที่เป็นอยู่ นี่คือวัตถุประสงค์ของชุมชนของเรา มันเป็นอย่างนี้ แต่มันยากและล่าช้า

ผู้เขียนชมว่าความเห็นของหัวหน้าและรองหัวหน้าหมู่บ้าน เป็นความเห็นที่สอดคล้องกับจุดประสงค์ของอโศกระดับชาติ และมีวิสัยทัศน์สำหรับอนาคต

ค่าของชุมชน

	ผู้เขียนตั้งคำถาม “อะไรสำคัญที่สุดสำหรับชุมชนนี้?” แล้วให้สมาชิกศีรษะอโศก ตอบคำถามโดยเลือกถ่ายรูป ๓ รูปด้วยกล้องโพลารอย และเขียนคำอธิบายสั้น ๆ เกี่ยวกับความสำคัญของภาพที่เขาถ่าย ต่อไปนี้เป็นคำอธิบายภาพ ที่ได้รับการคัดเลือก
	สมาชิกส่วนใหญ่เลือก “ศาสนา” เป็นสิ่งสำคัญที่สุด 

อาทางบุญ ซึ่งมีความมุ่งหมายพระอรหันต์ ถ่ายรูปพระ กุฏิพระ และศาลาธรรม คนอื่นอีกหลายคนก็เห็นว่าพระเป็น “ตัวอย่างของความดี” “หนทางชีวิตที่มีคุณค่าและเป็นแกนนำ” 

อาอ้อย หัวหน้าครอบครัวอโศกและบุคคลสำคัญในการบริหารชุมชนเลือกรูปกุฏิพระ เธออธิบายว่า
เป็นการแสดงความมักน้อยของพระซึ่งสละชีวิตทางโลกเพื่อศาสนา เป็นการแสดงตัวอย่างชีวิต ควรจะศึกษา  ฉันเห็นพระปฏิบัติที่นี่ และได้ความรู้อย่างมากว่าในชีวิตของคนเรา เราควรพอใจกับความมักน้อย

ท่านดินธรรม สรรเสริญสมณะโพธิรักษ์และการแสดงธรรมของท่าน 

	การเลือกภาพที่เกี่ยวกับศาสนาว่าเป็นสิ่งสำคัญสะท้อนให้เห็นว่าชุมชนนี้ตั้งอยู่บนรากฐานและหลักการทางพุทธศาสนา
	สิ่งสำคัญอีกอย่างหนึ่งคือ พิพิธภัณฑ์ ผู้เขียนประหลาดใจ ที่เห็นสมาชิกเลือกสถานที่นี้ คนหนึ่งให้เหตุผลว่า “เป็นสถานที่ซึ่งเราเรียนวิถีชีวิตของคนอโศก พิพิธภัณฑ์เน้นสัญลักษณ์ของความเป็นไทยและการร่วมมือกัน” อีกคนหนึ่ง “เป็นสัญลักษณ์ของความเป็นไทย” อีกคนหนึ่งบรรยายว่า
เมื่อไรก็ตามที่คุณอยู่ในสถานที่นี้ คุณจะรู้สึกว่ามีความเชื่อมั่นในประวัติศาสตร์ที่คนต่าง ๆ นำมาสร้างสรรค์จนสำเร็จเป็นแบบอย่าง และวัฒนธรรมที่แสดงออกถึงความยิ่งใหญ่ ของบุญนิยมของแต่ละคน

สวนครัวเป็นสิ่งหนึ่งที่ได้รับความสนใจ เนื่องจากผู้ที่อาศัยอยู่ในศีรษะอโศกเป็นมังสวิรัติ และอาศัยผลผลิตของเขาเองเพื่อการยังชีพ กสิกรรมจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง สมาชิกบรรยายถึงความสำคัญของสวนครัวต่าง ๆ กัน 

อาอ้อย ให้ความนิยมสวนครัวดังนี้
เมื่อฉันเดินไปในสวนผัก ฉันรู้สึกสดชื่น รื่นเริง สะอาด โล่ง สว่าง และสบาย แน่นอนต้องเป็นสวนที่ปลอดสารพิษ เพราะว่าเราต้องได้รับอาหารที่มีสารเคมีน้อยที่สุดหรือไม่มีเลย มันจะทำให้ชีวิตยืนยาว เจ็บไข้ได้ป่วยน้อย เพียงแต่เดินชมสวน เราก็สบายใจแล้ว แต่ถ้าเราดูแลสวนด้วย เราจะเป็นสุขมากขึ้น ดังนั้น ทุกบ้านควรมีสวนครัว ซึ่งเป็นสิ่งที่น่านิยม นอกจากความสวยงาม ความน่ารื่นรมย์ของมันแล้ว เรายังได้อาหารที่ปลอดภัยด้วย

รื่น: แม่ลูกติดจากชนบทอีสานบอกว่าสวนครัวและปุ๋ยจุลินทรีย์มีความสำคัญต่อเธอมาก
ฉันชอบการกสิกรรมเพราะว่า...เราปลูกผักของเราเอง กินของเราเอง ใช้ของเราเอง  เราไม่ต้องซื้อ ประหยัด และปลอดภัยจากสารพิษ
ฉันชอบปุ๋ยอินทรีย์ เพราะว่าเราทำมันเองได้และใช้รดผัก เราไม่ต้องซื้อจากตลาดให้เสียเงิน
ฉันชอบจุลินทรีย์ เพราะว่าเราไม่ต้องซื้อสารจากภายนอกมาเร่งดอกไม้และผลไม้ สิ่งนั้นทำให้ดินเสีย ดีที่สุด ก็คือทำเองใช้เอง สบายมาก

	กสิกรรมธรรมชาติมีความสำคัญต่อศีรษะอโศกมาก เพราะว่าไม่เพียงแต่ประหยัดและปลอดภัยจากสารพิษเท่านั้น ยังเป็นการดำเนินตามคติพุทธที่ว่า ตนเป็นที่พึ่งของตน

	สมาชิกอีกคนหนึ่งที่เลือกสวนครัวคือ อาชวน อาชวนอายุ ๕๐ ปี เป็นคนพูดค่อย มาจากครอบคนจีน ที่ทำมาค้าขายในกรุงเทพฯ อาชวนเพิ่งเข้ามาเป็นสมาชิกศีรษะอโศก เพื่อเรียนกสิกรรมธรรมชาติและปฏิบัติธรรม ภาพสวนครัวของเขาได้รับเลือกไปประกอบ “กิจกรรม ๓ ประการที่สร้างชุมชน” ซึ่งประกอบด้วย
1	เสริมสร้างคนดีที่มีศีลธรรมและความรู้
2	พบปะระหว่างชุมชน วัด และโรงเรียน
3	สร้างปัจจัยสี่ที่จำเป็นเพื่อใช้ในชุมชน (อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค) 
	อาชวนชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาจิตวิญญาณและวัตถุ เป็นกิจกรรมที่สำคัญของชีวิตในศีรษะอโศก พอ ๆ กับ การอภิปรายปัญหาต่าง ๆ และการตัดสินใจที่ทำให้กลุ่มชนในที่นี้ทำงาน และอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข

	อนึ่ง สมาชิกหลายคนมีความภาคภูมิใจในป่าไม้ที่ครอบคลุมพื้นที่ศีรษะอโศก ป่าไม้นี้สมาชิกได้ปลูกขึ้น เมื่อหลายปีล่วงมาแล้ว ซึ่งขณะนั้นที่ตรงนี้เป็นป่าช้าที่เตียนโล่ง 

ท่านดินธรรม ให้รายละเอียดดังนี้
คนอโศกพยายามสร้างและพัฒนาสิ่งแวดล้อมเพื่อทำให้เกิดความสมบูรณ์และมวลภาวะที่ดี เพื่อทำให้ดินงาม น้ำใส ไม้ร่ม ลมพริ้ว วิวสวย รวยน้ำใจ มีไฟทำงาน เบิกบานในธรรม เข้าใจลึกซึ้งในกรรมและการกระทำชั่ว เห็นขันธ์ ๕ (ทุกข์ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) และการกระทำที่เป็นธรรมชาติ สมบูรณ์แบบ พอดิบพอดี สนับสนุนคนทั้งผองด้วยกัน –ให้ที่พำนัก อาหาร และธรรม

ท่านดินธรรม มีความคิดแนวเดียวกับชาวพุทธอีกหลายคน เช่น ท่านพุทธทาส ซึ่งสนับสนุนว่าธรรมชาติมีส่วนช่วยในการปฏิบัติธรรม และการเข้าใจธรรม ท่านดินธรรมยังแสดงความรู้สึก ร่วมกับคนอีสานว่า ป่าไม้ช่วยบรรเทาความร้อนจากดวงอาทิตย์

	สมาชิกหลายคนกล่าวว่า “คน” สำคัญที่สุดในศีรษะอโศก 

อาอ้าย และท่านดินไท เลือกภาพผู้ใหญ่ พระ และนักเรียนเป็นตัวแทนของ บ้าน-วัด-โรงเรียน 
เอม นักศึกษามหาวิทยาลัย เลือกถ่ายรูปคนกำลังทำงานด้วยกัน เช่น นักศึกษากำลัง “ตรวจศีล” มีพระเป็นประธาน พระกำลังฉันอาหารและชาวบ้านรับประทานร่วมกัน การประชุมประจำสัปดาห์ มีพระเป็นประธาน 

อาอ้อย ถ่ายรูปเด็กกำลังวิ่งเล่น และเขียนคำบรรยายว่า
เด็กไม่ว่าจะมาจากชาติไหน ความไร้เดียงสาเป็นสมบัติอันล้ำค่า ซึ่งฉายแสงออกมาที่แววตา –ยิ้มอย่างเปิดเผย เล่นอย่างสนุกสนาน ลิงโลด เปรียบเหมือนดอกไม้ที่กำลังแรกแย้ม ย่อมต้องการน้ำ ปุ๋ย และการตบแต่งจากผู้ใหญ่ จึงจะเบ่งบานอยู่ได้นาน เนื่องจากผู้ใหญ่ทั้งหลาย คือตัวอย่างให้เด็กเลียนแบบ เราจะประพฤติอย่างไร จึงจะให้เด็กเป็นผู้ใหญ่ที่ดีได้ โปรดอย่าทำชีวิตให้ด้อยความฉลาดในทางโลก อย่างที่เราไม่ต้องการให้เด็กของเราเป็น

	ผู้เขียนกล่าวว่าความสามัคคี ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ความรู้สึกว่า เป็นกลุ่มหรือ ครอบครัว เดียวกัน ซึ่งเป็นค่านิยมในสังคมไทยแสดงออกมาอย่างเห็นได้ชัด ในชุมชนศีรษะอโศก 

อาจันทิมา: เลือกภาพคนหลายคนกำลังทำงานในโรงครัวเพื่อแสดงการอยู่ร่วมกัน ทำงานร่วมกันอย่างเต็มใจ ไม่มีการบังคับ และภาพกลุ่มคนกำลังรับประทานอาหารในศาลาธรรม เพื่อแสดงว่า สมาชิกในครอบครัวใหญ่ กำลังรับประทานอาหารร่วมกัน

อา กลั่นพร: ศิลปินจากจังหวัดสุรินทร์ถ่ายภาพพระกำลังสอนนักเรียน และเขียนคำอธิบายว่า
เราอยู่อย่างคนในครอบครัวเดียวกัน เราเป็นพี่น้องกัน เราเป็นพ่อแม่ พระเหมือนพ่อที่กำลังสอนลูกให้มีจิตใจดีและคิดดี 

นักเรียนคนหนึ่ง แสดงความรู้สึกของคนไทยที่ไม่ชอบอยู่โดดเดี่ยว
ทำงานด้วยกันเป็นกลุ่มทำให้เรารู้สึกใกล้ชิดกันสามัคคีกันและไม่ละทิ้งกัน แต่ถ้าอยู่ตามลำพัง ทำงานตามลำพัง ไม่สนุกเลย  เพราะคำว่า “อยู่” หมายถึง อยู่ในโลก ผมชอบอยู่เป็นหมู่ เช่น เวลาเข้าแถว

ยายสา: อยู่ในศีรษะอโศกมาเป็นเวลา ๑๔ ปี เพราะว่าท่านพบสันติสุข ความเป็นระเบียบเรียบร้อย และความพอใจ 

โรจน์: นักศึกษามหาวิทยาลัยเลือกภาพดลใจ ๓ ภาพ และเขียนคำบรรยายดังนี้
	ภาพที่ ๑  งานหนักไม่เคยฆ่าใคร
หญิงสาว ๒ คนกำลังใช้สากสลับกันตำข้าวตามแบบประเพณีภาพนี้แสดงให้เห็นว่าคนมีค่าสำหรับสังคมโลก เป็นภาพที่ไม่เสแสร้ง...หมายความว่า ใครทำงานมากขึ้นเท่าไร ความสามารถและความชำนิชำนาญก็เพิ่มขึ้นเท่านั้น นี่เป็นคำสอนของบัณฑิตผู้ให้ความรู้ที่แท้จริง ความรู้ที่เกี่ยวกับคุณค่าของสัตว์ที่รู้จักกันดี...สัตว์ที่มีคุณค่า คือมนุษย์
ภาพที่ ๒ ทะเยอทะยานไปสู่ความสำเร็จ
คนหนุ่ม สองมือถือจอบ ดวงตาทั้งสองมองสวรรค์ สมองเดียวคิดและฝัน สองเท้าก้าวไปข้างหน้าสู่ความฝันที่จะกลายเป็นความจริง กล้าคิด กล้าทำ กล้าริเริ่ม กล้าเปลี่ยนแปลง ยึดมั่นในอุดมคติ
ภาพที่ ๓ นับถือ ถ่อมตน รู้บุญคุณคน
นักเรียนกำลังกราบพระ รู้น้อย รู้มาก รู้จักสังคม รู้จักชุมชน รู้ว่าอะไรควรจะเล็ก อะไรควรจะโต รู้จักที่สูง รู้จักที่ต่ำ รู้จักตัวเอง รู้จักคนอื่น
	ผู้เขียนอธิบายเพิ่มเติมภาพสุดท้ายว่า คนไทยเน้นฐานะทางสังคม การพึ่งพาอาศัยกันและกัน และความสัมพันธ์ตามลำดับ (พ่อแม่-ลูก, ผู้สูงอายุ-ผู้อ่อนวัย, นายจ้าง-ลูกจ้าง, พระ-ฆราวาส) ผู้ใหญ่มีหน้าที่ คุ้มครอง และดูแลผู้น้อย ผู้น้อยมีหนี้สินที่จะต้องชำระ ด้วยการให้ความเคารพนับถือผู้ใหญ่

	นักเรียนคนหนึ่งจากจังหวัดเชียงใหม่ถ่ายรูปห้องน้ำ “รูปสวยกลิ่นสะอาด” และเขียนคำอธิบาย “การปฏิบัติธรรมเปรียบประดุจการใช้ห้องน้ำ” (ปลดปล่อยกิเลส)

	หมูเฒ่า ศิษย์เก่า อายุ ๒๔ ปี นักบัญชีของศีรษะอโศก เลือกถ่ายภาพสถานที่ซึ่งเด็ก ๆ ชอบไปหลอกผีกันในเวลาค่ำคืน คือที่เผาศพ หมูเฒ่าเห็นว่า สถานที่นี้มีความสำคัญ เขาบรรยายว่า
ความชั่วเกิดขึ้นก็จริง แต่ไร้ความหมาย  คนคว้าเอาสิ่งต่าง ๆ เพียงเพื่อสนองตัณหาทั้ง ๆ ที่รู้อยู่แก่ใจว่าสิ่งที่เขาคว้ามานั้นมีจุดจบ...เดินตามทางอโศกทำให้เกิดความรู้สึกในหัวใจว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่เราสร้างขึ้น เมื่อเราตายเราเอาอะไรไปไม่ได้ นอกจากกรรมดีและกรรมชั่ว 

สรุป

	ผู้เขียนใช้วิธีการหลายอย่างในการแนะนำผู้อ่านให้รู้จักพุทธสถานศีรษะอโศก เช่น เอกสารที่ผู้นำศีรษะอโศก เล่าถึงความเป็นมาของชุมชน การอภิปรายความมุ่งหมายของชุมชน ภาพถ่ายสถานที่ในชุมชน ซึ่งสมาชิกเห็นว่า มีความหมายสำหรับเขา พร้อมทั้งคำอธิบายความหมายของสถานที่เหล่านั้น  

บทที่ ๔
การสร้างปัจเจกชน

การสร้างคน: พัฒนาการทางจิตวิญญาณและวัตถุ
	จากมุมมองของศาสนา ผู้เขียนกล่าวว่า “การสร้างคน” หมายถึงการพัฒนาจิตวิญญาณ สมาชิกศีรษะอโศกเปรียบเทียบพุทธศาสนากับศาสนาคริสต์และลงความเห็นว่า ทุกศาสนามีจุดมุ่งหมายที่จะสร้างคนให้เป็นคนดี อย่างไรก็ตาม แต่ละศาสนาอาจให้คำจำกัดความ “ความดี” ต่างกัน สำหรับพุทธศาสนา ผู้เขียนเข้าใจว่า ความดี หมายถึงการปฏิบัติตามมรรคมีองค์ ๘ เพื่อพัฒนาศีล สมาธิ ปัญญา และบุคคลในอุดมคติ คือผู้ที่มีพรหมวิหาร ๔ (เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา) และพระอรหันต์ ผู้เขียนยอมรับว่า อาจต้องใช้เวลาหลายช่วงชีวิต จึงจะบรรลุอุดมคตินี้ได้ ในชีวิตนี้คนธรรมดาสามัญ ควรประพฤติตามแนวทาง ๙ ประการคือ
3)	เลี้ยงง่าย (สุภระ)
4)	บำรุงง่าย (สุโปสะ)
5)	มักน้อย (อัปปิจฉะ)
6)	ใจพอ สันโดษ (สันตุฏฐิ )
7)	ขัดเกลา (สัลเลขะ)
8)	มีศีลเคร่ง (ธูตะ)
9)	มีอาการที่น่าเลื่อมใส (ปาสาทิกะ)
10)	ไม่สะสม (อปจยะ)
11)	ขยันหมั่นเพียร (วิริยารัมภะ)

	ผู้เขียนกล่าวว่าอโศกได้ถือเอาแนวทางทั้ง ๙ ประการนี้ รวมทั้งคุณธรรมที่เขาเห็นสมควร มาปฏิบัติ และเขียนคำเตือนตัวโต ๆ ไว้ที่ศาลาธรรม เพื่อให้สมาชิกเห็นทั่วกัน เช่น เบิกบาน แจ่มใส มัธยัสถ์ สุภาพสงบ หมดความอยาก สิ้นความเสพย์  นอกจากนี้ อโศกวางหลัก ๕ ประการ สำหรับชุมชนบุญนิยม ซึ่งก็เกี่ยวข้องกับตัวบุคคลด้วย คือ พึ่งตัวเอง ก่อร่างและสร้างสรรค์ ทำงานหนักและอดทน อย่าเอาเปรียบคนอื่น ตั้งใจเสียสละ  

	ตามหลักพุทธศาสนา การสร้างตัวบุคคล ต้องเกี่ยวข้องกับหลักเกณฑ์ทางวัตถุด้วย ผู้เขียนอ้างนิทานของท่านเจ้าคุณ ประยุทธ ปยุตโต เพื่อสนับสนุนความสัมพันธ์ระหว่างจิตวิญญาณกับวัตถุ
วันหนึ่ง พระพุทธเจ้าทรงหยั่งรู้ว่าชาวนาผู้ยากจนคนหนึ่ง ซึ่งอาศัยอยู่ในเมืองที่อยู่ไม่ไกลจากที่พระพุทธองค์ประทับ มีความพร้อมที่จะบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ พระพุทธองค์ทรงดำเนินไปสู่ที่นั่น เพื่อทรงโปรด    ชาวนา ชาวเมืองพากันมาชุมนุมเนืองแน่น เพื่อฟังคำเทศนาด้วย แต่พระพุทธเจ้าทรงรอ จนชาวนาคนนั้นมาถึง พระพุทธองค์ทรงไต่ถามชาวนาได้ความว่า เขาเที่ยวตามหาวัวตัวที่หายไปจนทั่วป่า และมีความเหนื่อยล้า จนพะยุงกายแทบไม่อยู่ เพราะไม่ได้รับประทานอาหารมาทั้งวัน พระพุทธเจ้าทรงขอให้คนนำอาหารมาให้ชายคนนั้น รับประทานจนเขาอิ่ม พระองค์จึงเริ่มเทศนา ชาวนาคนนั้นก็เข้าถึงพระธรรม และได้ตรัสรู้ เป็นพระอรหันต์

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า ความหิวเป็นเหตุหนึ่งของความทุกข์ เมื่อคนถูกครอบงำด้วยความเจ็บปวด เพราะความทุกข์ เขาไม่สามารถเข้าใจคำสอนทางศาสนาได้ ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงให้ชายคนนั้น รับประทานอาหารก่อนฟังธรรม

ดังนั้น การพัฒนาปัจจัย ๔ (อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย ยารักษาโรค) เป็นรากฐานของการพัฒนาจิตผู้เขียนกล่าวว่า ขณะนี้ ศีรษะอโศกพึ่งตัวเองได้อย่างมั่นคง สมาชิกไม่ต้องพะวงเรื่องปัจจัย ๔ อีกต่อไป

ศีล : วินัย
	ศีลเด่น เป็นเอกลักษณ์ของอโศก ผู้ที่อยู่ในชุมชนอโศกจะต้องเคารพศีล เช่น ศีล ๕ สำหรับฆราวาส คือ ๑) ละเว้นจากการฆ่าหรือทำร้ายชีวิต ๒) ละเว้นจากการลักทรัพย์ ๓) ละเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๔) ละเว้นจากการพูดเท็จ หรือใส่ร้ายป้ายสี ๕) ละเว้นจากการใช้สารที่ทำให้ความ  รู้สึกผันแปร ศีลอุโบสถ สำหรับคนวัด เช่นเดียวกับศีล ๕ แต่ข้อ ๓) เปลี่ยนเป็น ละเว้นจากการเสพเมถุน ข้อ ๖) ละเว้นจากการตบแต่งร่างกาย ข้อ ๗) ละเว้นจากการกินอาหารในเวลาหลังเที่ยงวัน และ ๘) ละเว้นจากการดูการละเล่นและเต้นรำ  ศีล ๑๐ สำหรับ แม่ชี และสามเณร ก็เช่นเดียวกับศีลอุโบสถ แต่เพิ่ม ข้อ ๙) ละเว้นจากการหยิบจับเงิน และ ๑๐) ละเว้นจากการนอนบนเตียงสูง ส่วนพระสงฆ์นั้นปฏิบัติตามพระวินัยซึ่งมีข้อกำหนดอยู่ ๒๒๗ ข้อ

การถือศีล
	ผู้เขียนกล่าวว่าคนทั่วประเทศไทยรู้ว่าชาวอโศกถือศีลอย่างเคร่งครัด สิ่งแรกที่ท้าทายผู้ซึ่งอยากปฏิบัติตามอโศก คือการปรับตัวเข้ากับอาหารมังสวิรัติ (ไม่มีเนื้อสัตว์หรือผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวกับสัตว์ รวมทั้ง นม ไข่) คนทั่วไปรู้สึกขัดแย้ง เพราะว่า คนไทยส่วนมาก -รวมทั้งพระสงฆ์- รับประทานเนื้อ ปลาและไข่เป็นประจำ และปรุงรสอาหารด้วยน้ำปลา การที่จะสั่งอาหารตามภัตตาคาร “ไม่ใส่เนื้อสัตว์” มักทำให้คนบริการงง นอกจากนี้ ยังยากที่จะหาอาหารมังสวิรัติ ที่มีโปรตีนเพียงพอ การเป็นนักมังสวิรัติจึงไม่ใช่สิ่งที่ทำได้ง่าย อย่างไรก็ตาม ชาวอโศกเห็นว่าการไม่บริโภคเนื้อสัตว์ หรือผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวกับสัตว์เป็นความจำเป็น เพราะว่า การข้องเกี่ยวกับการฆ่าสัตว์โดยตรงหรือโดยอ้อม เป็นการละเมิดศีลข้อ ๑ ผู้เขียนกล่าวว่า ชาวศีรษะอโศกจริงจังกับเรื่องนี้มาก เขาไม่เคยได้ยินใครบ่น ว่าคิดถึงรสอาหารเนื้อสัตว์หรือเห็นใคร แอบกินเนื้อสัตว์ภายในหรือภายนอกชุมชนเลย
	อุปสรรคเรื่องอาหารมังสวิรัติจะค่อย ๆ หายไป เมื่อสมาชิกย้ายเข้ามาอยู่ในชุมชนอโศก สิ่งแวดล้อม ซึ่งเน้นศีลเด่น จะทำให้สมาชิกพยายามปรับปรุงตัว แม้ว่าชุมชนอโศกจะกำหนดให้สมาชิก ถือศีล ๕ แต่สมาชิกทั่วไป ถือศีลสูงกว่านั้น เช่น นอนบนเสื่อกก บนพื้นกระดาน (ศีลข้อ ๑๐) แต่งเครื่องแบบของอโศก ไม่แต่งหน้า ไม่ประดับเพชรนิลจินดา ไม่สรวมรองเท้า (ศีลข้อ ๖) สมาชิกทุกคนปฏิบัติเกินศีลข้อ ๓ ข้อ ๕ และข้อ ๘ รวมกันโดยละเว้นอบายมุข (ละเว้น สุรา ยาบ้า บุหรี่ การพนัน การละเล่นกลางคืน ความเกียจคร้าน และการยั่วเย้ากามารมณ์) ยิ่งกว่านั้น สมาชิกหลายคน พยายามกินอาหารวันละมื้อ บางคนลดจาก ๓ มื้อลงเหลือ ๒ มื้อและไม่กินของว่างระหว่างมื้อ 
	ศีลธรรมไม่ใช่เพียงอุดมการที่สั่งลงมาจากเบื้องบน แต่เป็นสิ่งที่สมาชิกทุกคนปฏิบัติทุกระดับ ผู้เขียนรายงานว่า สมาชิกส่วนใหญ่ที่เขาสัมภาษณ์ (๖๐%) ให้ความเห็นว่า ศีลธรรมเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดในการดำเนินชีวิตแบบอโศก

	ถึงแม้ว่าอโศกจะเข้มงวดในเรื่องศีลธรรม ผู้เขียนไม่เคยเห็นสมาชิกคนไหน กระวนกระวายเลย ทุกคนปรับตัว เข้ากับศีลธรรมได้ดี หลายคนปฏิบัติอยู่ที่บ้านเป็นปี กว่าจะมาเป็นสมาชิกที่อยู่ประจำ บางคนทดลองมาอยู่ในชุมชนชั่วคราว เช่น อาทิตย์ หรือ เดือน ก่อนที่จะตัดสินใจมาอยู่ประจำ ถ้ายกเว้น  เนื้อสัตว์ ยาเสพติด และแอลกอฮอล์ ซึ่งอโศกเข้มงวดกวดขันมาก ก็ไม่เห็นมีอะไรน่าหนักใจ ไม่มีความกดดัน ที่สมาชิกจะต้องปฏิบัติตามศีลทุกข้อให้ครบบริบูรณ์ ผู้เขียนเห็นสมาชิกบางคนกิน “อาหารเสริม” ก่อนอาหารหลักเวลา ๑๐ นาฬิกา และเห็น “คนวัด” ประพฤติเช่นเดียวกัน นอกจากนี้ คนป่วยและคนมีปัญหาทางร่างกายได้สิทธิ์พิเศษ ผู้เขียนสังเกตว่า คนป่วยกินอาหารบ่อยครั้ง และนอนพักในเวลากลางวัน (ถ้าไม่เช่นนั้นจะถือว่าส่อนิสัยเกียจกร้าน) คนเท้าเจ็บก็ได้รับอนุญาตให้ใส่รองเท้าได้

ความกดดันเกี่ยวกับศีลธรรม
	โดยทั่วไปชาวอโศกมีความอดทนต่อความบกพร่องของกันและกัน สมาชิกมักพูดบ่อย ๆ ว่า ไม่ใช่ธุระที่จะไปสอดส่องความประพฤติของคนอื่น  แต่ละคนปฏิบัติอยู่ในระดับที่ต่างกัน และการวิจารณ์คนอื่น เป็นกิเลสอย่างหนึ่ง  อย่างไรก็ตาม การวิพากย์ วิจารณ์เป็นเรื่องธรรมดา สำหรับคนที่สนิทสนมกัน ผู้เขียนยกตัวอย่าง สมาชิกหญิงคนหนึ่งซึ่งสนิทสนมกับผู้เขียนมาก และมาระบายให้ฟังว่าเธอถูกนินทา เรื่องกินจุบกินจิบ  สมาชิกอีกคนเจ็บร้อนแทนผู้เขียน ที่ได้ยินคนตำหนิผู้เขียน ว่าใส่เสื้อรัดรูป อวดสัดส่วนของร่างกาย ซึ่งอาจทำให้คนคิดไปในแง่อกุศล และอาจทำให้เขาละเมิดศีลข้อ ๓

	เรื่องที่มีความขัดแย้งอยู่ในใจของสมาชิกอีกเรื่องหนึ่งคือ ควรจะแต่งงานและมีครอบครัว หรือควรอยู่เป็นโสด? สมาชิกให้ความเห็นต่างกัน เช่น หัวหน้าหมู่บ้านเห็นว่า
มีปัญหาหลายอย่างสำหรับคนหนุ่มสาว เขาอาจมีความรัก –ชอบกันเงียบ ๆ ซ่อนเร้นเอาไว้ มันเป็นธรรมชาติ แต่เขาก็พยายามอยู่เป็นโสดตามที่เราหวังให้เขาเป็น เราขอให้เขาเข้าใจดังนั้น เราจึงรอและหวังว่าสักวันหนึ่งเขาจะเข้าใจว่าเมื่อเขาอยู่เป็นโสดและทำงานให้สังคม เขาได้ช่วยอะไรเยอะแยะ

	ตามอุดมคติ สมาชิกที่อยู่เป็นโสดจะสามารถอุทิศสิ่งต่าง ๆ ให้สังคมได้โดยไม่ต้องกังวลถึงครอบครัว    

สมาชิกอีกคนหนึ่งคือ อาอ้าย  ให้ความเห็นดังนี้
คนระดับมหาวิทยาลัย หลังจากสำเร็จมัธยมศึกษา บางทีเขารักใครและอยากแต่งงานหรืออะไรทำนองนั้น แต่เขาไม่กล้าเพราะว่าการแต่งงานจะทำให้เขารู้สึกว่าเขาตกต่ำ คล้ายกับว่าหยุดชะงักการก้าวไปสู่การตรัสรู้ ทำไมเขาคิดว่าคนที่แต่งงานไม่สามารถตรัสรู้? พระพุทธเจ้าก็เคยแต่งงาน...แต่เดี๋ยวนี้ดูเหมือนว่าเขารู้สึกขวยเขินที่มีคนรัก –ผู้หญิงบางคนยังขวยเขินที่มีท้อง แม้กับสามีของตัวเอง...  แม้ว่าพระโพธิรักษ์ไม่ต้องการให้ใครรู้สึก ขวยเขิน ท่านก็เข้าใจ ท่านดีมาก แต่คนอื่นในครอบครัวศีรษะอโศก ตั้งเป้าหมายขึ้นมาเอง เพราะว่ามีสมาชิก บางคน ในสีมาอโศกและที่อื่น คลอดลูกในชุมชน ซึ่งหมายความว่า เรายอมรับสิ่งนั้น แต่ทำไมเราไม่ให้เกียรติความเป็นครอบครัวอีกสักหน่อย? และทำให้เขาหมดกังวลในเรื่องนี้

	ผู้เขียนวิจารณ์ว่า อาอ้าย ลำเอียงเข้าข้างการมีครอบครัว เพราะว่าเขามาจากโบสถ์มอร์มอน ซึ่งเน้นครอบครัว อย่างไรก็ตาม อาอ้าย เป็นครูซึ่งเอาใจใส่นักเรียนมากและรับฟังปัญหาของนักเรียนอย่างใกล้ชิด

	ปัญหาข้อขัดแย้งนี้ อาจมีผลลบต่อชุมชน จะเอาไปพิจารณาให้ละเอียดในบทที่ ๕ 
การตรวจศีล
	วิธีวัดผลความก้าวหน้าในการพัฒนาศีลธรรมของชาวอโศกค่อนข้างเป็นกันเองและสนุกสนาน ทุกวันอาทิตย์เวลา ๑๙ นาฬิกา สมาชิกที่อยู่ประจำศีรษะอโศกจะชุมนุมกัน ๓ กลุ่ม คือกลุ่มนักเรียน กลุ่มหนุ่มสาว (อายุ ๑๘-๒๙ ปี) และกลุ่มผู้ใหญ่ พระสงฆ์จะเป็นผู้นำของแต่ละกลุ่ม โดยอภิปรายศีลทีละข้อแล้วอนุญาตให้สมาชิกที่ประสงค์จะสารภาพผิด อธิบายว่าผิดศีลข้อไหน อย่างไร ครั้นแล้วพระจะให้คำแนะนำ บางครั้งสมาชิกไม่แน่ใจว่าเขาทำผิดศีลหรือไม่ จึงเป็นโอกาสที่เขาจะได้ถามผู้รู้ เป็นการทำข้อสงสัยให้กระจ่าง และเรียนรู้จากตัวเองและผู้อื่น ไม่ใช่การกล่าวโทษในที่ประชุม 

ใช้น้อย ทำงานมาก ที่เหลือจุนเจือสังคม
	เพื่อ “การไม่ยึดติด “และ “การมีสมาธิ” สมาชิกอโศกทุกคนถือคติพจน์ “ใช้น้อย ทำงานมาก ที่เหลือจุนเจือสังคม” คติพจน์นี้เห็นได้ทุกวันจากการแสดงออกของชาวอโศก 

	อาแก่นฟ้า หัวหน้าฝ่ายบริหารศีรษะอโศกให้คำอธิบายดังนี้
ที่นี่เรามีหลักปรัชญาว่าเรากินน้อย ใช้น้อย ทำงานมาก เอาส่วนที่เหลือไปจุนเจือสังคม นี่เป็นการเสียสละให้สังคม –ส่วนที่เหลือใช้ เราไม่สะสม การสะสมเป็นบาป เพราะฉะนั้น เรากำหนดว่าเราจะกลับมาเป็นคนจนในสายตาของคนในโลกอื่น โลกอื่นคือโลกที่เป็นระบบทุนนิยม ซึ่งต้องมีเงินเยอะแยะ ทรัพย์สินเยอะแยะ เราจะเป็นคนที่ไม่มีทรัพย์สินแต่เป็นคนทำงานหนักและขยันหมั่นเพียร มีความรอบรู้ มีสมรรถภาพและประสิทธิภาพ เราจะขยันมาก ๆ แต่จะไม่สะสม –เราจะกระจายมันออกไปสู่คนอื่น ทุกสิ่งที่เรามีอยู่นี่ เรามีไว้เพื่อช่วยคนอื่น... เราไม่ถือว่ามันเป็นสมบัติของเรา เรามาอยู่ร่วมกันไม่หวังจะแสวงหาลาภทางวัตถุ นั่นคือเรามาช่วยกันลดตัณหาซึ่งครอบคลุมหัวใจมนุษย์ คุณมีตัณหาน้อยเท่าไร คุณก็ทำงานมากเท่านั้น...แต่สิ่งที่เกิดจากความต้องการของเราตกไปเป็นของมนุษยชาติ เราไม่ได้จัดตั้งองค์การนี้ขึ้นมาเพื่อเป็นของเรา เราไม่ใช่นักครอบครอง

ใช้น้อย
	เพื่อจะเน้นหลัก “ใช้น้อย” ใช้เท่าที่จำเป็น หรือ ไม่ฟุ่มเฟือย 
ผู้เขียนยกพระพุทธเจ้าเป็นแบบอย่าง 
ก่อนจะตรัสรู้เป็นพระสัมมาพุทธเจ้า พระองค์ทรงเป็นเจ้าชายสิทธัตถะโคฒมะซึ่งมีความสำราญอยู่ภายในพระราชวัง วันหนึ่ง ขณะเสด็จพระราชดำเนินออกนอกพระราชวัง พระองค์ทรงพบ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย และนักบวช การพบคนทั้ง ๔ ทำให้พระองค์ทรงพระราชดำริว่าชีวิตไม่ยั่งยืน-พระองค์ก็ต้องตายในวันหนึ่งวันใด- ดังนั้นสมบัติพัสถานศฤงคารทั้งปวงก็ไม่มีความหมาย เจ้าชายสิทธัตถะจึงสละชีวิตทางโลกแล้วออกแสวงหาวิธีที่จะทำให้พ้นทุกข์ ครั้งแรกพระองค์ทรงปฏิบัติตามทางของฤาษีที่ทรงพบกลางป่า แต่ในไม่ช้าพระองค์ทรงเห็นว่าวิธีทรมานกาย ก็เป็นความทุกข์ พระองค์จึงทรงปฏิบัติตามหนทางของพระองค์เอง ซึ่งเรียกว่า มรรคมีองค์ ๘ หรือทางสายกลาง คือไม่สุดโต่งไปทางหนึ่งทางใด เช่นไม่ฟุ่มเฟือยและไม่ขัดสน

	คนอโศกให้ค่านิยมแก่ “ความมักน้อย” แต่เตือนว่า “ใช้ให้เพียงพอ อย่ากระเหม็ดกระแหม่จนถึงขั้น ไม่มี –คนละเรื่องกันกับความขาดแคลน” พระพุทธเจ้าทรงสอนให้เลี้ยงชีวิตชอบ หรือบำรุงชีวิตให้เพียงพอ แต่ความเพียงพอนั้น ขึ้นอยู่กับคนแต่ละคน (คนทำงานหนัก เช่น อาชวน อาจต้องกินอาหารมากกว่าวันละ ๑ มื้อ –ผู้เขียน)

	อีกสิ่งหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับ “ความมักน้อย” ก็คือ “สันโดษ” (ใจพอ) พระพุทธเจ้าตรัสว่า ตัณหาเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ (ตัณหา-ในที่นี้หมายถึงความต้องการมากกว่าที่ตนมีอยู่) ดังนั้น ถ้าไม่อยากให้เกิดทุกข์ก็ต้องตัดตัณหา สันโดษ หรือความพอใจในสิ่งที่ตนมีอยู่จึงเป็นสิ่งสำคัญเพราะว่ามันเป็นเครื่องช่วยตัดตัณหา สมาชิกคนหนึ่ง (อาวิชัย) กล่าวว่า “เมื่อคุณมีสันโดษ คุณจะรู้สึกว่าร่ำรวยขึ้นทันที หรืออย่างน้อย ก็ร่ำรวยกว่าแต่ก่อน”  

	ผู้เขียนเห็นด้วยกับอโศกที่ว่าการรักษาศีลทำให้เกิดสันโดษ เพราะศีลทำให้ลดการบริโภค เช่น ไม่กินเนื้อสัตว์ ไม่ดื่มเหล้า ไม่ใช้ยาเสพติดรวมทั้งบุหรี่ ไม่เล่นการพนันหรือหาความบันเทิงเริงรมย์ ในเวลากลางคืน ไม่แต่งหน้า ไม่ใช้น้ำหอม เพชรนิลจินดา เสื้อผ้าทันสมัย หรือเฟอร์นิเจอร์ที่โอ่อ่า ยิ่งกว่านั้น ความมุ่งหมาย ของการลดการบริโภค ก็เพื่อค่อย ๆ ถอนรากของกิเลส คือความโลภ และการยั่วเย้าราคะนั่นเอง

อาไพรศีล: มันทำให้เราเป็นคนประหยัด ใช้แต่ของที่จำเป็น ไม่ฟุ่มเฟือย  แล้วมันทำให้เราไม่โลภ อยากได้ของคนอื่น แสวงหาสิ่งต่าง ๆ ให้ตัวเอง มันทำลายความโลภ มันทำให้เรายอมเสียสละ – เรามีมาก เราจึงยกให้คนที่ไม่มี หรือคนที่ต้องการมัน

เอม: เมื่อก่อนนี้ฉันต้องมีชุดนอน ชุดออกไปนอกบ้าน ชุดเล่นกีฬา ฉันต้องใส่รองเท้าสำหรับเล่นกีฬาหรือเดินเล่น ฉันมีถุงเท้า หมวก ยีนส์และกางเกงเยอะแยะ แต่เมื่อฉันเปลี่ยนไปใช้เสื้อผ้าไม่กี่ชุด น้อยชิ้น ฉันรู้ว่าเราสามารถลดความฟุ่มเฟือยลงได้มาก ไม่จำเป็นต้องใช้เสื้อผ้าทุกชนิดเหล่านั้น ใช้เสื้อผ้าอย่างนี้เราก็อยู่ได้ 

	การลดการบริโภคช่วยลดความทุกข์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคนไทยที่ลำบากเรื่องเงินทอง ผู้เขียนยกตัวอย่างครอบครัวของ พ่อไพฑูรย์ และ แม่ปรานี

แม่ปรานี: พวกเราส่วนมากหลงผิดไปในทางที่ผิดเมื่อเราใช้เงินเกินรายได้ มันทำให้เกิดทุกข์ – คือเป็นหนี้ พระพุทธเจ้าตรัสว่าการเป็นหนี้เป็นความทุกข์ของโลก เป็นหนี้เป็นทุกข์ที่สุด ถ้าเราใช้น้อย –มีน้อยใช้น้อย - ใช้สิ่งที่พอเหมาะกับตัวเรา มันจะทำให้เกิดความสุข...ในเวลานั้น เมื่อเราเริ่มรู้จักอโศก เรามีลูกมากแต่เงินเดือนน้อย เรามีหนี้สินเพราะเราสร้างบ้านใหม่ เราเป็นหนี้ธนาคาร เงินเดือนเราไม่พอใช้ เราจึงมาหาพระ พระพูดว่า “คุณต้องอุดรูรั่ว” หมายความว่า อย่าใช้เงินฟุ่มเฟือย “เสื้อผ้าที่มีอยู่ใช้มันให้หมดก่อนที่จะซื้อใหม่ อย่าซื้อเครื่องสำอาง มันไม่จำเป็น มีสิ่งจำเป็นอยู่ ๔ อย่างเท่านั้นคืออาหาร เสื้อผ้า ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค สิ่งที่ ๕ อย่าไปสนใจมัน อุดรูรั่วแล้วมองหารายได้เพิ่ม” เราคิด “เอ เราจะหารายได้เพิ่มได้อย่างไร” เรากลับมาหาพระอีก ท่านบอก “ขายนมถั่ว” เราจัดแจงขายนมถั่ว วันแรกเราขายได้ ๗๐ บาท เรารู้สึกอับอายมากเพราะเราเป็นครู เราเป็นข้าราชการเราถึงอาย แต่เราขายเพิ่มขึ้นทีละนิด-ทีละนิด และรายได้ของเราก็เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เราเอาเงินไปใช้หนี้ นอกนั้น เราสามารถออมเงินได้ – เราเก็บเงินได้ ๓,๐๐๐ บาทภายในเวลา ๑๕ วัน เรากู้ฐานะของเรากลับคืนมาได้ เพราะอโศกสอนเรา

	ผู้เขียนเล่าว่าในที่สุดครอบครัวพ่อไพฑูรย์และแม่ปรานีมีฐานะดีขึ้น มีความเป็นอยู่อย่างสุขสบาย แต่เขาละทิ้งชีวิตที่ร่ำรวยทางวัตถุแล้วย้ายเข้ามาอยู่ภายในชุมชนศีรษะอโศก

	อาเจนจบ พูดถึงความเครียดในการที่จะหาเงินมาอุดหนุนความเป็นอยู่อย่างคนที่บริโภคหนัก
ถ้าเรามีน้อยและใช้น้อยก็ไม่มีปัญหา...เราไม่ต้องขอยืมเงินใคร เราไม่ต้องเพิ่มหนี้สิน แต่ถ้าเรามี ๑๐ บาทแล้วต้องการสิ่งใหญ่หรือใช้มากและไม่ต้องการขอยืมเงินใคร เราก็ต้องทำงานมากขึ้น ถ้าเราทำงานเฉพาะกลางวัน เราก็ต้องทำงานกลางคืนด้วย มันเสียเวลาและความสุข ร่างกายต้องการพักผ่อนให้เพียงพอ และทำงานที่พอเหมาะ ถ้าเราไม่พักผ่อน ร่างกายของเราจะต้องใช้พลังมาก แทนที่จะได้ความสุข เรากลับได้ความทุกข์ ความฟุ้งเฟ้อฟุ่มเฟือยทำให้เกิดความทุกข์ เป็นหนี้หรือเหน็ดเหนื่อย

	ผู้เขียนเพิ่มเติมว่าคนอเมริกันที่มีหนี้สินเป็น “ภูเขาเลากา “ด้วยการใช้บัตรเครดิต รวมทั้งค่าผ่อนส่งบ้าน ค่าผ่อนส่งรถ ฯลฯ คงจะเข้าใจคำพูดของอาเจนจบได้ดี

	เมื่อไม่ต้องกังวลเรื่องเศรษฐกิจ สมาชิกของชุมชนอโศกก็สามารถเอาใจจดจ่ออยู่ที่การพัฒนาทางจิตวิญญาณได้ดียิ่งขึ้น

	คำถามที่ยังค้างอยู่ก็คือ “สมาชิกศีรษะอโศกใช้น้อยจริงหรือ?” เพราะคนที่อยู่บ้านส่วนตัว จะกินจะใช้อย่างไรก็ได้ตามอำเภอใจ แต่เมื่อลองสำรวจภายในบ้านเหล่านี้จะเห็นว่า คนที่อยู่ในนั้นอยู่กันอย่าง อดทน และจะต้องมีระเบียบวินัยดี เมื่อเปรียบเทียบกับบ้านคนอเมริกันชั้นกลาง หรือแม้แต่บ้านคนไทยในชนบท บ้านในศีรษะอโศกแทบไม่มีเฟอร์นิเจอร์เลย (ยกเว้นบ้านที่คนชราอยู่ และท่านผู้เฒ่าเหล่านั้น ลุกจากพื้นไม่ไหว) ที่เห็นได้ชัดก็คือไม่มีเครื่องไฟฟ้าใด ๆ แม้แต่ของใช้ธรรมดา เช่น วิทยุ โทรทัศน์ ตู้เย็น และหม้อต้มน้ำ ในห้องนอนมีตะเกียงอ่านหนังสือ เสื่อ ผ้าห่ม หมอน มุ้งกันยุง ตู้เหล็กสำหรับเก็บเสื้อผ้าและหนังสือ ห้องน้ำแทบไม่มีอะไรนอกจากโถส้วม ก๊อกน้ำบนฝาผนัง ถังน้ำและขันตักน้ำ กระจกเงา ที่ใส่สบู่และยาสีฟัน บางบ้านมีหัวฝักบัว ไม่กี่บ้านมีเครื่องทำครัว

	มีอยู่สิ่งเดียวที่ผู้เขียนเห็นว่าสมาชิกศีรษะอโศกบริโภค “ไม่น้อย” นั่นคืออาหารที่กินร่วมกัน 

ผู้เขียนบรรยายดังนี้
เมื่ออาหารในถาดที่มีล้อเลื่อนผ่านมาระหว่างแถวผู้ชายกับแถวผู้หญิง เราต่างกุลีกุจอตักอาหารจนพูนจาน ตามปกติอาหารของเราประกอบด้วย ข้าวสีน้ำตาล (ข้าวกล้อง) ถั่ว เมล็ดพืช เช่น งาดำ งาขาว เมล็ดทานตะวัน เต้าหู้ ผัดผัก ผักสด ผลไม้สด ผลไม้แห้ง นมถั่ว ชาสมุนไพร กุ๊กกี้ซึ่งคนภายนอกให้เราเป็นครั้งคราว ฉันกินจานเดียวก็อิ่มและกินเสร็จก่อนใคร ๆ แต่เห็นคนอื่นตักกันคนละ ๒-๓ จาน เขาถามฉันแทบทุกวัน “คุณอิ่มแล้วหรือ” ฉันพิศวงที่เห็นคนศีรษะอโศกกินจุ สมาชิกหญิงบางคนเอาถ้วยมาใส่อาหารไปกินที่บ้านก็มี แต่น่าประหลาด ไม่เห็นมีใครอ้วนสักคน ที่พอท้วม ๆ ก็เห็นอยู่เพียงคนเดียว นอกนั้นยังต้องการคาลอรี่เป็นพิเศษเพื่อเอาไปเป็นพลังงานให้ร่างกายที่ทำงานหนัก

งานหนัก
	ผู้เขียนบอกว่า “งาน” ในภาษาไทยกินความกว้าง อาจหมายถึงกิจกรรมที่ทำเพื่อเลี้ยงชีพ ทำเพื่อความสนุก หรือทำเพราะต้องทำ เช่น การงาน งานวัด งานแต่งงาน งานศพ อย่างไรก็ตาม งาน ในที่นี้เกี่ยวข้องกับความต้องการทางวัตถุ การเพ่งจิตพิจารณา หน้าที่ และความขยันหมั่นเพียร

	ในรูปธรรม ชาวศีรษะอโศกต้องทำงานหนักเพื่อจัดหาสิ่งที่ต้องการมาใช้สอย สมาชิกร่วมกันผลิตสิ่งที่ใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น อาหาร เสื้อผ้า ปุ๋ย ผงซักฟอก ยารักษาโรค  เขายังสร้างบ้านและประดิษฐ์เครื่องผ่อนแรงขึ้นใช้เอง สมาชิกที่อยู่ประจำสาละวนอยู่กับการทำงาน ตั้งแต่ก่อนสว่าง จนค่ำมืดเพื่อหาเลี้ยงผู้ใหญ่อย่างน้อย ๘๐ คน นักเรียน ๒๐๐ คนและผู้มาเยี่ยมเยียนอีกเดือนละ หลายร้อยคน คติพจน์ของเขา “งานมาก่อนสิ่งอื่น” (รวมทั้งกิน) แม้ว่าศีรษะอโศกยังไม่ได้พึ่งตัวเองอย่างสมบูรณ์ สมาชิกก็พยายามที่จะพึ่งตนเองตามแบบฉบับของชุมชนบุญนิยม ตามประวัติ ผู้นำศีรษะอโศกกล่าวว่า “เพราะว่าบุญนิยมเน้นความมั่นใจในตัวเอง ชุมชนจึงต้องพึ่งกิจกรรมหรือฐานงานที่รองรับความต้องการของชุมชนนั้น” ตารางต่อไปนี้ แสดงชนิดของงานที่เกี่ยวกับการเลี้ยงชีพที่ศีรษะอโศก

 ตัวอย่างของฐานงาน
 กิจกรรม						ฐานงาน			รายได้
_________________________________________________________________________________
เตรียมอาหารสำหรับสมาชิก				โรงครัว			ไม่มี
กสิกรรม						ฟาร์ม สวน		ไม่มี
ก่อสร้าง							บริการ			ไม่มี
ผลิตยาสมุนไพร						บ้านยาดี			มี
ทดสอบชีวิตทางวิทยาศาสตร์				บริการ			ไม่มี
เย็บเสื้อผ้า						ร้านเย็บเสื้อ		มี
ทำข้าวเกรียบ เห็ดผง					อาหารแปรรูป		มี
ทำเต้าเจี้ยว และน้ำซีอิ้ว					อาหารแปรรูป		มี
ทำเต้าหู้							โรงเต้าหู้		ไม่มี
สีข้าวกล้อง						โรงสี			มี
จำหน่ายน้ำมันรถยนต์					ปั๊มน้ำมัน		มี
เพาะพันธุ์ไม้						กรีนเฮ้าส์		มี
ดูแลห้องสมุด						ห้องสมุด		ไม่มี
ผสมปุ๋ยอินทรีย์						ปุ๋ยสะอาด		มี
จัดการขยะ						ขยะวิทยา		มี
เพาะเห็ด						โรงเห็ด			มี
ทำภาชนะไม้ไผ่						โรงจักสาน		มี
ดูแลคนป่วย						อโรคยา			ไม่มี
ผลิตน้ำยาทำความสะอาด					แชมพูสมุนไพร		มี
ขายของใช้						ร้านน้ำใจ		มี
ขายพืชผลของชุมชน					ร้านปลอดยาฆ่าแมลง	มี
งานศิลป์ ภาพเขียน					วิจิตรศิลป์		ไม่มี
ปลูกพืชสมุนไพร					สวนบุญ			ไม่มี
เก็บพืชผล						เก็บเกี่ยว		ไม่มี
งานไม้							ร้านช่างไม้		ไม่มี
เอกสาร							สำนักงานกลาง		ไม่มี
บำรุงรักษา						บำรุงรักษา		ไม่มี
ดูแลพิพิธภัณฑ์						บรรพบุรุษ		ไม่มี
ดูแลสวนสมุนไพร					สวนสมุนไพร		ไม่มี
หาฟืน							ลานฟืน			ไม่มี
บรรจุสินค้า						บรรจุ			ไม่มี
ดูแลโรงธรรม						โรงธรรม		ไม่มี
ดูแลเครื่องมือ						โรงจักร			ไม่มี
เพาะถั่วงอก						กำลังชีวิต		ไม่มี
ซ่อมรถยนต์						โรงช่างกล		ไม่มี
ทอผ้า							โรงทอ			มี
ต้อนรับแขก นำเที่ยว					ประชาสัมพันธ์		ไม่มี
รักษาบัญชี						บัญชี			ไม่มี
ผลิตสารละลายจุลินทรีย์					แหลบจุลินทรีย์		ไม่มี
ผลิตเครื่องตัดเลื่อย					โรงตีเหล็ก		ไม่มี
บริการความสะดวก					หน่วยสวัสดิการ		ไม่มี

	

	สำหรับชาวอโศก การทำงานเป็นพื้นฐานของการทำสมาธิ ขณะทำงานหรือทำกิจวัตรประจำวันสมาชิกพยายามรักษาจิตให้อยู่กับปัจจุบัน ทำใจให้สงบ เอาใจจดจ่ออยู่ที่งาน เกี่ยวข้องอยู่กับงาน  ควบคุมอารมณ์ให้ปกติ  ต่อไปนี้เป็นคำบอกเล่าของชาวอโศกผู้ซึ่งใช้การทำงานเป็นการทำสมาธิ 

อาเจนจบ: เมื่อเราทำงาน ใจของเราอยู่ที่งาน เช่นเมื่อเช้านี้ ผมนั่งถอนวัชพืชอยู่ในนา ใจของผมไม่ได้ไปไหน ครั้นแล้วผมมองดูความคิดของผม คล้ายกับมองดูแก้วน้ำ ครั้งแรกเรามองเห็นแก้วแล้วเห็นน้ำในแก้ว เราเห็นว่าน้ำกำลังกระเพื่อมแล้วก็หยุดนิ่ง เราจะเห็นว่ามันมีสีต่าง ๆ – เขียว หรือ แดง – หรือว่าใสสะอาด… ถ้าเราสามารถ พัฒนาการมีสติอยู่กับตัว มันจะทำให้เรามีความรู้และความเข้าใจ ใจส่งไปที่กายนั่นคือสมาธิ ขณะที่เราทำงาน เรารู้ว่าเรากำลังทำอะไร เราใช้ปัญญาและความรู้ในงานที่เราทำ

มั๊วะ: สมาธิของผมคือ - ผมไม่นั่งหลับตา- ผมพยายามมีสติในการทำงานเพราะว่าถ้าเรามีสติเราจะมีความตั้งอกตั้งใจ บางทีเวลาทำงานเราโกรธ แต่ถ้าเราปลดปล่อยความโกรธออกมาที่งานมันก็จะทำให้งานเสีย เพื่อให้งานลุล่วงไปด้วยดีผมจะพยายามควบคุมอารมณ์ของผม บางทีผมทำงานผิดพลาด ผมโมโห แต่ผมจะพยายาม ระงับอารมณ์โกรธให้นิ่ง ให้มีสันติ คิดทบทวน แล้วหาวิธีใหม่ที่จะแก้ไขปัญหา

	ผู้เขียนมีความเห็นว่า “สมาธิ” ที่ชาวอโศกปฏิบัตินั้น เป็นสมาธิที่ขาดเป็นห้วง ๆ และกระจัดกระจาย ไม่ใช่สมาธิที่ต่อเนื่องกัน เธอกล่าวว่าเป็นการยากที่จะบอกว่า ใครมีสมาธิขณะที่กำลังทำงานเพราะว่าสมาธิ เป็นกระบวนการภายในเป็นส่วนใหญ่ ชาวอโศกอาจกล่าวว่า ความสัมพันธ์อันดี ระหว่างคนและผลงานยอดเยี่ยม เป็นเครื่องแสดงถึงการมีสมาธิ แต่ผู้เขียนเคยได้ยินเสียงทะเลาะวิวาท หรือการตำหนิกัน อย่างรุนแรง เกี่ยวกับการทำงานลวก ๆ เธอจึงไม่แน่ใจว่า การมีปากเสียงกันนั้น เกี่ยวข้องกับสมาธิ หรือวัฒนธรรมประเพณีของคนไทย

	หน้าที่เป็นลักษณะหนึ่งของการงาน สันติกโร ภิกขุ สานุศิษย์ของท่านพุทธทาส อธิบายคำว่า หน้าที่ ดังนี้ 
ที่สวนโมกข์ งานอะไรก็ตามที่จำเป็นจัดว่าเป็นหน้าที่ และหน้าที่เป็นความหมายอย่างหนึ่งของธรรม การทำหน้าที่จึงเป็นการปฏิบัติธรรม... หัวใจของคนเราสกปรกด้วยความเห็นแก่ตัว เราจึงต้องทำความสะอาดมัน ด้วยการทำงาน ที่ไม่เห็นแก่ตัว ค่านิยมอยู่ที่การทำงาน การให้บริการที่ไม่เห็นแก่ตัว
สันติกโร ภิกขุ เน้นการบริการที่ไม่เกี่ยวข้องกับอัตตา

	ผู้เขียนได้ยินชาวอโศกพูดบ่อย ๆ ว่า “รับผิดชอบในหน้าที่” ซึ่งหมายถึง การพัฒนาจิตวิญญาณและอะไรก็ตาม ที่จะต้องทำให้สำเร็จ สมาชิกปฏิบัติธรรมไปพร้อม ๆ กับทำหน้าที่ในชุมชน ผู้เขียนบอกว่า สมาชิกบางคนพูดถึงหน้าที่อันยิ่งใหญ่ ที่จะทำให้มนุษย์บรรลุผลศักยภาพ คือคิดและสร้างสรรค์ อย่างที่มนุษย์เท่านั้น สามารถทำได้ เป็นการใช้ความสามารถพิเศษ และความชำนิชำนาญ ในทางหนึ่งทางใด ทำให้สภาพอื่น สมบูรณ์ สำหรับชุมชนบุญนิยม นั่นคือการก่อร่าง และสร้างสรรค์

	สุดท้าย การทำงานหนัก เป็นคุณงามความดี ความขยันหมั่นเพียร เป็นอุดมคติข้อหนึ่งที่พระพุทธเจ้า ทรงสั่งสอน และเป็นกฎเกณฑ์สำหรับ ชุมชนบุญนิยมศีรษะอโศก ความขยันหมั่นเพียร ตรงกันข้ามกับ ความเกียจคร้าน ซึ่งเป็นกิเลส ชาวศีรษะอโศก ชอบยกตัวอย่าง “ตื่นสาย” ว่าเป็นกิเลส เวลา ๖ นาฬิกา ถือว่าสายสำหรับศีรษะอโศก เพราะว่าในเวลานั้น สมาชิกส่วนใหญ่กำลังทำงานอยู่แล้ว ตามปกติ สมาชิกที่มีร่างกายแข็งแรง ตื่นตี ๓ ครึ่งเพื่อสวดมนตร์ หรือประชุมที่โรงธรรม เมื่อถามว่า “การตื่นนอนเวลา ๓.๓๐ นาฬิกา มีความสำคัญอย่างไร?” สมาชิกศีรษะอโศกให้คำตอบดังนี้

	อารัตนา: ทำให้เราฝึกตื่นเช้า เป็นคนขยัน เป็นการฝึกตัวเองที่ดี 

อาไพรศีล: ตื่นเช้าตรู่ทำให้เรามีเวลาทำงานมากขึ้น ขัดเกลาตัวเราเองไม่ให้ขี้เกียจหรือติดการนอนเพราะการนอนเป็นกิเลสอย่างหนึ่ง

อาพลีขวัญ: สำคัญเพราะว่ามันฝึกเราให้ตื่นมารับผิดชอบ ก่อนนี้ฉันนอนมากตอนกลางวัน เดี๋ยวนี้ บางทีตอนหน้าหนาว ฉันไม่อยากลุกขึ้น แต่พ่อท่านพูดว่า เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์ ผู้ซึ่งมีค่าและมีชีวิตที่ตื่นอยู่เสมอ มีความรับผิดชอบ สามารถเห็น สามารถได้ยิน สามารถ- อะไรก็ตาม มากกว่าคนซึ่งกำลังหลับ

ท่านดินธรรม: คุณมีเวลาทำงานมาก และคุณสามารถฝึกตังเองให้เป็นคนขยัน เมื่อคุณขยัน คุณสามารถทำงานได้มาก และการทำงานทำให้คนมีศีลธรรมดีขึ้น ความขยันทำให้มีศีลธรรมที่ดี ไม่ได้สะสมอะไร แต่เป็นการให้แก่คนอื่น ชีวิตอย่างนี้เป็นตัวอย่าง... เมื่อเขาเห็นเขาจะปฏิบัติตาม ครั้นแล้วเราจะมีสังคมอย่างนี้ มากขึ้นเรื่อย ๆ เราไม่ทำลายทรัพยากรของโลก มีแต่การสร้างสรรค์ สันติ ร่มเย็น น่าอยู่ ถูกไหม? 

 	ทั้งที่ถือกันว่าการตื่นเช้าตรู่มีค่านิยมสูง แต่ก็ไม่มีการเข้มงวดกวดขันเหมือนเรื่องเนื้อสัตว์และยาเสพติด จำนวนผู้เข้าประชุมตอนเช้าตรู่ไม่แน่นอน มีตั้งแต่สตรีสูงอายุ ๔-๕ คนไปจนถึงนักเรียนทั้งหมด ตอนทำวัตรเช้า และสมาชิกระหว่าง ๔๐-๖๐ คน รวมทั้งพระสงฆ์ในการประชุมประจำสัปดาห์ คนชราและคนป่วย ไม่ต้องเข้าประชุม คนหนุ่มและยังแข็งแรงบางคนได้รับการยกเว้นพิเศษ เช่น อาแก่นฟ้า และอาสัมพันธ์ ไม่ต้องตื่นเช้า เพราะเขาทำงานดึก ผู้เขียนกล่าวว่า เสียงจากเครื่องขยายเสียงที่ดังสนั่นหวั่นไหว เพลงจังหวะถี่ยิบ การประกาศเวลา เทปธรรม และเสียงสวดมนตร์ – ทั้งหมดเริ่มเมื่อ ๓.๑๕- มีประสิทธิภาพในการรักษาโรคขี้เกียจของผู้เขียน

ที่เหลือจุนเจือสังคม

	ผู้เขียนกล่าวว่า เมื่อเธอสัมภาษณ์สมาชิกที่ศีรษะอโศก เธอใช้คำพูดผิดบ่อย ๆ เช่นประโยค         “คุณมีความเห็นอย่างไรกับคำพูดที่ว่า มีน้อย ใช้น้อย ?” 
	สมาชิกหลายคนพากันทักท้วง เช่น อาแก่นฟ้า
คุณไม่ควรพูดว่า “มีน้อย ใช้น้อย” แต่ควรพูดว่า “มีมาก แต่ใช้น้อย” เพราะถ้าเราพูดว่า “มีน้อย ใช้น้อย” บางคนอาจเข้าใจผิด เพราะว่า “มีน้อย ใช้น้อย” อาจหมายความว่า “ไม่ทำอะไรเลย ถึงได้มีน้อย” แต่ถ้าคุณพูดว่า “มีมาก แต่ใช้น้อย จึงมีเหลือไว้ให้คนอื่น” อย่างนี้เห็นจะเหมาะกว่า นะครับ 

	หลักจริยธรรมของการบริโภคแต่น้อยบวกกับความขยันหมั่นเพียรมีความเป็นไปได้ที่จะสร้างความมั่งคั่งให้แก่ผู้ปฏิบัติ แต่แทนที่จะกักตุนผลผลิตจากแรงงาน ชาวอโศกเก็บไว้เฉพาะส่วนที่เขาจำเป็นต้องใช้เท่านั้น แล้วยกส่วนที่เหลือ ที่เกิน หรือที่ทำได้มากไป ให้แก่ “มนุษยชาติ” 

	ผู้เขียนกล่าวว่า นักปราชญ์หลายคน เช่น พีเตอร์ แจคสัน และ คณานัถ โอบิยสักคีร์ เปรียบเทียบขบวนการพุทธปฏิรูป กับลัทธิโปรเทสแตนท์ ในระหว่างวิวัฒนาการอุตสาหกรรม ในทวีปยุโรป แจคสันเขียนว่า
นักปฏิรูปศาสนาทั้งหลายเน้นหลักการถือสันโดษและความพอใจในชีวิตมัธยัสถ์ แต่ความสันโดษและมัธยัสถ์ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงการเฉื่อยชา ตรงกันข้ามเขากลับส่งเสริมกิจกรรมที่เพิ่มผลผลิตและช่วยให้เกิดความอุดมสมบูรณ์ การเน้นความสำคัญของการทำงานและการเก็บหอมรอมริบเป็นเครื่องชี้ให้เห็นถึงการสะสมซึ่งมีความจำเป็นสำหรับการลงทุนในระบอบทุนนิยมของคนชั้นกลาง

แจคสัน อาจเข้าใจท่านพุทธทาสและอโศกเพียงผิวเผินจึงเทียบเคียงพุทธปฏิรูปกับลัทธิโปรเทสแตนท์ ที่จริง ทั้งท่านพุทธทาสและอโศกต่อต้านลัทธิวัตถุนิยม

	ทำไมชาวพุทธไม่สะสม ? 
	ผู้เขียนอ้างคำพูดของอาแก่นฟ้า ว่าการสะสมเป็นบาป และอ้างการปฏิบัติของพระภิกษุสงฆ์ว่าพระไม่สะสม ดังนั้นฆราวาสที่เป็นพุทธก็ไม่ควรสะสม การสะสมทุน แม้จะเอาไว้ลงทุน ก็ไม่สอดคล้องกับคำสอนในพุทธศาสนา*  ประการที่ ๒ ชาวพุทธมุ่งหวังการไม่ยึดติด ไม่เพียงแต่การยึดติดในวัตถุเท่านั้น ความรู้สึกครอบครองหรือการเป็นเจ้าของ ก็ยังเป็นการยึดติด ผู้เขียนอ้างคำพูดของสมาชิกคนหนึ่ง (หมูเฒ่า) ที่ว่า เวลาตายไม่มีใครเอาอะไรไปได้ จึงไม่มีเหตุผลที่จะคว้าเอาสิ่งต่าง ๆ มาเป็นของตน แม้แต่ความรู้สึกว่าเป็นเจ้าของ ประการที่ ๓ เป็นการฝึกอนัตตา หรือการไม่มีตน ซึ่งเป็นหลักสำคัญในพุทธศาสนา ผู้เขียนอ้างถึงคำพูดของ สิกขมาตุ จินดา ผู้บริหารโรงเรียนสันติอโศกในกรุงเทพ ฯ “การให้เป็นหัวใจของพุทธศาสนา คือให้โดยไม่เอา – แต่ความจริง เขาออมชอม คือให้มากแต่เอาน้อย”

	การเสียสละเป็นการปฏิบัติที่สำคัญในการดำเนินชีวิตแบบอโศก ความจริงคนไทยที่ถือพุทธก็นิยมการบริจาค แต่ส่วนมากบริจาคเพื่อเอา เช่นนำของไปบูชาพระพุทธรูปแล้วอธิษฐานขอโน่นขอนี่ แต่ชาวอโศกทำแบบทวนกระแสคือมุ่งผลประโยชน์ของชนส่วนรวมเป็นใหญ่ สงเคราะห์คนธรรมดาสามัญทั่วไปไม่ว่าจะเป็นชาวอโศกหรือไม่ และช่วยบำรุง รักษาสิ่งแวดล้อมที่คนอาศัยอยู่

	บุญนิยม เป็นองค์การต้นแบบของอโศกและยึดหลักการ เสียสละเพื่อบุญ หลักเกณฑ์ของชุมชนบุญนิยมระบุความตั้งใจที่จะเสียสละ และการไม่เอาเปรียบคนอื่น ตรงกันข้ามกับ ทุนนิยม (ตามความเห็น ของชาวอโศก) ซึ่งดำเนินการโดยการเอาเปรียบคนอื่น เพื่อสะสมต้นทุนในการผลิต สมณะโพธิรักษ์ อธิบาย ความแตกต่าง ระหว่างบุญนิยม กับทุนนิยมไว้ในการสัมภาษณ์ “๑๕ นาทีกับพ่อท่าน” ซึ่งตีพิมพ์ใน สารอโศก ฉบับ มกราคม ๒๕๓๑

กระแสทุนนิยมมาแรงและเร็ว ดังนั้นจึงจำเป็นที่จะต้องนำบุญนิยมมายืนยันว่าคุณค่าของมนุษยชาติ มีอยู่ในการเสียสละ ไม่ใช่การเอาเปรียบ

นิยม แปลว่า ยกย่อง เห็นด้วย สมัครใจ ดังนั้น นิยมบุญ หมายถึง นิยมสิ่งที่เป็นบุญ ไม่ใช่นิยมสิ่งที่เป็นบาป การใช้ประโยชน์ส่วนตัว การเห็นแก่ตัว การเก็บรวม การไม่เสียสละ

เดี๋ยวนี้ มีแต่คนเอาเปรียบสังคมมากเท่าที่จะเอาได้ กักตุนทรัพย์สมบัติเอาไว้ จนกระทั่ง กลายเป็นนายทุนใหญ่ –คนร่ำรวยผู้ยิ่งใหญ่ สร้างช่องว่างระหว่างคน

ครั้นคนร่ำรวยมากขึ้น เขาคบคนร่ำรวยด้วยกัน ส่วนคนจนผู้ซึ่งอยู่ในระดับล่างของสังคม ส่วนใหญ่ของสังคม ก็กลายเป็นคนที่ถูกบีบบังคับ ถูกบีบมากขึ้น เขาถูกล่อลวงโดยระบอบทุนนิยม ให้อยู่ในสถานการณ์ที่แก้ไขไม่ได้

คนแต่ละคนเป็นทาสของทุนนิยม เขาเชื่อว่าวันหนึ่งเขาจะมีเรี่ยวแรงพอที่จะใช้ระบอบนี้ให้เป็นประโยชน์แก่ตัวเขา เขาจะหาหนทางที่ทำให้ตัวเขามีรายได้และมีความก้าวหน้ามากกว่าคนอื่น มากขึ้นโดยไม่มีที่สิ้นสุด

แต่ทุนนิยมเพียงแต่หลอกลวง
ทุนนิยม...เป็นลัทธิสะสม ตักตวง แข่งขัน ยื้อแย่ง -มือใครยาว ไม่ว่าหญิงหรือชาย สาวได้สาวเอา- จนร่ำรวย จนล้นฟ้า เป็นสาเหตุของทุกข์และบาปซึ่งตกอยู่ที่ผู้นั้นโดยตรงและคนอื่นทั่วสังคม

บุญนิยม...เป็นลัทธิที่มองเห็นสัจจะและปัญญาที่แท้จริง ว่า การเสียสละ การสร้างสรรค์ การมีน้ำใจ และการช่วยเหลือผู้อื่น เป็นคุณค่าโดยตรงสำหรับผู้ให้ และเป็นค่านิยมทั่วสังคม จนกระทั่ง ทุกหัวใจเต็มเปี่ยมจริง ๆ

	ผู้เขียนสรุปว่า สมณะโพธิรักษ์นำเอาความคิด ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของพระพุทธศาสนา มากล่าว “ทางโลกีย์ (ทุนนิยม) ตั้งอยู่บนความลุ่มหลงว่าความสุขสามารถบรรลุได้ จากการเพิ่มพูนทางวัตถุ และการเพิ่มพูนนี้ ไม่มีที่สิ้นสุด ดังนั้น สังสารา หรือการเวียนว่ายตายเกิด ก็ไม่มีทางสิ้นสุด และความทุกข์ก็เช่นเดียวกัน แต่หนทางแห่งธรรม (บุญนิยม) มีรากฐานอยู่บนหลักอริยสัจที่ว่า ความทุกข์เป็นผลของตัณหา การเดินตามทางธรรม จึงทำให้เกิดการตรัสรู้ นิพพาน ปลดเปลื้องจากสังสารา และหมดทุกข์” 

	บุญนิยมของศีรษะอโศกมีกระบวนการดังนี้: เริ่มต้นสมาชิกเสียสละให้แก่ชุมชน เพื่อให้ชุมชนยังชีพอยู่ได้ ในระดับที่มั่นคง สังคมไทยหรือมนุษยชาติ อาจได้รับผลประโยชน์โดยตรง จากส่วนเกินของศีรษะอโศก เช่น ผักผลไม้ที่เหลือเฟือ ผงซักฟอก ปุ๋ย เสื้อผ้า ยารักษาโรค และอาหารแห้ง ซึ่งถูกนำมาจำหน่ายที่ “ร้านน้ำใจ” ในราคาที่สูงกว่าราคาผลิตไม่เกิน ๑๕% และที่ “ตลาดอาริยะ” แห่งชาติ ณ จังหวัดอุบลราชธานี ในวันปีใหม่ สังคมไทยยังได้รับผลประโยชน์ จากความรู้ของสมาชิกชาวอโศก ซึ่งถ่ายทอดโดยการให้เปล่า ทางเอกสารสิ่งพิมพ์ การศึกษาขั้นประถมและมัธยม การให้การฝึกฝน เกี่ยวกับศีลธรรมทางพุทธศาสนา การฝึก “๓ อาชีพ กู้ชาติ” (กสิกรรมธรรมชาติ การกำจัดขยะมูลฝอย และการผลิตปุ๋ยอินทรีย์) สมาชิกอโศกยังให้บริการสังคมไทยต่อไป ด้วยการจำหน่ายอาหารมังสวิรัติราคาถูก ที่ร้านของชุมนุม และแจกอาหารมังสวิรัติฟรี เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในวันเฉลิมพระชนม์พรรษา และบางทีในอนาคต อโศกอาจผลิตนายกรัฐมนตรีที่ไม่รับเงินเดือน 

ประถมศึกษา และมัธยมศึกษาของอโศก
	กลุ่มอโศกสนับสนุนการพัฒนาปัจเจกบุคคลในวัยเด็กโดยใช้ระบบการศึกษาของอโศกเอง ความเป็นมาเริ่มต้นที่ “โรงเรียนวันอาทิตย์” สำหรับลูก ๆ ของสมาชิกอโศกและพัฒนามาเป็นทางการเมื่อกระทรวงศึกษาธิการรับรองวิทยาฐานะให้เป็น “การศึกษานอกโรงเรียน”  (คนอเมริกันอาจเรียก “โฮมสกูลลิ่ง” หรือระบบการศึกษาที่บ้าน) ปัจจุบัน ศีรษะอโศกมีนักเรียน ๒๐๐ กว่า ตั้งแต่ชั้นประถม ๑ ถึงมัธยม ๖ (เกรด ๑๒) โรงเรียนเปิดสอนสัปดาห์ละ ๕ วัน ศุกร์ถึงอังคาร ครูมาจากสมาชิกที่อยู่ในชุมชนศีรษะอโศก และอาสาสมัครจากในเมือง ซึ่งมาสอนที่อโศกในวันเสาร์-อาทิตย์

แรงจูงใจสำหรับการศึกษาของอโศก
	ขณะที่จำนวนเด็กในวัยเรียนของชุมชนเพิ่มขึ้น อดีตครูอาจารย์ที่อยู่ในศีรษะอโศก เสนอว่าชุมชนควรบริหารการศึกษาของชุมชนเอง เพราะเหตุหลายประการเช่น
14	ระบบการศึกษาที่มีอยู่ของกระทรวงศึกษาธิการไม่สอดคล้องกับความต้องการของชุมชน
15	ระบบการศึกษาที่มีอยู่ “ขโมย” เด็กซึ่งกำลังพัฒนาที่จะเป็นแรงสำคัญของชุมชนไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งเด็กที่เฉลียวฉลาด
16	ระบบการศึกษาที่มีอยู่ไม่ได้สอนเด็กให้มีความชำนิชำนาญในด้านใดเลย นอกจากทำให้เด็ก “หัวโตแต่มือลีบ”

	นี่เป็นเหตุผลเบื้องต้นของการสถาปนาระบบการศึกษาของศีรษะอโศก สมาชิกบางคน ให้เหตุผลเพิ่มเติม เช่น อาแก่นฟ้า ซึ่งก่อนจะมาร่วมเป็นสมาชิกอโศก เคยทำงานเป็นวิศวกร มีความเป็นอยู่อย่างฟุ่มเฟือย ใช้จ่ายอย่างสุรุ่ยสุร่าย เขาอธิบายว่าระบบการศึกษาของศีรษะอโศก ประสงค์จะให้การศึกษา แก่เด็ก ในวิถีชีวิตในแนวใหม่
ข้อสำคัญคือเราต้องการให้เด็กมีทางเลือกในการดำเนินชีวิตในสังคม เพราะว่าเด็กเกิดมาในสังคมที่มีค่านิยมแบบหนึ่งแบบใดโดยเฉพาะ เด็กไม่เคยเห็นอะไรนอกเหนือไปจากนั้น เช่น สังคมนิยมว่าเด็กจะต้องเรียนหนังสือสูง ๆ โตขึ้นจะหาเงินได้เยอะแยะ เป็นเจ้าของกิจการต่าง ๆ ที่จะสร้างความมั่งคั่งให้แก่ตน ค่านิยมแบบนี้ถูกสั่งสอนกันมาในระบบการศึกษาแบบเก่า แต่เรามาคิดว่าเราควรจัดการสอนให้เด็กรู้จักการยังชีพด้วยวิธีใหม่ แทนที่จะมุ่งไปที่การเรียน การทำงาน หางานเบา ๆ ทำเงินมาก ๆ หรือได้เงินโดยไม่ต้องทำงาน เราเปลี่ยนค่านิยมของสังคมเสียใหม่โดยแสดงให้เห็นความจริงว่ามนุษย์เกิดมาเพื่อทำงาน ทำงานและเสียสละให้สังคม ให้เพื่อน ๆ สิ่งดีงามสำหรับมนุษย์คือสามารถทำงาน สามารถช่วยตัวเอง ไม่เป็นภาระของสังคม และสามารถช่วยสังคม นี่คือวัตถุประสงค์ของการศึกษาของศีรษะอโศก 

	พ่อแม่หลายคนส่งลูกเรียนที่โรงเรียนศีรษะอโศกเพราะเขาเชื่อว่าสิ่งแวดล้อมที่นั่นจะช่วยทำให้ลูกของเขาเป็นคนดี 

อาพลีขวัญ: ฉันมีลูกสาวและเขาต้องไปโรงเรียนในเมือง ฉันต้องอยู่เฝ้าร้านที่นี่ ฉันกระวนกระวายใจเพราะไม่รู้ว่าลูกจะไปถึงโรงเรียนหรือไม่ เขาจะคบเพื่อนประเภทไหน เขาจะคบเพื่อนที่พากันหนีออกไปนอกโรงเรียนไปใช้ยาบ้า ดูหนังลามกหรือไม่ นี่เป็นความกังวลใจของผู้เป็นแม่...  แต่นี่ ที่ศีรษะอโศก เขาว่าเขามีบ้าน วัดและโรงเรียนอยู่ด้วยกัน และเขาปฏิบัติธรรม ฉันเป็นคนชอบไปวัด แต่วัดข้างนอกรับแต่ผู้ใหญ่ ไม่รับเด็ก ฉันคิดว่าน่าจะมีที่ไหนสักแห่งที่มีทั้งวัดและโรงเรียนอยู่ด้วยกัน ฉันพบแล้ว ที่นี่

อาเจนจบ: ฉันมีลูกชาย ฉันรู้สึกว่าฉันไม่ไว้วางใจสังคมภายนอกเลย ฉันกลัวว่าลูกชายของฉันจะรับเอาสิ่งแวดล้อมหรือการศึกษาในสิ่งที่สังคมกำลังเห่อ ซึ่งไม่สมควรที่จะเอาอย่าง ฉันเห็นเด็กเยอะแยะที่ไม่รู้จักช่วยพ่อแม่ ตกเย็นเขาจะดูแต่การแข่งขันฟุตบอล แทนที่จะช่วยตักน้ำหรือหุงข้าว เขาจะเล่นฟุตบอล ฉันไม่ต้องการให้ลูกของฉันเป็นอย่างนั้น

หลักสูตร
	คณะกรรมการการศึกษาศีรษะอโศกได้ก่อตั้งโรงเรียนต้นแบบขึ้น ต่อมาชุมชนอื่น ๆ ในเครือข่ายอโศกลอกแบบตาม หลักสูตรของโรงเรียนอโศกประกอบด้วย ๒๐% จากกระทรวงศึกษาธิการ และ ๘๐% เป็นหลักสูตรที่คณะกรรมการคิดขึ้นเอง มีพระสงฆ์รับรอง และผ่านมติของชุมชน โรงเรียนใช้ข้อสอบ “การศึกษานอกโรงเรียน” ของกระทรวงศึกษา ฯ เพื่อให้นักเรียนมีมาตรฐานการศึกษา ระดับเดียวกับนักเรียนในโรงเรียนของรัฐ การศึกษาของอโศกเน้น การมีศีลธรรมอันดี ความสามารถในการงาน และความรอบรู้ในวิชาการ เพื่อให้จำง่าย โรงเรียนผูกคติพจน์ ศีลเด่น เป็นงาน และ ชาญวิชา  

	ศีลธรรม เป็นสิ่งสำคัญที่สุดของการศึกษา นักเรียนเรียนศีลธรรมโดยการปฏิบัติศีล ๕ เช่นเดียวกับผู้ใหญ่ รวมทั้งการฟังธรรมและการเรียนศีลธรรมในชั้นที่พระสอน นอกจากนี้ก็มีการตรวจสอบศีลเป็นประจำทุกสัปดาห์และการรักษากฎเกณฑ์ที่ช่วยให้นักเรียนไม่ผิดศีล เช่น “ห้ามนักเรียนหญิงและนักเรียนชายพบกันในเวลาค่ำมืด”

	เมื่อนักเรียนละเมิดหรือทำผิดศีล การลงโทษขึ้นอยู่กับสถานการณ์และลักษณะของการกระทำ ผู้กระทำความผิด อาจได้รับการตักเตือนหรือเสียสิทธิ์การใช้รถจักรยาน ถ้าทำผิดซ้ำอาจถูกขอร้องให้ออกไปเสียจากชุมชน 

	ผู้เขียนเล่าว่าในระหว่างที่เธออยู่ที่ศีรษะอโศก มีกรณีย์หนึ่งซึ่งเด็กชายอายุ ๑๕ ปีพบกับเด็กหญิงในเวลากลางคืน เรื่องนี้ถูกไต่สวนและพิพากษาให้ลงโทษด้วยการเฆี่ยนตี ต่อหน้าที่ประชุม นักเรียนทั้งหมด พระสงฆ์ และสมาชิกชุมนุมกันพร้อมหน้า อาเปิ้มเป็นคนลงอาญา ก่อนลงโทษอาเปิ้มอธิบายให้นักเรียนทั้งหมดฟัง ถึงความผิด การคำนึงถึงความปลอดภัย และสวัสดิการของนักเรียน ท่านยุทธ เสริมว่าความผิดครั้งนี้ เกิดขึ้นจากความโง่เขลาเบาปัญญา สมควรที่จะแก้ไขด้วยการเฆี่ยนตี อาเปิ้มบอกนักเรียนด้วยว่าเด็กหญิงเท่านั้นที่ได้รับโทษ เพราะเด็กชายได้ออกจากชุมชนไปแล้วด้วยความสมัครใจ –ไม่มีใครขอร้องให้เขาออก ขณะที่อาเปิ้มและเด็กหญิง ยืนอยู่หน้าที่ประชุม อาเปิ้มพูด “เราไม่ต้องการเฆี่ยนตีใคร แต่ฉันทำด้วยความรัก ไม่ใช่โกรธ เหมือนแม่ที่ตีลูกสาวที่ทำผิด” ครั้นแล้ว อาเปิ้มหวดลงไปบนก้นเด็กด้วยเรียวไม้ไผ่ ๓ ที เด็กหญิงไม่สะดุ้งหรือร้องแม้แต่น้อย หลังจากนั้น ทั้งอาเปิ้มและเด็กหญิงคุกเข่าลง ยกมือไหว้กันและกัน สรวมกอดกัน เป็นอันเสร็จพิธี

	วันต่อมา ท่านยุทธ ถามผู้เขียนว่าเข้าใจเกี่ยวกับการเฆี่ยนตีหรือไม่ และอยากทราบความคิดเห็นของผู้เขียน แต่ผู้เขียนตอบว่าในฐานะนักมานุษยวิทยาไม่ควรตัดสินว่าอะไรผิดหรือถูก ท่านยุทธก็ยังขอร้องอีก ผู้เขียนจึงตอบว่า
มันแล้วแต่... ถ้าใครเชื่อว่าการกระทำ –การเฆี่ยนตีหรืออย่างอื่น- จะทำให้เกิดผลดีที่สุด เขาก็ควรทำ ฉันอยากจะตั้งข้อสังเกตว่า ดูเหมือนมันจะไม่ใช่เรื่องใหญ่เพราะว่าการลงโทษกระทำไปด้วยความรัก ไม่มีใครติเตียนและนักเรียนก็ดูเหมือนจะไม่ตกใจกลัว ไม่เจ็บด้วย ความจริง ฉันเองอดสงสัยไม่ได้ว่าการลงโทษเช่นนั้นจะได้ผลหรือ

อีกกรณีย์หนึ่ง ผู้เขียนรายงานว่า
ฉันดูการเรียนศีลธรรมและการเสียสละของนักเรียนชั้นประถม ๒ ฉันคุยอยู่กับครูใหญ่ พ่อไพฑูรย์ และนักเรียนกำลังวาดรูป เด็กชายคนหนึ่งและเด็กหญิงคนหนึ่งวาดรูปเสร็จพร้อมกัน ต่างวิ่งแข่งกันมาส่งงาน ผลักกันไปมาเพื่อแย่งกันเป็นคนแรก พ่อไพฑูรย์สั่งให้เด็กทั้งสองกลับไปนั่งที่โต๊ะของตัวตามเดิมแล้วเข้ามาหาครูใหม่ หลังจากถูกสั่งให้กลับไป ๓ ครั้ง เด็กทั้งสองก็ยังคงแข่งกันอยู่นั่นเอง พ่อไพฑูรย์ถาม “ใครอยากจะเสียสละ ให้คนอื่นไปก่อน” ไม่มีใครตอบ พ่อไพฑูรย์จึงชี้มือให้เด็กชายเป็นผู้เสียสละ เด็กชายรับอย่างไม่พอใจ  พ่อไพฑูรย์บอกฉันว่า เด็กคนนี้ “ดุอย่างกะหมา” ชอบตีเพื่อนและชอบแข่งขัน เด็กผู้หญิงส่งงานให้ครู ภาพของเธอเป็นภาพผู้ชาย ผู้หญิงและเด็กยืนอยู่หน้าบ้านในป่า เธออธิบายว่า ครอบครัวกำลังไปบ้านซึ่งอยู่ในป่า พ่อไพฑูรย์ให้เธอได้คะแนนเต็ม ๒๐/๒๐  ส่วนเด็กผู้ชายวาดรูปคน ๒ คนกำลังยิงกันและเฮลิคอปเตอร์กำลังทิ้งระเบิด พ่อไพฑูรย์บอกว่าวาดรูปคนฆ่ากันไม่ดี และให้คะแนน ๑๒/๒๐ เพราะเป็นเรื่องไม่ดี และบอกเด็กว่า การฆ่าฟันกัน ผิดศีลข้อที่ ๑ 
	
	การฝึกอาชีพ เป็นส่วนประกอบอย่างหนึ่งของหลักสูตร มีความสำคัญเป็นอันดับ ๒ รองจากศีลหลักสูตรของศีรษะอโศกรวมการฝึกอาชีพ ๓๕% สมาชิกศีรษะอโศกเห็นว่า ประสบการณ์การทำงานเป็นสิ่งสำคัญ เพราะเป็นการเตรียมตัวนักเรียนให้พึ่งตัวเองเมื่อโตขึ้น เขาพากันตำหนิการศึกษาในโรงเรียนรัฐบาล ว่าเด็กขาดประสบการณ์ในทางปฏิบัติ เด็กที่จบออกมา ทำอะไรไม่เป็น เพราะการเรียนจากหนังสืออย่างเดียว ไม่ทำให้เด็กมีประสบการณ์เพียงพอ และการกำหนดวันไปโรงเรียน ทำให้เด็กไม่สามารถช่วยพ่อแม่ทำนา หรือทำธุรกิจได้ สมาชิกอโศกต่างพากันสรรเสริญหลักสูตรของเขา

อารัตนา:  ฉันเห็นด้วยกับการเรียนแบบนี้ มันช่วยให้เด็กสามารถทำงานเป็น ปลูกผักเป็น กินและหุงหาอาหารเป็น พึ่งตัวเองได้ ฉันเห็นว่าวิธีนี้จะทำให้ประเทศไทยก้าวหน้าถ้าเราทำอย่างนี้กันมาก ๆ

แม่ปรานี: ฉันคิดว่าเป็นการสร้างหลักฐานชีวิตของคนโดยตรง เราศึกษาเพื่อจะใช้วิชาช่วยชีวิตของเรา นักเรียนที่นี่เรียนและสามารถทำงาน ไม่ว่างานของตัวหรืองานที่ทำร่วมกับคนอื่น เขาจะมีสมรรถภาพและคุณภาพ นักเรียนที่นี่สามารถออกไปทำงานตามลำพัง –เขาสามารถทำงานของเขาเองได้ เขาทำอะไรก็ได้ การค้าขาย การตลาด กสิกรรม...เขาสามารถทำได้ด้วยตัวเองเพราะว่าเขาฝึกมา เพราะว่าเขาเรียนโดยการกระทำ เขาเรียนแล้วเขาต้องฝึกฝนจนกระทั่งเขาสามารถทำได้ เขาจึงจะผ่าน

	นักเรียนทุกคนทำงานตามฐานงานที่เลือกสัปดาห์ละ ๕ วัน อย่างน้อยวันละ ๒ ชั่วโมง ฐานงานมีให้เลือกหลายอย่างเช่น การเพาะเลี้ยงเห็ด การก่อสร้าง การผลิตยาธรรมชาติ นักเรียนแต่ละคนเลือกสมัครได้ ๓ อย่าง ผู้ประสานงานจะจัดให้นักเรียนทำงานตามฐานที่มีที่ว่างและผลงานในอดีต ผู้ใหญ่ซึ่งคอยดูแลจะให้การวัดผลอาทิตย์ละครั้ง ถ้านักเรียนคนใดได้รับคะแนนติดลบ ๒-๓ ครั้ง เช่น มาสาย ขี้เกียจ ไม่เอาใจใส่งาน จะถูกย้ายไปทำงานในฐานงานอื่น 

	  สมาชิกบางคนเช่น อาอ้าย มีความกังวลว่าเด็กจะทำงานมากเกินไปจนไม่มีเวลาเป็นเด็ก แต่ผู้เขียนเห็นว่า “เด็กก็ยังเป็นเด็กอยู่นั่นเอง” เช่นนักเรียนหญิงคนหนึ่ง หลับในโรงทำแชมพู นักเรียน ๒ คนอ่านหนังสือ แทนที่จะเพาะถั่วงอก เด็กชายกลุ่มหนึ่งกระโดดโลดเต้นบนกองฟาง แทนที่จะทำสวนครัว อย่างไรก็ตาม วัตถุประสงค์ของการศึกษาที่ศีรษะอโศกไม่ใช่บังคับให้เด็กทำงาน แต่จะสอนทักษะการดำรงชีวิตแก่ผู้ที่ต้องการเรียน
	
	วิชาการ เป็นส่วนประกอบส่วนที่ ๓ ของหลักสูตร รัฐเป็นผู้กำหนดวิชาการซึ่งมีภาษาไทย ภาษาอังกฤษ คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ หลักสูตรของศีรษะอโศกครอบคลุมวิชาการ ๒๕%         นักเรียนที่อโศกเรียนวิชาการเช่นเดียวกับนักเรียนไทยในโรงเรียนรัฐบาล แต่นักการศึกษาที่อโศกทำวิชาการเหล่านี้ให้เข้ากับชีวิตและการงาน เช่น การเรียนวิทยาศาสตร์ แทนที่จะเรียนในห้องปฏิบัติการในตัวตึกแห่งเดี่ยว แต่เรียนในสิ่งแวดล้อมด้วย เช่นในสวนผัก นักเรียนอาจสำรวจการงอกของพืช การอาศัยซึ่งกันและกัน ระหว่างพืชกับสัตว์ เรียนภูมิอากาศ เรียนรู้ว่าการเปลี่ยนแปลงของอากาศ มีผลต่อการ กสิกรรม อย่างไร ภาษาอังกฤษก็อาจเรียนในสวนผักได้เหมือนกัน นักเรียนอาจฝึกเรียกชื่อ และเขียนชื่อผัก ปุ๋ย และสารที่พืชต้องการเป็นภาษาอังกฤษ

	สมาชิกบางคนให้ข้อสังเกตเกี่ยวกับการเรียนการสอนดังนี้
อาเจนจบ: ไม่ถูกที่เรียกการอ่านหนังสือว่า การศึกษา และเรียกการทำงานว่า ทำงาน...ที่นี่ นักเรียนฝึกฝนวิชาการจากสิ่งที่เขามองเห็น ผมคิดว่าทำอย่างนี้เป็นการดีมาก

อาเปิ้ม: ฉันคิดว่าการศึกษาช่วยให้มนุษย์สามารถคิด สามารถแก้ปัญหา แต่การศึกษาโดยทั่วไปมีแต่เรียนโดยการท่องจำ ท่องจำสิ่งที่คนอื่นเขียนไว้ บางทีท่องไปโดยไม่เข้าใจ แต่เขาคิดว่าเรียนอย่างนั้นถูกต้อง เรียนในห้องเรียนสบาย นั่งอ่าน นั่งจด แต่เรียนจริง ๆ อย่างที่นักเรียนที่นี่เรียนไม่ใช่ของง่ายนัก – จักต้องใช้ความคิดและความสามารถจริง ๆ ฉันคิดว่าการศึกษาควรจะต้องเรียนด้วยการกระทำ

	ผู้เขียนสังเกตจากภายนอกและจากการช่วยสอนภาษาอังกฤษ เธอเห็นว่าการสอนใน “ห้องทดลอง ตามธรรมชาติ” ได้ผลดี แต่รู้สึกว่าลำบากในการควบคุมชั้น เพราะเด็กไม่ได้นั่งประจำอยู่กับที่
	สมาชิกส่วนใหญ่พอใจระบบการศึกษาของอโศก แต่อาศิริวรรณ และสามีของเธอ อาวิชัย มีความเห็นว่า หลักสูตรของอโศกเน้นวิชาการหรือความรู้ภายนอกน้อยไป ทั้งสองกังวลว่า ชิม ลูกชายของเขา จะล้าหลังเพื่อน ๆ นอกอโศกในวิชาภาษาอังกฤษ และเขาเกรงว่า ถ้าเด็กไม่มีโอกาสรับความรู้จากโลกภายนอก ไม่ได้ใช้เทคโนโลยี เช่น คอมพิวเตอร์ เด็กจะด้อยโอกาสในการศึกษา ระดับปริญญาและมีโอกาสเลือกอาชีพน้อยลง อาศิริวรรณ ชี้ให้เห็นว่า คนที่มีภูมิหลังจากชนบทและในเมือง อาจมีจุดมุ่งหมายในการเลี้ยงชีพต่างกัน
เขาไม่ต้องการคนอาชีพอื่นนอกจาก ๓ อาชีพกู้ชาติ  ...ถ้าจะเรียนวิศวฯ คุณต้องมีความรู้พื้นฐาน จะศึกษาวิชาแพทย์ คุณต้องมีความรู้ในสาขานั้น –ฉันไม่รู้ว่ามีอะไรบ้าง แต่คุณต้องเรียนหนัก มันไม่ถูกที่จะมีแต่ขุดดิน แบกของ ผสมปุ๋ย แยกขยะ. ...ถ้าเขาต้องการอาชีพอื่น เขาต้องสะสมความรู้ตั้งแต่เดี๋ยวนี้ จะไม่ต้องลำบากภายหลัง... แต่ถ้าเขาต้องการเป็นคนขุดดิน ก็ไม่เป็นไร

 การฝึกวัฒนธรรมไทย
	นอกจากเรียนศีลธรรม ทำงาน และเรียนวิชาการ นักเรียนที่ศีรษะอโศกจะต้องฝึกฝนกิริยามารยาท ตามแบบวัฒนธรรมไทย ในการสัมมนาบุคคลภายนอก ที่ศีรษะอโศก ผู้ร่วมสัมมนา มักได้ยินคำพูด “เราเป็นหมู่บ้านวัฒนธรรม ถ้าวัฒนธรรมของเราไม่ดี เด็กจะมองเห็น และเอาอย่าง” ผู้เขียนบอกว่า วัฒนธรรมดี หมายถึงการเป็นคนเรียบร้อย เช่น แต่งตัวเรียบร้อย มีมารยาทในการรับประทานอาหาร ไม่เดินข้ามอาหาร ดื่มน้ำขณะที่นั่งอยู่ แสดงความเคารพต่อผู้ใหญ่ด้วยการไหว้ ปัดกวาดที่อยู่ให้สะอาด จัดเข้าของให้เป็นระเบียบเรียบร้อย ตัวอย่างการฝึกความเรียบร้อย เช่น เวลานักเรียนเข้าแถวก่อนเข้าห้องเรียนในตอนเช้า ซึ่งกระทำกันทั่วประเทศไทย ที่ศีรษะอโศกนักเรียนเข้าแถวตรง ยืนตามลำดับไหล่ ผมเผ้าและเสื้อผ้าต้องเรียบร้อย นักเรียนร้องเพลงชาติ เพลงประจำอโศก และฟังคำสอน  
ผู้เขียนบอกว่า ขณะที่นั่งดูเด็กเข้าแถว อาอ้าย ปรารภว่า
เขาฝึกเด็กให้ทำตามผู้นำมากเกินไป เด็กไม่ได้ทำตามตัวเอง ผู้ใหญ่ตั้งตารางเวลาให้ เขาตื่นขึ้นมา ทำนั่นทำนี่ เขาต้องเข้าเรียนเวลา ๙.๐๐ น. มีน้อยสิ่งน้อยอย่างที่เขาตัดสินใจด้วยตัวเอง...  เขาทำตามที่ผู้นำบอก ดังนั้นเมื่อเขาโตขึ้น เมื่อเขาออกไปจากที่นี่ ผู้นำอาจเป็น ไอ เอ็ม เอฟ หรือนักการเมืองเลว ๆ แต่เขาต้องทำตามเพราะว่าเขาเรียนที่จะทำตาม มีชายคนหนึ่ง มิสเตอร์ไพฑูรย์ (ครูใหญ่) บอกว่า ก่อนที่คุณจะอนุญาตให้เขาคิด คุณต้องอนุญาตให้เขาทำด้วยตัวเขาเอง เราต้องฝึกให้เขาทำดีก่อน แต่ผมพูดว่า สิ่งที่คุณต้องทำก็คือฝึกให้เขาเป็นคนคิดและทำด้วยตัวเขาเอง 

	ผู้เขียนบอกว่า อาอ้าย กำลังอธิบาย วินัยในตัวเอง กับ วินัยจากภายนอก เพราะเขาชี้ที่หน้าผากและตัวของเขา พร้อมกับพูดว่า “ถ้าวินัยมาจากหน้าคนนี้และตัวคนนี้แล้วอะไรจะเกิดขึ้น เมื่อหน้าและตัวคนนี้จากไป?” ผู้เขียนตอบว่า เธอรู้สึกสับสนเพราะพุทธศาสนาสอนว่า ไม่ควรเชื่ออย่างไม่เปิดหูไม่ลืมตา แต่ทดสอบและพิสูจน์ด้วยตัวเองเสียก่อน อาอ้ายโบกมือแล้วพูดว่า “ผมไม่ได้ว่าชาวพุทธ แต่พูดถึงคนไทย”

ร.พ.ม. : การพัฒนามนุษย์อย่างเร่งรีบ

	ในตอนท้ายของบทนี้ผู้เขียนเล่าประสบการณ์การสัมมนาระหว่างวันสุดสัปดาห์ที่ไร่แห่งหนึ่งในชนบท การสัมมนามีวัตถุประสงค์เพื่อฝึกความอดทน ความสามัคคี และการช่วยกันแก้ปัญหา รายละเอียดต่อไปนี้ เป็นบันทึกของผู้เขียนเป็นภาษาอังกฤษ และได้ถ่ายทอดเป็นภาษาไทยโดยมิได้ตัดตอน

การลงพื้นที่เป็นวิธีสุดท้ายของการพัฒนาตัวบุคคล สำหรับเรา การ “เดินทางค้างแรม” ณ ไร่ ๓๙ เป็นการสัมมนาภาคปฏิบัติ ไร่ ๓๙ เป็นที่ของศีรษะอโศก เนื้อที่ปกคลุมด้วยป่าผลไม้ ร่องผัก และทุ่งนา สำหรับการเพาะปลูก ฉันได้ข่าวนี้ขณะที่สาละวนแยกขยะอยู่กับ อาจันทิมา และ อาทางบุญ อาจันทิมาบอกว่า เธอเตรียมตัวจะไปกับกลุ่มและชวนฉันไปด้วย ถ้าฉันอยากไป อาทางบุญ ค้านว่า นี่ไม่ใช่ไปเพื่อ “ความสนุก” ในวันสุดสัปดาห์แต่เป็นการ “ฝึกความแข็งแกร่ง” ต่อมาฉันได้ยินเพื่อนบ้านพูดว่า อาทิตย์นั้นเขาจัดไว้สำหรับคนวัด แต่คนวัดอ่อนแอ และไม่มีใครอยากไป อากลั่นพร บอกว่า เธออาจ “หนี” ไปเยี่ยมน้องที่บ้าน เพื่อหลีกเลี่ยงถูกใครดึงไปเข้าพวก ในฐานะนักวิจัยผู้อยากรู้อยากเห็น ฉันโดนบ่วงแห่งการท้าทายต่อความยากลำบากลากไป  แน่นอน ฉันไม่ควรพลาดโอกาสอันดีงามเช่นนี้

วันศุกร์ : เปิดกิจกรรม
	ทุกคนที่จะร่วม “เดินทางค้างแรม” ประชุมกันที่โรงธรรมในวันศุกร์ เวลาบ่าย ๒ โมง มีผู้ร่วมประชุมทั้งหมดประมาณ ๔๕ คน: ๓๕ คนเป็นฆราวาสจากศีรษะอโศก และ ๑๐ คน จากสิมาอโศก (จังหวัดนครราชสิมา) อายุระหว่าง ๓๕ ถึง ๕๐ ปี (มีผู้สูงอายุ ท่าทางแข็งแรงอยู่ ๒-๓ คน) ผู้นำ ๒ คนซึ่งมีหน้าที่เป่านกหวีดและตะโกนบอกเราว่าเรากำลังไป “สร้างสังคมใหม่” เราเป็นกลุ่มแรกในรอบปีที่ร่วมใน ร.พ.ม. (เร่งรัด พัฒนา มนุษยชาติ) ซึ่งเป็นการสัมมนาภาคปฏิบัติสำหรับ “การพัฒนามนุษย์อย่างเร่งรีบ” พวกเราคงรู้สึกเฉย ๆ เพราะไม่เห็นใครแสดงความกระตือรือร้นแต่อย่างใด จนกระทั่ง อาวิชัย และ อาเขมร สั่งให้เราทำตัวเหมือนเด็กอายุ ๑๕ ขวบและเล่นเกมสนุก ๆ

	เราทำตามคำสั่ง กระโดดตัวลอย เบียดกันเข้าแถวตามลำดับไหล่ ผู้ชาย ๓ แถว ผู้หญิง ๓ แถว กางแขนออกเพื่อเว้นระยะระหว่างคนเท่า ๆ กัน ทิ้งตัวลงกับพื้น หัวเราะแล้วตะโกนพร้อม ๆ กัน ครั้นแล้วผู้นำบอกให้เราตัดสินใจภายใน ๑ นาทีว่าเราจะใช้เวลาเท่าไรในการนับแถว และเราจะนับแถวอย่างไร เราตกลงเลือก ๓๐ วินาที และนับจากผู้หญิงที่อยู่รอบนอก นับขึ้นนับลงตลอดแถวของเรา เราเริ่ม “เห่า” (ตะโกน) เลขลำดับของเราเมื่อถึงตาเรา มันสับสนอลเวงชอบกล และกินเวลากว่า ๓๐ วินาที เราพยายามอีกครั้งเกือบจะสำเร็จ หัวหน้าถามว่า เราจะทำให้ดีกว่านี้ได้ไหม เราลงมติเลือกเวลาใหม่ และลองอีก ครั้งแรก ๒๕ วินาที แล้ว ๒๐ วินาที... ๑๙ วินาทีเป็นมติที่ตกลงกัน ระหว่างคนที่พอใจกับคนที่อยากทำให้ดีขึ้น แต่ละรอบเราสำรวจว่าใครทำให้ล่าช้า ผู้ถูกตักเตือนรับที่จะปรับปรุงตัวให้ดีขึ้น เรานับรอบสุดท้ายและประหลาดใจ ที่เราทำได้ดีขึ้นอักโข เรานับคนตั้ง ๔๕ คนเสร็จในเวลา ๑๕ วินาที ไม่น่าเชื่อ ทุกคนหน้าตาชื่นมื่น ไม่มีใครบอกว่าเกมนี้มีวัตถุประสงค์อะไร แต่ฉันประเมินผลของฉันเองว่า เป็นการฝึกการร่วมมือที่วิเศษ และเป็นการสร้างความเชื่อมั่นในหมู่คณะ กิจกรรมนี้ชี้ให้เห็นว่า ถึงแม้ใครไม่แน่ใจในความสามารถของตัวเอง แต่ถ้าพยายามให้หนักขึ้นอีกสักหน่อยก็จะพบความสำเร็จ 

	หลังจากเกมนี้ เราแยกออกเป็น ๕ กลุ่ม เล่นเกมทุบน้ำแข็งอีกเกมหนึ่ง (ทำความคุ้นเคยเพื่อลดความตึงเครียด) แล้วเตรียมตัวผจญภัยกันต่อไป ฉันอยู่ใน “ทีมแดง” ซึ่งประกอบด้วยชาวศีรษะอโศกอีก ๓ คน (ผู้ชายอายุ ๒๐ ปีชื่อ ตุ่น เราเลือกให้เขาเป็นนายหมู่ อาทางบุญ และ อาจับใจ –สตรีวัย ๔๐ ทั้งสองคน) สตรีอีกคนหนึ่งผิวบางร่างน้อย มีชื่อเล่นว่า เล็ก มาจากกันทรลักษ์ ผู้ชายอีกคนชื่อ สมชัย เป็นครูสอนอยู่ที่กันทรลักษ์ และผู้หญิงอีกคนหนึ่ง มาจากสีมาอโศก เราต้อง “ค้นหาเหยื่อ” (อาหารเย็น) เอาเอง บนเส้นทางไปสู่ ไร่๓๙ แต่ละทีม จะต้องมองหาธงสีของตัวเอง ซึ่งปักไว้ริมทาง เป็นเครื่องหมายที่ซ่อนอาหาร และเงื่อนปมสำหรับธงผืนต่อไป ขณะที่เราเดินไป และมองหาธงแดง เราสร้างความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในทีมของเรา โดยตั้งชื่อทีมใหม่ว่า “พลังรวม” และคิดคำขวัญ เพื่อท่องตลอดสัปดาห์ว่า “ช่วยกันทำ ช่วยกันคิด มีชีวิตชีวา” ทีมเหลืองซึ่งมี อาพลีขวัญ เป็นหัวหน้า มีความคิดแยบคาย ซึ่งทำให้การเดินป่า ระยะทาง ๖ ไมล์ (เกือบ ๑๐ กิโลเมตร) “ทนไหว”โดยการร้องรับกันอย่างสนุกสนาน
	อาพลีขวัญ: หิวไหม? 	ร้องรับ: ไม่หิว!
	อาพลีขวัญ: เหนื่อยไหม? 	ร้องรับ: ไม่เหนื่อย!
โชคไม่ดี ทีมของเราพลาดธงแดงไป ๒ แห่ง เราต้องวกกลับไปใหม่ แน่นอน เราหิวและเหนื่อย แต่พอได้ยินเสียงขานรับของทีมอาพลีขวัญ นายหมู่ตุ่นของเราขอให้เราเอาอย่าง เราจึงต้องแข็งใจสู้ สู้ สู้!

	ขณะที่เราเข้าไปใกล้ที่ตั้งค่าย เราเผชิญกับ “เทพารักษ์” ซึ่งมีหน้าที่รักษาเมือง แต่ละทีม จะต้องเผชิญหน้ากับเทพารักษ์ และเล่นเกมกับท่าน เพื่อเรียนกฎของเมือง แต่เนื่องจากเราเป็นทีมสุดท้าย ไม่ใช่เพราะ เพียงแต่เราต้องวกกลับไปหาธง ที่เราพลาดอย่างเดียว เรายังยอมให้ทีมคนแก่ ขึ้นหน้าเราไปก่อนและเนื่องจาก เวลามีน้อย เทพารักษ์ จึงยอมให้เราผ่านไปได้ โดยไม่ต้องเล่นเกม แต่ท่านบังคับให้เราเอาผ้าปิดตา ให้แน่นตลอดทางที่จะเดินต่อไป เพื่อไม่ให้ใครรู้ว่า เมืองตั้งอยู่ที่ไหน นายหมู่ตุ่นคนเดียวที่ได้รับอนุญาต ไม่ต้องปิดตา เพราะว่าจะต้องบอกทางให้ลูกหมู่ เราเดินข้ามมูลดิน แผ่นกระดาน ลัดเลาะไปตามเขื่อนที่สูงชัน แล้วลงท้องร่อง ที่เต็มไปด้วยน้ำคร่ำ และขี้โคลนผสมมูลสัตว์ เราต้องเดินแถวเรียงเดี่ยว และเกาะกัน เพื่อไม่ให้หกล้ม พอหัวหน้าเตือนให้ระวังปลิง ผู้หญิงร้องกรีดด้วยความขยะแขยง ฉันวิตกกังวล ว่าพยาธิจะเข้าสู่ร่างกาย เพราะฉันถอดถุงน่องรองเท้า ขณะที่เดินลุยขี้วัว ฉันจึงต้องเดินเท้าเปล่า จนเท้าแห้ง ด้วยเหตุที่เท้าของฉัน นุ่มนิ่มกว่าเท้าของชาวอโศก ซึ่งไม่เคยสวมรองเท้า ฉันจึงเดินช้ากว่าใคร ๆ นายหมู่ตุ่นใจดี กรุณารอและเดินเป็นเพื่อน ขณะที่ฉันพยายามเขย่งเก่งกอยข้ามทุ่งนา ฉันเหยียบลงไปบนตอซังข้าวโพด เจ็บปวดแทบสิ้นใจ 

	ในที่สุดเรามาถึงประตูเมือง แต่การเดินทางของเรายังไม่สิ้นสุด ยายแก่คนหนึ่ง ตรวจสัมภาระของเรา และพบว่าเราขาดเกลือ (เราคงพลาดธงอันนั้น) แกไม่ยอมให้เราผ่านเข้าเมือง เราจะต้องต่อรองกับแก ขณะที่ความมืด กำลังคืบคลานเข้ามา เรานั่งลงและคิดหาวิธีต่อรอง ตุ่นแสดงความเป็นผู้นำ โดยขอให้ทุกคนออกความเห็น ฉันสงสัยว่า นี่จะเป็นการฝึกหัดการแก้ปัญหาเป็นกลุ่ม อย่างไรก็ตาม อาจับใจ (ท่าทางกำลังคลุ้มคลั่ง) และอาสมชัยเท่านั้น ที่พยายามเสนอความคิด คนอื่นตอบ “ฉันไม่รู้” อาจจะเป็นเพราะว่า เรากำลังเหนื่อย หรืออยากยกความสำคัญให้คนอื่น เกรงใจตามประเพณีไทย หรืออะไรก็ตาม ไม่มีใครสนใจการอภิปราย ในที่สุด ยายแก่คนนั้น ริบสัมภาระของเราไปหมด ยกเว้นข้าวสารกับหม้อหุงข้าว เพื่อแลกกับเกลือถุงนิดเดียว ครั้นแล้วรถยนต์บรรทุกขนาดเล็ก รับเราไปส่งถึงที่พัก แต่เนื่องจากกลุ่มเราและกลุ่มอื่นอีก ๒ กลุ่ม มาถึงช้าไป ๒ ชั่วโมง ผู้ประสานงานต้องขับรถ กลับไปเอาอาหาร และน้ำ จากศีรษะอโศก ขอบคุณพระ... เราไม่ต้องหุงอาหาร ตามที่วางแผนกันมา ดูเหมือนว่าสมาชิกในกลุ่มของฉัน กลับฟื้นคืนชีพ หลังจากได้รับประทานอาหาร ดื่มน้ำ และพักผ่อน แต่ฉันไม่... เสร็จจากกินอาหาร ฉันกางเต้นท์ รู้สึกวิงเวียน หมดแรง ล้มฟุบ แล้วก็...สิ้นสติ!

เช้าวันเสาร์ : เทศนา งาน และจุดอ่อน
	หลังจากการผจญภัยในวันศุกร์แล้ว ดูเหมือนว่ากิจกรรมต่าง ๆ มันง่ายไปหมด ที่เหลืออยู่เป็นงานเล็ก ๆ สำหรับวันหยุดสุดสัปดาห์ วันเสาร์เริ่มต้นเหมือนวันธรรมดาที่ศีรษะอโศก ระฆังปลุกเมื่อเวลา ๓.๓๐ นาฬิกา ตามมาด้วยการสวดมนตร์และเทศนา หัวข้อในการเทศนาก็คือ การสร้างสังคมใหม่ ท่านสมภารแห่งศีรษะอโศก อธิบายว่า สุดสัปดาห์นี้เราจะมีชีวิตความเป็นอยู่ คล้ายกับผู้คนในแดนอโศก (ชุมชนแรกของอโศก) เราควรเพ่งเล็งถึงความยากลำบาก แต่เพื่อให้จับใจ ท่านถามว่า มีใครบ้างตกรถ มาไม่ทัน ปล่อยให้รถออกไปก่อน และต้องย่ำต๊อกมาเอง มีเสียงฮาดังลั่น บางคนพยักหน้า มีมือยกสลอน 
 	ท่านยุทธ ชมกลุ่มของอาพลีขวัญ ที่ร้องเพลงให้กำลังใจผู้อื่น “นี่เป็นการปฏิบัติธรรม” ท่านยุทธกล่าว “เราควรมีน้ำใจ ที่จะช่วยเหลือซึ่งกันและกันในยามยาก” 
	ท่านดินไท ถาม “ทำไมต้องอาศัยอยู่ในสังคมอย่างนี้?” ผู้ชุมนุมตอบต่าง ๆ กัน เช่น เป็นคนดี สร้างบุญนิยม พัฒนาตัวเราเอง ทำให้เหมือนเพื่อน เพื่อแก้ปัญหา อื่น ๆ อีกมากมาย หลังจากฟังเทศน์ 
	อาพลีขวัญ นำเราทำกายบริหาร เพื่อให้เลือดหมุนเวียนหลังจากนั่งบนพื้นดินแฉะมา ๓ ชั่วโมง ท่ากายบริหารบางท่า เป็นการเคลื่อนไหว ที่แสดงคุณงามความดี เช่นความสะอาด ความรื่นเริง และความขยันหมั่นเพียร

	เวลา ๗.๐๐ นาฬิกา เราไปทำงาน แต่ละกลุ่มได้รับมอบหมายให้ทำงานต่าง ๆ กัน เช่น ตัดเถาวัลย์ ที่เลื้อยขึ้นคลุมต้นไม้กินผล ถางแปลงเพาะปลูก ซึ่งหญ้าขึ้นรกรุงรัง กำจัดวัชพืช และสร้างศาลาธรรม ระหว่างนั้น สมาชิก ๒ คนจากแต่ละกลุ่ม เตรียมอาหารเช้า (อาจับใจและอาทางบุญ เป็นแม่ครัวของเรา) กลุ่มของฉันและกลุ่มอื่น อีกกลุ่มหนึ่ง รับผิดชอบบริเวณที่หญ้าขึ้นรก ครั้งแรกเราใช้จอบสับเถาวัลย์ และรื้อหญ้าที่ขึ้นสูง แล้วลากมากองไว้ได้กองพะเนิน เล็กบอกว่าน่าเสียดายผักบุ้งนา ผักที่เรารื้อขึ้นมานั้น เป็นผักที่ขึ้นเองตามป่า และพวกเดียวกันกับผักที่เขาขายกันทั่วไปในตลาด เล็กเก็บผักได้กองใหญ่ บอกว่าจะเอาไปให้แม่ครัว ตุ่นเก็บรากพืชอีกชนิดหนึ่ง ที่เราขุดขึ้นมา เขาบอกว่าใส่ข้าวผัด กินอร่อยนัก ฉันเห็นด้วยกับเพื่อนร่วมงาน ว่าไม่ควรทิ้งพืชที่กินได้ เราจึงช่วยกันขนของที่กำลังจะขึ้นโต๊ะ(เสื่อ)เสวย ไปโรงครัวเพื่อแปลงเป็นอาหารเที่ยงของเรา
	หลังจากทำงานได้ ๒ ชั่วโมง เราพบกันในโรงธรรมใหม่ (หลังคาผ้าขึงกับเสาไม้เพื่อกั้นแสงแดด) เพื่อทำกิจกรรม “ส่องกระจกตัวเอง” ผู้ประสานงานขอให้ทุกคนเขียนจุดอ่อนของตัว ลงบนชิ้นกระดาษ อาวิชัยและอาเขมร เก็บกระดาษเหล่านั้น แล้วแจกจ่ายให้แต่ละกลุ่ม เราเลือกปัญหาที่มีร่วมกันมากที่สุด แล้วหาวิธีแก้ ผู้นำของเราประกาศ “แปดหัวดีกว่าหัวเดียว” เพื่อจะแก้จุดอ่อน “ความโกรธ” กลุ่มเราเสนอว่า
28	พยายามคิดถึงแง่ดีของคนที่เราโกรธ
29	อดทนแล้วความโกรธจะผ่านไปเอง และ
30	มองให้เห็นว่าปัญหานั้นอยู่ในตัวเราเอง  ไม่ใช่ที่ผู้อื่น

กลุ่มของ อาวรรณ เลือก “ฉันไม่กล้า” จากรายการจุดอ่อนและเสนอข้อแนะนำดังนี้
35	กล้าที่จะเจ็บ
36	กล้าที่จะเสียหน้า
37	สร้างกำลังใจและความเชื่อมั่นในตัวเอง

กลุ่มหนึ่งเสนอวิธีแก้ปัญหา “ฉันอัดอั้นตันใจ พูดไม่ออก สิ่งที่อยู่ในหัวใจและหัวสมองของฉัน” ด้วยความคิดว่า “เราเป็นนักปฏิบัติธรรม เราต้องพูดตรง ๆ และพูดความจริง” 

เมื่อทุกกลุ่มพูดจบ พระสงฆ์สรุปและลงความเห็นว่า การประชุมของเรามีประโยชน์ เพราะว่าเป็นการเปิดโอกาสให้สมาชิก บอกความรู้สึกอย่างเปิดเผย และการเปิดเผยแบบนี้ ทำให้เราเห็นอกเห็นใจกัน เพราะว่าเพื่อนของเรา ก็มีปัญหาเหมือนกัน

บ่ายวันเสาร์ : ละครสั้น และ ข้าวสาร
	หลังจากกินอาหารเที่ยงทุกคนใช้เวลาตามสบายอีกเล็กน้อย เรากลับมายังโรงธรรมชั่วคราวของเราเพื่อดูละครสั้น ๆ แม้ว่าละครนั้น ควรจะเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับจุดอ่อน ที่เราพูดกันในตอนเช้า แต่เรื่องราว ที่แต่ละกลุ่มคิดขึ้นมา เป็นเรื่องเกี่ยวกับการเดินทางแทบทั้งสิ้น เรื่องที่เรียกเสียงเฮฮาได้มาก มีหลายเรื่อง เช่น นับแถวตอนเปิดสัมมนา ปิดตาเดินแถวเข้าป่า พบเทพารักษ์ ทีมของเราแสดงเรื่องเกี่ยวกับ “ความโกรธ” อาจับใจ สตรีจากสีมาอโศก กับฉัน แสดงเป็นแขกมาเยี่ยมเยียนศีรษะอโศกเป็นครั้งแรก เราเห็นคนกำลังถกเถียงกัน อย่างเอาจริงเอาจัง เกี่ยวกับเรื่องการเตรียมแปลงปลูกผัก “ไม่เห็นเป็นอย่างนี้เลย ทางทีวี” เราตะโกน “น่าจะเป็นชุมชนที่สงบ” (ศีรษะอโศกเคยเป็นข่าวทางทีวี) สมาชิกศีรษะอโศกพยายามอธิบายให้เราฟัง ว่าเขาไม่ได้ทะเลาะกัน แต่เราไม่เชื่อ ในที่สุดเขาพาเราไปหาพระให้ช่วยอธิบาย พระพูดว่า “เราสนับสนุนให้คนกล้าพูด และพูดตรงไปตรงมา ซึ่งเป็นไปตามศีลข้อที่ ๒ นี่จึงไม่ใช่ความโกรธ” (ท่านดินไท แสดงเป็นพระ และประพันธ์คำพูดนี้ขึ้นสด ๆ) หลังจากผู้มาเยี่ยมเยียนเข้าใจ เขาจากศีรษะอโศกไปด้วยหน้าตายิ้มแย้มแจ่มใส เขาพยักหน้าแสดงความพอใจกับการเยี่ยมเยียน ผู้ชมปรบมือเกรียวกราว ความจริงเขาปรบมือให้การแสดงทุกเรื่อง ต่อจากนั้น “ผู้สันทัด” วินิจฉัยการแสดง และให้คะแนน “ผู้สันทัด” ท่านหนึ่งคือ ชิม เด็กอายุ ๑๐ ขวบ ลูกชายของ อาวิชัย นั่นเอง เขาให้ทีมของเรา ได้ที่หนึ่ง!

	เวลาที่เหลือในตอนบ่าย แต่ละกลุ่มผลัดกันตำข้าวและฝัดข้าวตามแบบโบราณ แต่ปัจจุบันนี้ เขาใช้เครื่องจักรทำงานทั้งสิ้น แม้แต่ที่ศีรษะอโศก เนื่องจากมีเครื่องใช้อยู่ ๒ ชุดเท่านั้น เราจึงสับเปลี่ยนกัน กลุ่มที่ไม่ได้ตำข้าวหรือฝัดข้าว ทำงานอื่น เช่น ทำที่เพาะเมล็ดพืช โรยฟางกลบโคนต้นไม้ หรือกลบร่องมะเขือเทศ กลุ่มของฉันทำงานที่ค้างไว้เมื่อเช้านี้ คือถางหญ้า พรวนดินและยกร่อง แดดออกจ้าเวลาเราทำงาน เราต้องใส่หมวกหรือโพกหัว ทุกคนมีเหงื่อไหลท่วมใบหน้า และย้อยลงมาราวกับห่าฝน อาสมชัย ถอนหายใจอย่างโล่งอก เมื่อถึงตาทีมของเราได้ตำข้าวและฝัดข้าวในร่ม

	อาสัมพันธ์ เป็นผู้กำกับการแสดงการตำข้าว (บางแห่งเรียกซ้อมข้าว) เขาบอกให้เราหาคู่ซ้อมมายืนหันหน้าเข้าหากัน อยู่คนละด้านของครกไม้ขนาดใหญ่ ซึ่งมีข้าวเปลือกอยู่ประมาณครึ่งครก เราจับสากไม้คนละอัน สากยาวพอที่เราจับตรงจุดกึ่งกลาง แล้วยืนทำงานได้อย่างสบาย เราผลัดกันตำสากลงไปในครกคนละที สลับกันไปเรื่อย ๆ จนเมล็ดข้าวหลุดออกจากเปลือกหมดทั้งครก เราต้องตำให้พอดี พอเปลือกเมล็ดข้าวแตก ไม่ตำแรงหรือค่อยจนเกินไป เราต้องระวังไม่ให้สากชนกัน หรือข้าวกระเด็นออกนอกครก ฉันเลือกอาสมชัยเป็นคู่ซ้อม  อาสมชัย ซ้อมได้ดีมาก เพราะเขามีกล้ามเนื้อลำตัวท่อนบนแข็งแกร่ง แต่ฉันสู้ไม่ไหว สักประเดี๋ยว ก็รู้สึกปวดเมื่อยไปทั่วแขน

	เมื่อเราซ้อมจนเปลือกข้าวแตกออกหมดแล้ว เราถ่ายข้าวใส่กระด้ง เราฝัด-แล้วร่อน-แล้วฝัดให้เปลือกข้าว-หรือแกลบ-ปลิวออกไปจากข้าวสาร ฉันต้องยอมรับว่า ทั้งอาสมชัยและฉัน สอบตกในเรื่องนี้ สมาชิกจากสีมาอโศก ซึ่งอยู่ในทีมของเราฝัดได้เก่งมาก เธอพยายามสอนฉันและอาสมชัย จนในที่สุดเธออ่อนใจ เลยรับทำเสียเอง ขั้นสุดท้ายเรานั่งลงกับพื้น เลือกแกลบและเมล็ด ที่ยังไม่หลุดออกจากเปลือกทิ้ง เราต้องทำงานอย่างละเอียด เพราะว่าเราจะหุงข้าวนี้กิน ในวันรุ่งขึ้น (ท้องของเราคงย่อยข้าวเปลือก และแกลบยาก)
	ขณะที่นั่งเลือกข้าวสารฉันคุยกับอาสัมพันธ์ ด้วยเรื่องที่คนต่างเผ่าพันธุ์ ในประเทศไทย และอเมริกา เข้ากันได้ดี อาสัมพันธ์บอกฉันเป็นภาษาอังกฤษว่า นี่เป็นกิจกรรม “การเกี่ยวข้องของมนุษย์” จริงนะ แม้จะไม่มีความจำเป็นต้องผลิตข้าวสารแบบไทยโบราณ การทำงานเป็นทีม ซึ่งต้องการมนุษยสัมพันธ์ ยังดีกว่า นั่งกดสวิทช์อยู่ในโรงสีคนเดียว

	เวลา ๑๗ นาฬิกา เราพัก ๑ ชั่วโมงเพื่ออาบน้ำและกินข้าว แล้วฟังเทศน์ภาคค่ำ หลังจากเหนื่อยมาทั้งวัน ซึ่งเริ่มตั้งแต่ ๓.๓๐ นาฬิกา ฉันเป็นคนแรกที่เข้านอน ประมาณ ๑๙ นาฬิกาฉันก็หลับปุ๋ย

วันอาทิตย์ : อาหาร พึ่งตนเอง และเดินทางกลับ
	เราถูกปลุกตามเคย เวลา ๓.๓๐ นาฬิกา หลังจากสวดมนตร์เป็นภาษาบาลี พระเทศน์สั้น ๆ เรื่องอาหาร 
อาหารเป็นสิ่งสำคัญอันดับ ๑ ในโลก (คำขวัญของอโศก) มันเกี่ยวกับชีวิต มันเกี่ยวกับสุขภาพ มันเกี่ยวกับความสมบูรณ์พูนสุขของชุมชน แต่เรายังไปไม่ถึงความสำเร็จนั้น

	ท่านสมภารแนะนำ อาจารย์อุดม ผู้เชี่ยวชาญการเพาะปลูกแบบตามธรรมชาติ และเป็นที่ปรึกษาชุมชนอโศกต่าง ๆ รวมทั้งส่วนบุคคล อาจารย์อุดมพูดถึงผลประโยชน์ที่ได้รับ จากกสิกรรม ไร้สารเคมีและอธิบายวิธีการพื้นฐาน ที่เขาได้มาจาก ฟูคูโอกะ ผู้ริเริ่มขบวนการทำฟาร์ม ตามธรรมชาติสมัยใหม่ ในญี่ปุ่น ครั้นแล้วอาจารย์อุดม ตอบคำถามที่สมาชิกถาม โดยไม่รู้จักจบ เช่น อาจันทิมา ถามว่าทำไมเมื่อใส่เชื้อ     จุลินทรีย์ในนาทุกวัน ต้นข้าวกลับไม่เจริญงอกงาม อาจารย์อุดมตอบว่า ใส่มากเกินควร และดินร้อนเกินไป ควรใส่จุลินทรีย์ทุก ๆ ๑๐ วัน หรือ ๒๐ วัน สตรีจากสีมาอโศกเล่าว่า ยายของเธอบอกว่า ไม่ดีในการปลูกพืชตลอดทั้งปี เพราะดินต้องการพักผ่อนบ้าง อาจารย์ตอบว่า อย่าไปเชื่อ และอธิบายว่า ปลูกพืชตระกุลถั่ว ดีกว่าไม่ปลูกอะไรเลย เพราะว่าพืชตระกุลถั่ว เพิ่มไนโตรเจนให้แก่ดิน

	คำถามดำเนินไปยาวนาน จนไม่มีเวลาออกกำลังกาย เราตรงไปถางหญ้า และเตรียมแปลงปลูกผัก ดังที่เราทำในวันก่อน เรากินอาหารพร้อมกันเวลา ๑๐ นาฬิกา ล้างถ้วยชามเสร็จ แล้วพักจนถึงเที่ยง กิจกรรมตอนบ่าย อยู่ในหัวข้อ การพึ่งตนเอง ตัวเราเป็นที่พึ่งของเรา มันกลายเป็นการอภิปราย ปัญหาของชุมชน และเสนอการแก้ไข

	การสัมมนาสิ้นสุดลงเมื่อเวลา ๑๕ นาฬิกา บางคนอยู่ต่อที่ ไร่ ๓๙ เพื่อทำงานในนาให้เสร็จ ฉันเลือกนั่งรถกลับศีรษะอโศก พร้อมสมาชิกอีกหลายคนโดยอาศัยรถบรรทุกของอาวิชัย ฉันคุยกับอาวิชัย เป็นภาษาอังกฤษปนไทย อาวิชัยบอกฉันว่า เขามาศีรษะอโศก เพราะเหตุหลายอย่าง แต่ที่สำคัญ เขามาที่นี่เพื่อ “ช่วยฝึกสมาชิกรุ่นใหม่” เราอภิปรายผลประโยชน์ของการฝึกอย่างนี้ และฉันตั้งข้อสังเกตว่า การฝึกที่ต่อเนื่องกันแบบนี้ จะทำให้คนเกิดความมั่นใจ ในการเริ่มต้นชุมชนอโศกแห่งใหม่ เมื่อสมาชิกเพิ่มขึ้น เมื่อเราจากกัน ฉันปรบมือให้อาวิชัย เนื่องจากเขาได้พยายามจัดและนำสัมมนาเป็นครั้งแรก แน่นอน เร่งรัดพัฒนามนุษยชาติ จะคงอยู่คู่ฟ้าตามชื่อของมัน 

สรุป

	อโศกใช้วิธีการต่าง ๆ ที่จะพัฒนาปัจเจกบุคคล 
	วิธีแรก คือการถือศีลอย่างเคร่งครัด วิธีนี้จะช่วยเพิ่มพูนศีลธรรมให้แก่สมาชิกแต่ละคน 
	วิธีที่ ๒ เป็นการปฏิบัติในชีวิตประจำวันตามคำขวัญ “ขยันทำงาน ใช้น้อย ที่เหลือจุนเจือสังคม” ใช้น้อย หมายความว่าบริโภคเพียงพอหรือพอดี ที่จะมีชีวิตอยู่ได้ตามปกติ ไม่บริโภคมาก บริโภคเกิน ทั้งนี้ก็เพื่อจะได้ปฏิบัติตามศีลธรรม และลดความทุกข์ยากทางเศรษฐกิจ ขณะที่ทำงาน ชาวอโศกปฏิบัติธรรมโดยการมีสมาธิ ตั้งใจทำงานด้วยความขยันขันแข็ง ในการ จุนเจือสังคม สมาชิกฝึกฝนการไม่สะสม ไม่ยึดติด และไม่ยึดตน (อนัตตา) 
	วิธีที่ ๓ ให้การศึกษาแก่เยาวชนโดยปูพื้นฐานที่มั่นคงในศีลธรรม อาชีพ และ การใช้วิชาการรวมทั้งวัฒนธรรมไทย ให้เป็นประโยชน์ 
	วิธีที่ ๔ การอบรมสัมมนา เช่น “การเร่งรัดพัฒนามนุษยชาติ” ในปลายสัปดาห์ ช่วยให้สมาชิกทดลองแก้ปัญหาร่วมกัน ฝึกความอดทน และเข้าใจชีวิตที่อยู่กับธรรมชาติ การพัฒนาปัจเจกบุคคล เป็นพื้นฐานของการพัฒนาชุมชน

บทที่ ๕
สร้างชุมชน

	ชุมชนหมายถึงกลุ่มคนซึ่งมีความผูกพันซึ่งกันและกันและมีเอกลักษณ์อันเดียวกัน สมาชิกของชุมชนอโศก แม้ว่ามีภูมิหลังแตกต่างกัน แต่ทุกคนมีลักษณะอย่างเดียวกัน ที่เห็นเด่นชัด คือการแสดงตนว่าเป็นนักปฏิบัติธรรมกลุ่มอโศก
	การพัฒนาชุมชนเป็นการปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับหมู่บ้าน เป็นกิจการของหมู่บ้านหนึ่ง หมู่บ้านใดโดยเฉพาะ  คนในหมู่บ้านตัดสินใจว่า จะสนองความต้องการของเขาอย่างไร สมาชิกของหมู่บ้าน เป็นผู้ตัดสินใจเอง และกำหนดชะตากรรมของตัวเอง 
	การพัฒนาชุมชนไม่ใช่เพียงแต่สร้างหรือแสวงหาวัตถุต่าง ๆ เพื่อค้ำจุนสมาชิกอย่างเดียว แต่เป็นการตั้งจุดประสงค์ของชุมชน โดยสมาชิกทั้งชุมชนร่วมกันตัดสิน และกำหนดวิธีการ ที่จะพัฒนาไปสู่งจุดประสงค์นั้น รวมทั้งสร้างความสามัคคีให้เกิดขึ้นโดยการร่วมกันรับผิดชอบ ต่อความเป็นไปของชุมชน
	ในบทนี้ ผู้เขียนกล่าวถึงวิธีที่สมาชิกแต่ละคนปฏิบัติเพื่อให้บรรลุถึงจุดประสงค์ระดับหนึ่งที่ชุมชนตั้งไว้ –เช่นการไม่ยึดติด และการทำงานหนัก - อีกอย่างหนึ่ง ผู้เขียนชี้ให้เห็นว่า ในขณะที่ศีรษะอโศก บรรลุถึงความสำเร็จขั้นหนึ่งนั้น ก็ยังมีอุปสรรคอยู่อีกหลายอย่าง เป็นต้นว่า สมาชิกมักมีความคิดเห็น ไม่ลงรอยกัน มีผู้ใหญ่ไม่เพียงพอที่จะดูแลเด็กอย่างใกล้ชิด และชุมชนยังพึ่งตนเองได้ไม่สมบูรณ์

จากตัวบุคคลไปสู่ชุมชน

	นับตั้งแต่วันแรกที่สมาชิกสันติอโศกเดินทางมาพบบริเวณที่ใช้เป็นฐานของศีรษะอโศก ในปัจจุบันนี้ สมาชิกได้ใช้ความพยายามอย่างหนัก ในการพัฒนาชุมชน ผู้ติดตามสมณะคณะแรก ที่มากางกลด ในป่าช้าบ้านกระแซง ได้ทำงานอย่างลำบากตรากตรำ ทั้งนี้ก็เพื่อความอยู่รอด เช่นขุดบ่อน้ำ สร้างที่พัก และปลูกต้นไม้ แต่เมื่อประชากรเพิ่มขึ้น สมาชิกได้รวมพลังความคิดและแรงงาน ในการแก้ปัญหาต่าง ๆ ดีขึ้นเช่น เรื่อง อาหารการกิน สถานที่อยู่อาศัย ที่เก็บข้าวของ ห้องประชุม และระบบการกำจัดสิ่งปฏิกูล ที่จริง ชุมชนอาจตั้งขึ้นได้โดยไม่ต้องอาศัยหลักพุทธศาสนา แต่ลักษณะของชุมชน คงจะไม่เหมือนกับชุมชนที่เห็นอยู่ในขณะนี้ ศีรษะอโศกตั้งขึ้นมาด้วยความมุ่งหมาย เพื่อการปฏิบัติธรรม ดังนั้น การปฏิบัติของสมาชิกแต่คน จึงกำหนดรูปร่าง หน้าตา  แนวทาง และคุณภาพชุมชนของเขา

ไม่ยึดติด
	ความมุ่งหมายอย่างหนึ่งของพุทธศาสนาคือการไม่ยึดติด หรือการสละ ละ ทิ้ง เป็นการปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการบริโภคและอุปโภคโดยเฉพาะ กลุ่มอโศกสนับสนุนให้สมาชิก “ไม่ยึดติด” โดยการสละทรัพย์ส่วนตัวเอาไปรวมไว้ที่ส่วนกลาง หรือยกให้เป็นสมบัติของส่วนรวม (ไม่สะสมไว้ใช้ส่วนตัว) จำกัดการบริโภค อุปโภคให้พอดี ใช้ทรัพย์ต่าง ๆ จากกองกลางและใช้แต่น้อย ใช้เท่าที่จำเป็น ความจริง การไม่สะสมสิ่งของ ไว้เป็นสมบัติส่วนตัวนั้น เป็นการพัฒนาจิตวิญญาณของผู้ปฏิบัติเอง แต่ก็ให้ประโยชน์แก่ชุมชนด้วย หลายประการ
	ประการแรก: การไม่ยึดติดช่วยอนุรักษ์ทรัพยากรของชุมชน ตามที่กล่าวในบทที่แล้ว ว่าการถือศีล เป็นการลดการบริโภค (เช่นไม่กินเนื้อ ไม่แต่งตัวด้วยเสื้อผ้าราคาแพง ไม่ประดับเพชรนิลจินดา ไม่ใช้ที่นอนสูง ที่นอนใหญ่) จึงเป็นการประหยัดทรัพย์อย่างเห็นได้ชัด ยิ่งกว่านั้น การใช้ทรัพยากรร่วมกันยังช่วยประหยัด เพิ่มขึ้นอีก เช่นสมาชิกทุกคน ดูโทรทัศน์ในศาลาธรรมแห่งเดียว แทนที่ต่างคนต่างมีโทรทัศน์ใช้ที่บ้าน การ “ใช้น้อย” ส่งเสริมการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมโดยปริยาย เช่น การรับประทานอาหารมื้อเดียว ก็ช่วยลดเชื้อเพลิงในการหุงต้ม (ผู้เขียนแสดงความคิดเห็นว่า ศีรษะอโศกน่าจะลดการใช้เชื้อเพลิงลงได้อีก โดยใช้ถ่านในการหุงต้ม แทนที่จะใช้ฟืนอย่างที่ทำอยู่) 
	ผู้เขียนวิจารณ์ว่าอโศกให้ความหมายของ“การสะสม” เป็น ๒ นัย คือ “การสะสมส่วนบุคคล” กับ  “การสะสมส่วนรวม” ขณะที่อโศกไม่สนับสนุนการสะสมส่วนบุคคล แต่กลับไปสนับสนุนการสะสมส่วนรวม ผู้เขียนยกตัวอย่าง การสะสมของส่วนรวมอันหนึ่ง ซึ่งเห็นได้ชัด คือการสร้างวิหาร ราคาเรือนล้าน ของอโศกที่กรุงเทพฯ ผู้เขียนบรรยายว่า วิหารนี้มี ๔ ชั้นเป็นรูปก้นหอย มีน้ำตกจำลองสูง ๓๐ฟุต มีต้นไม้ทำด้วยปูนซีเมนต์ ซึ่งคล้ายต้นไม้จริงมาก เป็นเสารองรับน้ำหนัก และมีก้อนหินพม่าสีดำ ที่สวยสดงดงาม เรียงรายอยู่ตามพื้นดิน (หินนี้สั่งเข้ามาด้วยราคาแพง) รวมทั้งภาพเขียน ที่เกี่ยวกับชีวิตประจำวัน (ประเพณีไทย ภาพแอบสแตรกท์ ภาพปิดทอง ซึ่งเกี่ยวข้องกับศิลปะ และวรรณคดี) อยู่บนฝาผนังทุกด้าน ชั้นบนสุด ปูด้วยหินอ่อน 
ผู้เขียนเล่าว่า ครั้งแรก ที่เขาไปเยี่ยมสันติอโศก (ที่กรุงเทพ ฯ) เขาประหลาดใจมาก ที่เห็นการใช้วัสดุราคาแพง เพราะมันตรงกันข้ามกับวาทศิลป์ของอโศก เขาถามสมาชิกคนหนึ่ง ซึ่งอาศัยอยู่ที่นั่นว่าคิดอย่างไร กับการใช้เงินมหาศาล และวัตถุราคาแพง สร้างวิหารนั้น หมูเฒ่า ตอบด้วยคำถาม “แล้วจะให้คนที่มางานสันติอโศก นอนกันที่ไหน?”   
ผู้เขียนถามสมาชิกอีกท่านหนึ่งคือ สิกขมาต จินดา ท่านโบกไม้โบกมือ คล้ายกับว่า ไม่อยากจะตอบ และตัดบทว่า ท่านไม่ได้ใช้วิหารนั้น อโศกมีวิหารไว้สำหรับคนภายนอก –เป็นสะพานเชื่อมโลกภายนอก- ท่านอธิบายว่า เพื่อจะติดต่อกับคนภายนอก ผู้ซึ่งบางทีไม่มีปัญญา เหมือนสาวกรุ่นแรกของอโศก เป็นการยากที่จะเอาวิหาร ซึ่งเป็นวัตถุไปเปรียบเทียบกับการพัฒนาจิตใจ อโศกอาจสร้างวิหาร ที่สง่างาม อย่างที่ชาวพุทธไทยทั่วไปนิยม เพื่อเอาไว้เพิ่มพูนศรัทธาของประชาชน
	ผู้เขียนกล่าวว่า ลักษณะการใช้วัตถุที่ศีรษะอโศก ก็เช่นเดียวกัน ครั้งแรกเธอลำบากใจ ที่เห็นหลายสิ่งหลายอย่าง ไม่ตรงตามคติพุทธที่เธอศึกษามาก่อน เช่น ใช้น้อยและไม่สะสม แต่เธอกลับเห็นสำนักงาน ที่ศีรษะอโศก มีเครื่องใช้ไม้สอยทันสมัย มีเครื่องปรับอากาศ คอมพิวเตอร์ กล้องถ่ายรูปดิจิตอล เครื่องโทรสาร และโทรศัพท์มือถือ รวมทั้งอาคารอีก ๓ หลังที่กำลังก่อสร้าง –โรงครัวหลังใหญ่แทนหลังเรียบ ๆ อาคารหรูหราไว้รับรองแขก และเครื่องอำนวยความสะดวก ในห้องประชุม โรงงานหลังใหม่ สำหรับผลิตยาธรรมชาติ- ผู้เขียนกล่าวว่า ไม่ใช่เพียงแต่สิ่งก่อสร้างเท่านั้น ที่รบกวนใจเธอ วัสดุที่ใช้ ก็มีราคาแพง ตัวอย่างเช่น วิหารที่กรุงเทพ ฯ ที่รับรองแขกและเครื่องอำนวยความสะดวก ในการประชุม ซึ่งเธอเห็นว่า เกินความจำเป็น เช่น กระเบื้องหินอ่อน รูปที่แกะสลักด้วยไม้ เธอเล่าว่า ชาวออสเตรเลียนคนหนึ่ง มาเห็นศีรษะอโศกเข้า แล้ววิจารณ์ว่าการใช้วัสดุอย่างฟุ่มเฟือยอย่างนั้น ไม่ใช่วิถีทางของชาวพุทธ เธอเห็นด้วยว่าชาวพุทธไม่ใช้ของเกินความจำเป็น แต่การเอาใจใส่ ตบแต่ง ประดิษฐ์ คิดค้นทำรูปร่างให้น่าดูนั้น ไม่เป็นการฟุ่มเฟือย แต่เป็นนิสัยและหัวสมองศิลปะ ของคนไทย 
	ผู้เขียนเล่าว่า เธอมาเข้าใจและพบวิธีที่จะทำให้จิตใจสงบ เมื่อหัวหน้าฝ่ายบริหารของชุมชนศีรษะอโศก อธิบายให้ฟัง
อาแก่นฟ้า : ผู้ที่อาศัยอยู่ในศีรษะอโศกไม่ได้คิดว่าสิ่งที่อยู่ในชุมชน (ทั้งอาคารและเทคโนโลยี) เป็นของเขาแต่ตรงกันข้าม เขาสร้างและทำนุบำรุงสิ่งเหล่านี้เพื่อจะใช้เป็นเครื่องถ่ายทอดความรู้ไปสู่คนอื่น เพื่อความสะดวก และคุณภาพในการอบรมสั่งสอน 
อาแก่นฟ้า ขยายความต่อไปว่า ชาวอโศกมิได้ต่อต้านตัวเทคโนโลยี แต่ไม่เห็นด้วยกับการใช้เทคโนโลยี ในทางที่ผิด หรือใช้ ในการทำลาย เขายกตัวอย่างพลังงานนิวเคลียร์ ซึ่งอาจใช้ฆ่าคนก็ได้หรือใช้ผลิตพลังงานไฟฟ้าก็ได้ อาแก่นฟ้ายืนหยัดว่า ไม่มีปัญหากับการใช้เทคโนโลยี ตราบเท่าที่เราใช้มัน เพื่อวัตถุประสงค์ที่ดี และศีรษะอโศก ก็ใช้เทคโนโลยีในการติดต่อกับคนทั่วโลก
	ผู้เขียนเคยคิดว่า การพัฒนาที่ไหนก็คงคล้าย ๆ กัน คือการสะสมวัตถุเพื่ออำนวยความสะดวกสบาย และส่งเสริมการสะสมต่อ ๆ ไป แต่ความจริงไม่ใช่  เพราะความแตกต่าง ของการพัฒนาแต่ละอย่าง อยู่ที่ความมุ่งหมาย   การพัฒนาของอโศกหมายถึง การกระจายความรู้ และการปฏิบัติทางพุทธศาสนา ซึ่งผลในบั้นปลายก็คือ การไม่ยึดติดวัตถุ
	ประการที่สอง: การไม่ยึดติดประหยัดเวลา และช่วยพัฒนาชุมชน การประหยัด คือประหยัดทั้งเวลาและแรงงาน ผู้เขียนรายงานว่า สมาชิกส่วนหนึ่งของศีรษะอโศกเล่าว่า เขาไม่ต้องเสียเวลากับการซื้อหาเสื้อผ้า และการดูแลรักษามัน เพราะว่าเขามีกันคนละไม่กี่ชิ้น ในบทที่แล้ว อาเจนจบ พูดถึงการลดการบริโภคว่าร่างกายไม่ต้องอ่อนระโหยโรยแรง ที่ต้องทำงานหนักเพื่อสนองตัณหา เอม ซึ่งเคยมีเสื้อผ้ามาก ชี้ให้เห็นว่า การครอบครองของน้อยชิ้น เป็นการประหยัดเวลา “เราไม่ต้องเสียเวลากับการซัก รีด เก็บ เราไม่ต้องกังวลกับเวลาที่เสียไปกับมัน” 
นักเรียนหญิงคนหนึ่งกล่าวว่า เครื่องแบบของอโศกช่วยเธอประหยัดเวลาได้มาก
เกี่ยวกับเสื้อผ้า เราใช้เครื่องแบบ มันก็เรียบร้อยและง่ายดี เราไม่ต้องตบแต่งมาก รองเท้า เราก็ไม่ใส่ ไม่เหมือนข้างนอกซึ่งเขาต้องวุ่นอยู่กับการแต่งตัว เราเอาเวลาและพลังงานที่เสียไป กับสมบัติที่ครอบครอง มาใช้ให้เป็นประโยชน์ดีกว่า เช่นพักผ่อนหย่อนใจ หรือทำงานให้ชุมชน ช่วยส่งเสริมความดีร่วมกัน เป็นต้น

ประการที่สาม: การไม่ยึดติดช่วยลดปัญหาสิ่งปฏิกูล ผู้เขียนกล่าวว่า ขยะเป็นปัญหาของโลกประเทศไทย ก็กำลังมีปัญหาเรื่องขยะ แบบเดียวกับสหรัฐอเมริกา เธอเล่าว่า อเมริกาผลิตขยะ ปีละประมาณ ๑๕๐ ล้านตัน –ทิ้งในอเมริกาไม่หมด เพราะมีที่ไม่พอ ต้องบรรทุกเรือ เอาไปทิ้งที่ประเทศอื่น- ผู้เขียนชี้ให้เห็นว่า นครเชียงใหม่ก็กำลังประสบปัญหาเช่นเดียวกัน หาที่ทิ้งขยะไม่ได้ เพราะที่ทิ้งเก่าเต็ม ครั้งหนึ่ง เชียงใหม่มีขยะกองพะเนินเทินทึกเต็มถนน จนส่งกลิ่นเหม็นและเป็นที่แพร่เชื้อโรค ในชนบทซึ่งไม่มีรถเก็บขยะ พลเมืองจึงต้องอยู่อย่างประหยัด คือไม่ทิ้งของถ้าไม่จำเป็น เขาจะใช้ของที่ใช้ได้ ใช้แล้วใช้อีก ใช้ไม่ได้จึงเผา แต่การเผาขยะในสมัยนี้ต้องระมัดระวัง เพราะควันไฟที่เกิดจากการเผาถุงพลาสติก หรือถ้วยโฟม ทำให้อากาศเสีย และเป็นอันตรายต่อสุขภาพ
ศีรษะอโศกลดสิ่งปฏิกูลโดยการบริโภคแต่น้อย ผู้เขียนเล่าว่า เขาเรียนการลดสิ่งปฏิกูลจากสมาชิกอโศก โดยอาศัยหลัก ๔ อาร์ (4R) คือ Reuse (ใช้แล้วใช้อีก) Repair (บูรณะ ซ่อมแซม) Recycle (แปลงรูปเอามาใช้ใหม่) และ Reject (ทิ้ง) ผู้เขียนร่วมทำงานแยกขยะ กับสมาชิกศีรษะอโศกบ่อย ๆ เขาแยกขยะออกเป็นกอง ๆ เช่นกระดาษแห้ง ขวดพลาสติก แก้ว เศษโลหะ (นำไปขายในเมืองให้เขาเอาไปแปลงรูป) สมาชิกแยกขยะบางคน เช่น อาทางบุญ และ อาจันทิมา บ่นบ่อย ๆ ว่า นักเรียนทิ้งสมุดเป็นเล่ม ๆ ซึ่งยังมีกระดาษดี ๆ ที่ยังใช้ได้ อาทางบุญจะเก็บสมุดเหล่านี้ไว้แจกนักเรียน ส่วนเสื้อผ้าที่ถูกทอดทิ้ง อาทั้งสองจะเก็บมาซัก ปะชุนตะเข็บที่ขาดแล้วเก็บไว้ใช้เอง ให้ชาวบ้านที่อยู่ใกล้ชุมชน หรือขนไปแจกคนที่อยู่ในชนบท แถวบ้านเดิมของอาทั้งสอง อาจันทิมาปรารภว่า
มีน้อยใช้น้อยเป็นสิ่งสำคัญ เพราะว่าถ้ามีมากมันก็เสียมาก เช่นเสื้อผ้า รักษาลำบาก เป็นที่ซ่อนของแมลงชีปะขาวและหนู เราไม่มีเวลาไปสะบัดมันทุกวัน เราไม่ควรมีเกิน ๓ ชุด มีอะไรก็ใช้เท่านั้น ถ้ามีมากก็แบ่งให้คนอื่นไปใช้บ้าง...เมื่อฉันแยกขยะ ฉันเก็บเสื้อผ้าที่เขาทิ้งเอาไปให้คนที่เขาต้องการ
ยังมีสิ่งอื่นอีกที่คนชอบทิ้ง เช่นชิ้นส่วนของเครื่องใช้ไฟฟ้า ลวด ถ้วยกาแฟ ปากกา ถุงพลาสติก สิ่งเหล่านี้ เราจะเก็บไว้ที่ถังแปลงรูปของเรา เพื่อนำไปดัดแปลงใช้อีกที ส่วนที่เหลือ ซึ่งมีน้อย เราส่งไปทิ้งที่ถังขยะในเมือง หรือเผาไฟ (ยกเว้นถ่านไฟฉาย เราจะเก็บใส่กล่องไว้ เพราะจะไม่ทำให้ดินสกปรก) ด้วยวิธีนี้ สมาชิกศีรษะอโศกได้นำเอาความคิดตะวันตก คือไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม มารวมกับการปฏิบัติทางพุทธ คือการไม่ยึดติด
	ประการที่ ๔ เป็นผลจากประโยชน์ของ ๓ ประการที่กล่าวมาแล้ว เพราะว่าการไม่ยึดติด ช่วยอนุรักษ์ทรัพยากร ประหยัดเวลาและพลังงาน เป็นการลดปัญหาเรื่องของเสีย จึงเป็นการเพิ่มสมรรถภาพ ของการพึ่งตัวเอง จะเห็นได้ว่าการลดการบริโภค โดยการถือศีล และเพิ่มการใช้ประโยชน์สูงสุดในทรัพยากร โดยคำนึงถึงหลัก ๔ อาร์ (4R) รวมทั้งการใช้ของร่วมกัน การใช้เวลาและพลังงานไปในทางสร้างสรรค์ แทนที่จะใช้ไปในการเอาใจใส่ดูแลแต่ตัวเอง เหล่านี้ เป็นการเพิ่มประสิทธิภาพของชุมชน อย่างไม่ต้องสงสัย 

งาน
	กิจกรรมที่นำผลย่อมส่งเสริมให้ชุมชนพัฒนาไปในทางที่เหมาะสม นั่นคืออุดมคติของนักพัฒนา การผลิตอาหาร ที่อยู่ เสื้อผ้า ยารักษาโรค และสิ่งที่จำเป็นในการยังชีพ เป็นกิจกรรมหลักของการพัฒนาชุมชนทั่ว ๆ ไป แต่สำหรับศีรษะอโศก ดูเหมือนว่ามีงานทำมากกว่านั้น เพราะนอกจากการผลิตสิ่งที่กล่าวแล้ว สมาชิกยังดิ้นรนที่จะพึ่งตัวเองให้ได้ สิ่งนี้มีความจำเป็นมาก สำหรับบุญนิยม การปฏิบัติธรรม การสร้างเสริมสมาธิ และทำงานตามหน้าที่ด้วยความขยันหมั่นเพียร เหล่านี้ล้วนส่งผลถึงคุณภาพของงาน และการพัฒนาชุมชนของเขา
	รื่น มารดาและอดีตชาวนาภาคอีสาน รู้สึกกังวลกับการพึ่งตัวเอง เธอเห็นว่าสิ่งสำคัญสำหรับชุมชนของเธอ คือกสิกรรมธรรมชาติ ปุ๋ยอินทรีย์ และน้ำจุลินทรีย์ เธอกล่าว
ฉันชอบกสิกรรมเพราะว่า ...เราปลูกผักของเราเอง กินเอง ใช้เอง  ปลอดสารพิษ ไม่ต้องซื้อ ประหยัด เราชอบปุ๋ยอินทรีย์เพราะว่า เราทำเองได้ เราชอบจุลินทรีย์เพราะว่ามันช่วยกระตุ้นดอกไม้และผลไม้ เราไม่ต้องซื้อจากภายนอก ดีที่สุดคือเราทำเองใช้เอง สบายมาก
สมาชิกแทบทุกคนพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า การพึ่งตัวเองด้วยการผลิตอาหารแบบกสิกรรมธรรมชาติ ใช้ปุ๋ยอินทรีย์ และน้ำจุลินทรีย์ที่ทำเองนั้น ทำให้เขาปลอดภัยจากสารพิษ และเป็นการประหยัดไปในตัว
	เมื่อแต่ละคนผลิตมากกว่าส่วนที่เขาต้องการ เขาก็สามารถสนับสนุนค้ำจุนชุมชนของเขาได้    อาเจนจบ ผู้ซึ่งทำนาและปลูกผักแบบธรรมชาติอธิบายว่า เขาคนเดียวสามารถปลูกข้าวและผัก ในเนื้อที่ที่สามารถเลี้ยงคนได้ถึง ๑๐ คน นี่เป็นตัวอย่างหนึ่งที่ชี้ให้เห็นว่า สมาชิกที่แข็งแรง สามารถช่วยคนป่วยและคนชราได้ ยายสาซึ่งมีอายุ ๗๒ ปีกล่าวว่า “เพราะว่าเรามีทุนส่วนรวมของเรา ฉันจึงมีสิทธิ์กินได้”   
 	ยิ่งกว่านั้น เมื่อมีอะไรพิเศษที่สมาชิกแต่ละคนไม่สามารถทำตามลำพังได้ ทุกคนจะช่วยกันลงแรงเป็นกลุ่มใหญ่ เช่นการเกี่ยวข้าว การดับไฟป่า เป็นต้น
	 การทำงานตามหน้าที่ของแต่ละคน ก็เป็นการทำประโยชน์ให้ส่วนรวม อาเจนจบ ซึ่งเมื่อก่อนขายของแผงลอย หันมาพัฒนาการทางการเกษตรเพื่อพึ่งตัวเอง และช่วยผู้อื่น อาพลีขวัญ มีความเชี่ยวชาญในการติดต่อทางโทรศัพท์ ต้อนรับแขก และให้ข่าวสาร เพราะเคยทำงานที่ร้านขายหนังสือที่เธอและสามี เคยเป็นเจ้าของ แม้ว่าเธออยากทำงานในสวนดอกไม้ แต่ก็ไม่มีใครที่ชำนาญในงานประชาสัมพันธ์เก่งเท่า เธอจึงรับหน้าที่ประชาสัมพันธ์เสียเอง อาไพรศีล ใช้ความชำนิชำนาญในการหุงต้ม ช่วยสมาชิกศีรษะอโศก ให้ทำงานได้โดยไม่ต้องท้องหิว ผู้เขียนบอกว่า เธอเองก็ช่วยในสิ่งที่ตัวถนัดคือเป็นล่ามให้นักเรียนและผู้ใหญ่ ในการติดต่อกับแขกบ้านแขกเมือง หรือผู้มาเยี่ยมที่พูดภาษาอังกฤษ	
งานทุกอย่างแม้จะใช้ความรู้และความสามารถเป็นพิเศษ บางทีก็ยังมีงานที่ด้อยคุณภาพหลุดออกมา สิกขมาต จินดา ให้ความเห็นว่า เพราะ “เครื่องมือไม่ดี”  “เครื่องมือ” ในที่นี้ สิกขมาตหมายถึงคน และคนที่มีสมาธิดีเท่านั้น ที่จะช่วยเสริมสร้างคุณภาพของสิ่งที่ผลิต แม่ปรานี อธิบาย สมาธิ ว่า “เราไม่คิดอะไร ที่ทำให้ใจวิตกกังวล ดังนั้น...ผลงานจึงดี” คนที่มีสมาธิจะทำงานด้วยความระมัดระวัง ความผิดพลาด หรืออุบัติเหตุจะมีน้อย เขาจะทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ เพราะใจเขาไม่วอกแวก และเขาสามารถประสานความคิด ความรู้สึก วาจาและการกระทำเข้าด้วยกัน ตามทฤษฎี เมื่อคนทำงานอย่างมีสมาธิ คุณภาพของงานและการติดต่อทางสังคม ย่อมดีตามไปด้วย ผลงานที่เห็นในศีรษะอโศก เช่น สวนที่เขียวชอุ่ม อาคารที่สร้างอย่างประณีต ความสัมพันธ์อันดี ระหว่างสมาชิก เหล่านี้ ย่อมแสดงว่าศีรษะอโศกมี “เครื่องมือ” ที่ดี อโศกเน้น สมาธิในการทำงาน หรือ  ลืมตาสมาธิ ซึ่งส่งเสริมการพัฒนาชุมชน
	ประการสุดท้าย อโศกเน้นการทำงานด้วยความขยันหมั่นเพียร ขยันหมายความว่า ทำงานสำเร็จลุล่วงไปได้มาก ในเวลาที่จำกัด สมาชิกประจำที่อยู่ในชุมชนศีรษะอโศก ฝึกความขยันหมั่นเพียร โดยการตื่นเช้าตรู่ ตั้งแต่ ตี ๓ ครึ่ง วิธีนี้ทำให้มีเวลาทำงานมากขึ้น เอม แม้ยอมรับว่า ตัวเองเป็นคนตื่นสาย ได้คำนวณเวลาของการตื่นเช้าตรู่ไว้ดังนี้  
หลายคนไม่เห็นว่าการตื่นเช้าตรู่เป็นการได้เปรียบ คนทั่วไปตื่นตี ๕ หรือ ๖ นาฬิกา ผมเองก็ไม่ได้ตื่นตั้งแต่ตี ๓ แต่ถ้าผมตื่นตี ๓ ทุกวัน แต่ละวันผมก็จะมีเวลาตื่นมากกว่าคนทั่วไป ๒ ชั่วโมง เอา ๗ คูณ ๒ ได้ ๑๔ ผมก็จะมีเวลาทำงานมากกว่าคนอื่น สัปดาห์ละ ๑๔ ชั่วโมง
สมาชิกอโศกจะเคลื่อนไหวอยู่ตลอดวัน มีกฎอยู่ข้อหนึ่งที่ศีรษะอโศกคือ ไม่มีใครนอนเวลากลางวันยกเว้น เวลาเจ็บไข้ได้ป่วย หรือกำลังฟื้นไข้ ตรงกันข้ามกับสังคมไทย “ภายนอก” ที่เราอาจเห็นคนไทยกำลังนอนเอกเขนก ณ ที่หนึ่งที่ใด เวลาไหนก็ได้ ผู้เขียนเล่าว่า วันหนึ่งเธอนั่งรถจากศีรษะอโศก ไปอุบลราชธานี เห็นหญิง ๓ คน แม่ ลูก หลาน นอนเหยียดยาวอยู่บนแคร่ไม้ไผ่ ใต้ร่มไม้ริมทาง ผู้เขียนรู้สึกแวบขึ้นมาทันทีว่า คนเหล่านี้ขี้เกียจ นี่แสดงว่า ผู้เขียนรับเอาหลักจริยธรรมของอโศกเข้าไว้ โดยไม่รู้สึกตัว หลักจริยธรรมนี้หมายความว่า สมาชิกของชุมชนศีรษะอโศก เป็นผู้มีผลงานและกำลังพัฒนาไปสู่จุดมุ่งหมายของเขา อย่างง่ายดาย ในทางตรงกันข้าม ชุมชนที่เต็มไปด้วยคนขี้เกียจ จะไม่สามารถพึ่งตัวเอง อย่างศีรษะอโศก และอาจต้องอดตาย ถ้าหากไม่มีใครช่วยเหลือ

การพัฒนาสิ่งที่อยู่นอกเหนือวัตถุ
	ผู้เขียนได้กล่าวถึงความก้าวหน้าในการปฏิบัติธรรมตามหลักพุทธศาสนา ของสมาชิก ศีรษะอโศก และการปฏิบัตินั้น ส่งผลดีให้แก่การพัฒนาทางวัตถุของชุมชน อย่างไรก็ตาม การปฏิบัติธรรม ของแต่ละคน ก็มีผลลึกซึ้งต่อชุมชน ในสิ่งที่มองเห็นได้ยากด้วย
	ผู้เขียนกล่าวว่า สมาชิกบางคนเคยเสาะแสวงหาสถานที่อยู่อาศัยที่เหมาะสมสำหรับตนเอง และลูกหลาน เช่นเดียวกัน คนอเมริกันก็คำนึงถึงคุณภาพของชีวิตของเมือง ที่เขาจะย้ายเข้าไปอยู่ เขาจะตรวจดูอัตราส่วน ของอาชญากรรม โจรผู้ร้าย การลักขโมย ยาเสพติด โสเภณี เหล่านี้เป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านี้ ทำลายความสงบสุขและคุณภาพของชีวิต
	การรักษาศีลตามหลักพุทธศาสนา ช่วยป้องกันการกระทำผิดได้มาก เมื่อเอ่ยถึงปัญหาที่ศีรษะอโศก ท่านดินธรรม กล่าวว่า
เราไม่มีปัญหาเกี่ยวกับยาเสพติด ยังมีการลักขโมยอยู่บ้าง แต่ไม่ใช่เรื่องใหญ่ ส่วนมากคนเอาของไปโดยไม่บอก –เขาควรขออนุญาตเสียก่อน
อารัตนา ขยับขึ้นไปอีกขั้นหนึ่งเมื่อเขากล่าวถึงความสัมพันธ์ทั่ว ๆ ไป
ถ้าไม่มีสิ่งเสพติด –ไม่มีเหล้า ไม่มีบุหรี่ ไม่มีไพ่ เหล่านี้ ก็แสดงว่าชุมชนมีความพึงพอใจ จึงไม่มีใครลักขโมย
โดยทั่วไป สมาชิกอโศกเชื่อว่าภายในชุมชนของเขามีความปลอดภัยมากกว่าข้างนอก ผู้เขียนเล่าว่าครั้งหนึ่งตอนงานฉลองปีใหม่ที่ราชธานีอโศก ผู้เขียนไปพักที่โรงแรมในตัวเมือง สมาชิกอโศกต่างพากันเป็นห่วงว่าจะไม่ปลอดภัย ต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า “คนข้างนอกไม่ดี” และ “น่ากลัว” ในทางตรงกันข้าม การเดินตามทางธรรม เพื่อพัฒนาจริยธรรม ชาวอโศกได้สร้างบรรยากาศ แห่งการมีสันติ โดยไม่มีความเศร้าโศก  
คนที่กำลังพัฒนาการละกิเลสจะสามารถเสียสละได้เก่ง นั่นคือเขาคิดว่าในชีวิตนี้เขาจะทำประโยชน์ให้ผู้อื่น มากกว่าคว้าเอาสิ่งต่าง ๆ มาเป็นของตน ตามความอยาก อันนี้มีผลต่อความสัมพันธ์ในระหว่าง หมู่สมาชิกด้วยกัน เกือบทุกคนที่ศีรษะอโศก ทำตัวเหมือนเป็นพี่น้อง หรือคนในครอบครัวเดียวกัน นั่นหมายถึง ความรับผิดชอบต่อกัน อาพลีขวัญ บรรยายความสัมพันธ์อันนี้ว่า
ทุกคนที่นี่อยู่กันอย่างพี่น้อง เราเสียสละ ไปบ้านไหนถ้าเราหิวเราก็กินข้าวได้ เรากินที่บ้านนี้ เรากินที่บ้านนั้น เราใจดีและดูแลซึ่งกันและกัน เราพึ่งพาอาศัยกันและกันได้เมื่อยามแก่ เราพึ่งกันได้เมื่อยามเจ็บไข้ได้ป่วย และเรายังพึ่งกันได้เมื่อเราตาย 

อุปสรรคของการพัฒนาชุมชน
	การจัดการและบริหารครอบครัวที่มีคน ๓๐๐ คนให้อยู่ด้วยกันด้วยความผาสุกและทำงานสอดคล้อง ต้องกันนั้น เป็นเรื่องสลับซับซ้อนมาก สมาชิกหลายคนปรารภว่า ศีรษะอโศกยังไม่ใช่  “ยูโทเปีย” หรือสังคมซึ่งมีทุกสิ่งทุกอย่างสมบูรณ์แบบ อย่างไรก็ตาม ขณะที่ชุมชนนี้ กำลังเดินไปสู่จุดหมายอันนั้น สังคมนี้ก็เผชิญกับอุปสรรค ที่จะต้องฟันฝ่า นับตั้งแต่ปัญหาเล็กน้อยในชีวิตประจำวัน เช่นการอยู่ร่วมกัน การทำงานร่วมกัน ไปจนถึงปัญหาใหญ่ ที่คนภายนอกประสบ ลองฟังความคิดเห็นของสมาชิกบางคนดู
อาแก่นฟ้า:  ปัญหาหรือครับ ตัวอย่างเช่นปัญหาเกี่ยวกับการละกิเลส... เราจะทำอย่างไรดีถึงจะพอใจกับการมีน้อย พอใจกับสิ่งที่เรามี นี่เป็นปัญหานะครับ นอกนั้น ไม่ควรมีอะไร

มั๊วะ:  เวลานี้มีปัญหาเยอะแยะ การไม่ตั้งใจปฏิบัติธรรมเป็นปัญหาหนึ่ง ที่จริงแล้วเราไม่ได้เก่งอะไรจริง ๆ สักอย่าง เช่น การศึกษา เราไม่ได้พยายามอย่างเต็มที่ นั่นคือเราไม่มีหลักสูตรที่ข้องเกี่ยวกับการศึกษาสมัยใหม่ พวกเรายังไม่เชื่อในการศึกษาสมัยใหม่นัก แต่เดี๋ยวนี้ประชาชนเริ่มยอมรับมันแล้ว เราเพียงแต่ปล่อยให้มันดีขึ้นเอง นี่เป็นตัวอย่างหนึ่งของการศึกษา เรายังด้อยอยู่ในหลายสิ่งหลายอย่าง เราต้องค่อย ๆ พัฒนาไป ไม่ว่ากิจกรรมที่เราทำอยู่ หรือว่า...รายละเอียด... แต่ไม่มีอะไรที่เราทำไม่ได้
โดยทั่วไป ชาวศีรษะอโศกไม่เป็นทุกข์กับปัญหามากนัก เพราะเขาถือว่า สามารถแก้มันได้ด้วยการปฏิบัติ แต่ตรงกันข้าม เขากลับคำนึงถึงปัญหาที่ใหญ่กว่าเช่น ความเห็นที่แตกต่างกัน จำนวนผู้ใหญ่ที่ไม่เพียงพอ และการพึ่งตนเองที่ยังไม่สมบูรณ์

ความเห็นที่แตกต่างกัน
	ศีรษะอโศกเป็นชุมชนที่มีคนคละกันมาก มีทั้งสมาชิกที่เป็นคนโสด คนมีครอบครัว คนหย่าร้าง พ่อหม้าย แม่หม้าย คนมีอายุตั้งแต่ ๑๘ ปี ไปจนถึงคนอายุ ๘๔ ปี คนมีลูกและคนไม่มีลูก คนจีน คนภาคกลาง คนภาคเหนือ คนภาคอีสาน มีคนมาจากชนบท ในเมือง กรุงเทพฯ ระดับการศึกษาแตกต่างกัน บางคนไม่เคยเข้าโรงเรียน บางคนจบชั้นปริญญาตรี ปริญญาโท ปริญญาเอก อาชีพเดิมก็หลากหลายเกือบ ๔๐ อาชีพ บางคนเคยนับถือศาสนาคริสต์ บางคนเป็นคริสต์นิกายมอร์มอน สมาชิกบางคน เพิ่งเข้ามาเป็นสมาชิกอโศกได้ปีเดียว แต่บางคนอยู่กับอโศกมา ๒๕ ปี ทุกคนมีกิจวัตรแตกต่างกัน นับตั้งแต่เป็นคนวัด จนถึงสมณะ บางคนมาอยู่ศีรษะอโศก เพื่อต้องการพาลูกมาเข้าโรงเรียน บางคนมาเรียนการเพาะปลูก ตามธรรมชาติ บางคนมาเพื่อจะพัฒนาสังคมไทย บางคนมาเพื่อหาความสงบ ดังนั้น จึงไม่ต้องสงสัยว่า ทำไมคนในชุมชนนี้มีความคิดเห็นแตกต่างกัน ต่อไปนี้เป็นคำพูดของสมาชิก ๓ คน คือสมณะ นักศึกษามหาวิทยาลัย และอดีตผู้นำชุมชน ซึ่งพูดถึงความแตกต่าง ในภูมิหลังที่ทำให้ความคิดเห็น และระดับของจริยธรรมในชุมชน แตกต่างกัน
	ท่านดินธรรม : มีปัญหามาก ปัญหาเกิดเพราะมากคนมากความคิด จริยธรรมก็ต่างระดับกัน ด้วยความไม่เท่ากัน ความเห็นจึงแตกต่างกัน บางคนมาจากต่างภูมิลำเนา ต่างครอบครัว บางครอบครัวมีสิ่งต่าง ๆ พร้อมจึงไม่ค่อยมีปัญหา แต่บางครอบครัวขาดโน่นขาดนี่ จึงมีปัญหาแยะ อย่างไรก็ตามเขามาที่นี่ก็เพื่อจะฝึกฝนตนเอง
	เอม : ปัญหาที่นี่ก็คือ ...คนในชุมชนนี้...ความคิดเห็นยังไม่เป็นไปในแนวเดียวกัน คนแต่ละคนซึ่งอาศัยอยู่ที่นี่ก็ยังไม่สมบูรณ์ เรายังต้องปฏิบัติไปด้วยกัน ยังไม่ดีเลย ดังนั้นเราจึงยังมีปัญหาไม่ว่าเกี่ยวกับเด็กนักเรียน หรือผู้ใหญ่ 
	อาเปิ้ม  ปัญหาเกี่ยวกับการเปลี่ยนแนวของความคิด...นั่นคือเรามีความแตกต่างกันในความคิด คนมาจากที่ต่างกันมีความคิดเห็นต่างกัน การปรับความคิดให้เข้ากับแนวคิดทางศาสนาจึงลำบาก
	คนเหล่านี้เห็นว่า ความสอดคล้องดีกว่าความแตกต่าง เพราะว่าการมองสิ่งใดในหลายแง่หลายมุม แม้อาจนำความคิดสร้างสรรค์มาสู่ชุมชนก็จริง แต่ในขณะเดียวกัน ก็อาจทำให้ชุมชนเขวออกนอกทาง หลายคนเป็นห่วงว่า ความคิดหลากหลาย ทำให้ชุมชนโอ้เอ้ ดำเนินไปไม่ถึงจุดมุ่งหมายปลายทางเสียที บางคนมีความคิดเห็นแตกต่างออกไป แม้ในเรื่องจุดหมายปลายทางของชุมชน เช่น 
2	เพื่อให้คนมาปฏิบัติด้วยกัน ถือศีล กินมังสะวิรัติ ทำงานและเสียสละ 
3	เพื่อเสริมสร้างให้ทุกคนเป็นอรหัต
4	เพื่อมนุษย์ชาติ ช่วยคน ช่วยให้คนพ้นทุกข์ ให้มีความร่าเริง และเพื่อการประหยัด
5	เพื่อช่วยสังคมไทยให้ปลอดภัยจากการตกเป็นทาสของชาติอื่น และ
6	จุดมุ่งหมายที่สำคัญคือการสร้างชุมชนที่เป็นต้นแบบและขยายต้นแบบนี้ไปสู่ชุมชนอื่น ๆ ที่ต้องการพัฒนาคุณภาพของชีวิต
แรกเริ่มเดิมทีศีรษะอโศกมีความมุ่งหมายจะให้คนได้ปฏิบัติธรรมใกล้วัด แต่เมื่อกาลเวลาลุล่วงไป การพัฒนาชุมชนและการช่วยชาติกลับทวีความสำคัญยิ่งขึ้น อย่างไรก็ตาม การพัฒนาปัจเจกบุคคล ก็ยังคงเป็นความมุ่งหมายที่สำคัญที่สุด ของชุมชนอยู่นั่นเอง ตามแนวของอโศก การพัฒนาจะต้องเป็นไปตามลำดับ กล่าวคือจะต้องพัฒนาระดับพื้นฐาน ก่อนที่จะพัฒนาระดับสูง ๆ ขึ้นไป และศาสนาจะต้องเป็นแกนนำสำคัญ ในการพัฒนาของแต่ละระดับ
	เมื่อถามถึงวิถีชีวิตของชาวศีรษะอโศกว่าสอดคล้องกับแนวทางของอโศกจริง ๆ หรือไม่ อาวิชัย ให้คำตอบ
มันปะปนกัน บางคนมีความคิดเรื่อง “โลกเขียว ” มาที่นี่ บางคนอยากช่วยชาติก็มาที่นี่ บางคนที่มีความนับถือทางศาสนาก็มาที่นี่ อย่างนั้น มันจึงปนกัน ถ้าคุณไม่เข้าใจเกี่ยวกับศาสนา...สิ่งที่พระพุทธเจ้าสอน แต่นอน คุณมีปัญหา เพราะว่ามันลึกกว่าที่คุณเข้าใจ แต่ถ้าคุณเพียงแต่จะช่วยชาติ ความสนใจของคุณก็ติดอยู่แค่การช่วยชาติ... คำตอบก็คือก่อนอื่นคุณจะต้องค้นหาตัวของคุณเองและช่วยตัวเอง ถ้าคุณสามารถช่วยตัวคุณเองได้ คุณก็จะมีพละกำลังมากขึ้นที่จะช่วยคนอื่น คุณจะช่วยอะไร ชาติ โลก สันติสุข ทุกสิ่งทุกอย่าง คุณสามารถทำได้ แต่ไม่ใช่มุ่งตรงไปที่จะสร้างสันติสุข ช่วยนักเรียน ช่วยชาติเพียงย่างเดียว...เป็นไปไม่ได้

ความเห็นของอาวิชัยก็คือ สมาชิกไม่เข้าใจเพียงพอในพุทธศาสนา จึงทำให้เกิดปัญหาขัดแย้งกัน ทั้งในความคิดเห็น และการร่างวัตถุประสงค์ของชุมชน ในทางกลับกัน ถ้าสมาชิกได้พัฒนาพื้นฐานพุทธศาสนาได้เพียงพอ ความพยายามที่จะไปให้ถึงเป้าประสงค์ ก็จะมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
	เมื่อเรามองลึกเข้าไปในชุมชน จะเห็นว่ามีปัญหาอยู่ ๒ ประการที่ทำให้สมาชิกบางคน ด้อยการพัฒนาทางจิตใจ ประการที่หนึ่ง ผู้ใหญ่และนักเรียนจำนวนมากเข้ามาสู่ชุมชนนี้ ด้วยระดับทางจิตใจ ที่ต่ำกว่าสมาชิกที่มีอยู่ก่อน จึงมีความลำบากในการ “ปรับความคิดให้เข้ากับแนวทางศาสนา” (อย่างอาเปิ้มว่า) ตัวอย่าง รื่น แม้ว่าเธอเป็นคนวัด เมื่อถูกถามว่าอะไรสำคัญที่สุด สำหรับพุทธสถานศีรษะอโศก เธอตอบว่า การกสิกรรม เพราะนั่นเป็นสิ่งที่เธอรู้จนช่ำชอง เธอเคยบอกผู้เขียนว่า เธอไม่เข้าใจความหมาย บางอย่างที่สมณะเทศนา เธอจึงต้องมาอ่านซ้ำ ในเวลากลางคืน แต่ อาเจนจบ ให้ข้อคิดที่น่าฟัง 
ไม่ควรคิดว่าเป็นปัญหา เพราะว่ามันเหมือนกับโรงเรียนที่สอนนักเรียน นักเรียนที่เพิ่งเข้าโรงเรียนเขาเขียนอ่านยังไม่ได้ อาจดูเหมือนว่าเขามีปัญหา แต่ไม่ใช่ ที่แท้เขาเพิ่งมาเข้าเรียนต่างหาก
อีกประการหนึ่งที่สมาชิกและนักเรียนขาดความรู้ลึกซึ้งในพุทธศาสนา ก็เพราะว่า เขาต้องทำงานหนัก แม้ว่าผู้เขียนจะไม่ได้ยินใครบ่นบ่อย ๆ แต่ก็ได้ยินแทบทุกวันว่าแต่ละคน ต้องทำงานมาก เอม ชี้ให้เห็นว่างานมากขัดกับการเรียนธรรม
ตามความคิดส่วนตัว พวกวัยรุ่นไม่ได้ศึกษาธรรมเท่าที่ควร เขามุ่งไปที่งาน ปัญหาก็คือว่ามีงานมากไปสักหน่อย จึงทำให้เขาได้รับธรรมน้อยลง
การเน้นที่งานมากกว่าการศึกษาธรรม อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้ทั้งเด็ก ผู้ใหญ่และวัยรุ่นเข้าใจพุทธศาสนา และวัตถุประสงค์ของชุมชนไม่เท่ากัน ผู้ใหญ่หลายคน เช่น หมูเฒ่า รอด อาแก่นฟ้า อาสัมพันธ์ และอาคมไว ยอมรับว่า บางทีไม่ได้ไปร่วมพิธีในศาลาธรรม เพราะงานล้นมือ หรือว่าเหนื่อยมาจากงานอื่น ที่ต้องทำให้เสร็จตอนกลางคืน เมื่อผู้เขียนถามหมูเฒ่า ว่าไปโรงธรรมบ่อยแค่ไหน เธอตอบ
ส่วนมากไม่ได้ไป เพราะว่าบางทีฉันมีงานประจำ (บัญชี) จะต้องสะสางให้เสร็จเป็นวัน ๆ ค้างไม่ได้ งานนี้จะต้องพร้อมให้ตรวจได้เสมอ อย่างงานที่เพิ่งผ่านไป ฉันต้องเขียนเยอะ จริง ๆ ฉันรู้สึกว่าฉันขาดการไปโบสถ์ แต่บางทีฉันทำงานของฉันไม่ทัน มีงานมาก หลายเรื่อง ดังนั้น ฉันถึงไม่ได้ไปโบสถ์ 

แม้ว่าสมาชิกเหล่านี้ไม่ได้ไปศาลาธรรมในตอนเช้าตรู่ แต่เขาก็ยังติดตามข่าวความเคลื่อนไหวของชุมชนจากการเข้าประชุมหมู่บ้าน
	เมื่อสมาชิกเห็นพ้องต้องกันว่าจะทำกิจกรรมหนึ่งกิจกรรมใดให้สำเร็จ เขาจะต้องพิจารณา และตัดสินว่าจะทำให้สำเร็จได้อย่างไร เช่น สมมติว่า ชุมชนเห็นว่าจะต้องเอาจริงเอาจังสักระยะหนึ่ง กับการพัฒนาปัจเจกบุคคล เพราะว่าสมาชิกมีความเข้าใจในพุทธศาสนาไม่ตรงกัน และนี่เป็นเรื่องสำคัญ จะมีการถกเถียงกันอย่างเผ็ดร้อน ในการที่จะให้สมาชิกใหม่ ติดตามให้ทันสมาชิกเก่า แม้ว่าอาทางบุญ ถือศีล ๕ แต่เธอเน้นให้ทุกคน เข้มในจริยธรรม
ที่นี่ เราต้องมีเป้าหมายที่ชัดเจน เป้าหมายของอโศกที่พ่อท่านโพธิรักษ์ให้เราทำตามก็คือกินอาหารวันละมื้อเดียว  ศีล ๕ ดูเหมือนว่าเป็นไปถูกทางแล้ว แต่ถ้าสังคมใดมีผู้ถือศีล ๘ มาก สังคมนั้นก็จะมีสันติและความสุข

อาพลีขวัญ ซึ่งถือศีล ๘ ไม่เห็นด้วย
ที่ฉันไม่เห็นด้วยก็คือคนที่ไม่เปิดกว้างสำหรับคนที่เพิ่งเข้ามาใหม่ เขายังไม่ได้ปวารณาเลย จะไปกำหนดให้เขา “ ต้องกินมื้อเดียว ต้องกินมังสะวิรัติ ต้องทำ-อย่างนั้นอย่างนี้-ให้ได้” วิธีนี้ยากที่จะทำได้ เราต้องเห็นใจเขา เพราะเขาเคยอยู่ข้างนอก มีประสบการณ์กับความสบายมาก่อน เราต้องให้ระดับแก่เขา เขาจะได้ค่อยเป็นค่อยไปทีละเล็กทีละน้อยตามลำดับขั้น เหมือนการเดินทางขึ้นสู่ยอดภูเขาจะให้เขาบินดีเดียวถึงยอดได้อย่างไร เราต้องมีขั้นบันไดให้เขาไต่

อาวิชัย อาจเห็นด้วยกับความคิดเรื่องระดับขั้นการปฏิบัติธรรม แต่เขาไม่เห็นว่าการปฏิบัติเช่นนั้นสำคัญเท่ากับปรัชญาที่แฝงอยู่เบื้องหลัง เขาเห็นว่าการปฏิบัติของอโศก (เช่น กินอาหารมื้อเดียว ตื่นเช้าตรู่ และกินมังสะวิรัติ)ทุกอย่างเป็นเครื่องมือ หรือสิ่งที่เราใช้ฝึกตัวเราเอง การเพ่งอยู่ที่การฝึกอาจทำให้เรามองไม่เห็นความหมายของมัน ดังนั้น อาวิชัยจึงเสนอให้ทุกคนเน้นถึงความหมายของการปฏิบัติ เช่น การมีเมตตา แทนที่จะไปติดอยู่แค่การไม่กินเนื้อสัตว์เท่านั้น

ผู้ใหญ่ไม่เพียงพอ
เรื่องผู้ใหญ่ไม่พอที่จะควบคุมงานต่าง ๆ เป็นปัญหาที่ศีรษะอโศก กำลังประสบ แม้ว่าบัญชีรายชื่อ แจ้งว่ามีสมาชิกผู้ใหญ่อยู่ถึง ๑๒๔ คนในชุมชนศีรษะอโศก แต่ในวันธรรมดา มีผู้ใหญ่ทำงานอยู่เพียงครึ่งหนึ่ง ของจำนวนนั้น ที่เหลืออาจเป็นสมาชิกที่อาศัยอยู่ในเมือง และมาทำบุญหรือร่วมงานในวันสุดสัปดาห์ หรือเมื่อมีกิจกรรมพิเศษ สมาชิกบางคนอยู่ไกลมาก แต่สร้างบ้านไว้ที่ศีรษะอโศก เพื่อจะมาอยู่ประจำในอนาคต บ้านหลังที่ผู้เขียนพำนักอยู่ ก็เป็นบ้านที่เจ้าของไม่อยู่ คิดอย่างผิวเผินก็น่าจะเป็นการสมควรที่ไม่ต้องใช้คนมาก บริหารงานน้อย ๆ แต่ที่ไม่เป็นเช่นนั้นก็เพราะว่า ที่นี่มีนักเรียนอยู่ประจำกว่า ๒๐๐ คนและชุมชนยังมีหน้าที่ “ช่วยเหลือ” สังคมไทยอีกด้วย
โรงเรียนประถมและมัธยมศีรษะอโศก เริ่มก่อตั้งใน พ.ศ. ๒๕๓๓ ขณะนั้นมีนักเรียนเพียง ๒๐ คน แต่ขณะนี้โรงเรียนเจริญเติบโตขึ้น ๑๐ เท่าและเนื่องจากโรงเรียนศีรษะอโศก เป็นโรงเรียนประจำ จึงต้องอาศัยผู้ใหญ่รับผิดชอบไม่น้อย ไม่เฉพาะในเวลาเรียนเท่านั้น แต่จะต้องคอยดูแลเรื่องอาหารการกิน สุขภาพ พลานามัย การบ้าน การพักผ่อนนอนหลับและตื่นตามเวลา การใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์ ไม่ให้เที่ยวซุกซน หรือกระทำความผิด บางครั้งพ่อแม่ซึ่งพาลูกมาโรงเรียน อาสาสมัครช่วยดูแลเด็กด้วยแต่ก็ยังไม่พอกับความต้องการอยู่นั่นเอง ทำให้เกิดปัญหาขึ้นบ่อย ๆ
ครั้งหนึ่ง มีการลักขโมยเกิดขึ้น เด็กชายมิกซึ่งอายุ ๑๐ ขวบกับเพื่อนอีก ๓ คนแอบเข้าไปขโมยแปรงสีฟัน กับเส้นบะหมี่กล่องหนึ่ง จากห้องเก็บของในร้านค้าของชุมชน ซึ่งอาวรรณเป็นผู้ดูแล แต่ขณะนั้น อาวรรณไม่อยู่ ภายหลังเธอสืบทราบว่าใครขโมย จึงบอกให้ครูใหญ่ลงโทษผู้กระทำความผิด แต่ครูใหญ่กลับตอบว่า เป็นความสะเพร่าของอาวรรณเอง ที่ไม่ระมัดระวัง วางของไว้ล่อตาขโมย อาวรรณ จะนำเรื่องไปร้องเรียนต่อสมณะ แต่วันนั้นสมณะไม่อยู่ เธอจึงปรึกษาเพื่อนครูคนหนึ่ง เพื่อนครูสนับสนุนให้เธอจัดการเอง อาวรรณเรียกเด็กมารับโทษโดยให้เลือกเอา ระหว่างกวาดถนน กับถูกเฆี่ยน เด็กเลือกเฆี่ยน
การจัดการโดย “พละการ” ของอาวรรณ ทำให้เกิดการถกเถียงกันอื้อฉาวในชุมชน ระหว่างผู้ไม่เห็นด้วย เห็นด้วย และผู้พยายามไกล่เกลี่ย ผู้ไม่เห็นด้วยอ้างว่า ตามกฎ ครูเท่านั้น ที่ได้รับอนุญาตให้ลงโทษเด็ก ผู้ใหญ่คนอื่นทำโทษเด็กไม่ได้ แต่อาวรรณเถียงว่า การตัดสินของเธอมีเหตุผล เพราะวันนั้นหาผู้ใหญ่ที่รับผิดชอบไม่ได้ อย่างไรก็ตาม ปัญหานี้ได้ถูกนำไปอภิปรายในที่ประชุมหมู่บ้าน จนได้ข้อยุติ
ปัญหาไม่ใช่อยู่ที่มีผู้ใหญ่ไม่เพียงพอที่จะดูแลเด็กเท่านั้น ศีรษะอโศกยังขาดผู้ชำนิชำนาญ ในการอบรมสั่งสอน และเกี่ยวข้องกับเด็ก อาพลีขวัญ บรรยายคุณสมบัติของครู ซึ่งเป็นที่ต้องการว่า
 เป็นผู้ใหญ่ซึ่งมีความรับผิดชอบต่อเด็ก เป็นครูจริง ๆ ครูซึ่งรักเด็กและรับผิดชอบต่อเด็ก 
จากการสอบถามผู้ใหญ่ ๓๗ คน มีอยู่ ๑๓ คนเท่านั้นที่ตอบว่าเป็นครู และครูเหล่านี้ก็ทำหน้าที่อย่างอื่นด้วย เมื่อบวกสมณะ ซึ่งทำหน้าที่เป็นครูสอนศีลธรรม กับครูอาสาสมัครจากตัวเมือง ที่มาสอนในวันเสาร์-อาทิตย์ก็ยังมีครูไม่พอ สำหรับนักเรียน ๒๐๐ คนอยู่นั่นเอง
	อาคมไว ซึ่งเป็นสมาชิกเก่าแก่คนหนึ่งของอโศกและมีบุตรชายคนหนึ่งด้วย กล่าวถึงปัญหาผู้ใหญ่ไม่พอว่า
มีงานมากแต่มีผู้ใหญ่น้อย มีเด็กมากและงานที่เด็กทำไม่เหมือนกับงานที่ผู้ใหญ่ทำ เด็กทำงานผิดพลาดมากและเสียหายบ่อย
อาชวน เห็นพ้องว่า มีงานมากแต่มีคนที่มีคุณภาพมาช่วยงานน้อย อาสัมพันธ์ ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านก็เห็นว่างานล้นมือ และอยากเห็นคนมาช่วยบริหารงานของชุมชนบ้าง
ผู้เขียนมีความสงสัยว่า ปัญหาเรื่องงานล้นมือนั้น เกิดจากการที่ชุมชนสร้างความรับผิดชอบ ให้ตัวเอง มากเกินไปหรือเปล่า... อย่างไรก็ตาม ปัญหานี้จะถูกยกขึ้นมาพิจารณาอีกที ในบทต่อไป
ถ้านักเรียนที่เรียนจบแล้วอาสาทำงานต่อไปในชุมชนศีรษะอโศก ชุมชนก็จะไม่ขาดผู้ใหญ่ การให้การศึกษาของอโศก เป็นการช่วยนักเรียนให้เตรียมตัวเป็นผู้ใหญ่ที่ดี ไม่ว่าเขาจะเลือกใช้ชีวิตอยู่ภายใน หรือภายนอกอโศก ตัวอย่าง มั๊วะ สำเร็จการศึกษาที่อโศก ๒  ปีมาแล้ว แต่เขาเลือกอยู่กับอโศกต่อไป จนกว่า “หัวใจและวิญญาณ” ของเขาจะแข็งแกร่งพอที่จะรับกับแรงกดดันภายนอกได้และขณะเดียวกัน ก็ปรับปรุงทักษะในการงานให้ดีขึ้น ครั้นแล้วเขาก็จะประกอบกิจการอะไรสักอย่าง ภายนอกชุมชนอโศก ที่เขาอาจเข้าถึงหมู่คนได้มากขึ้น
ผมคิดว่าจะศึกษาเกี่ยวกับปุ๋ยเพราะว่าเดี๋ยวนี้เราใช้กันแต่เคมี ยิ่งเขาใช้กันมากผลเสียก็ยิ่งมีมาก นั่นคือไม่มีใครบอกผู้ใช้เคมี ไม่มีใครช่วยเปลี่ยนสิ่งนี้ และไม่มีใครกล้าเปลี่ยน แต่เดี๋ยวนี้ก็เริ่มมีผู้สนใจแล้ว ผมเห็นว่าเป็นโอกาสดีทีเดียว

แผนการของมั๊วะ ชี้ให้เห็นถึงความสำเร็จของการให้การศึกษาของศีรษะอโศก 
อย่างไรก็ตาม ยังมีเหตุอื่นที่ทำให้ผู้จบการศึกษาจากศีรษะอโศก อยากแสวงหางานข้างนอก รอด ผู้สำเร็จการศึกษาจากศีรษะอโศก และอาสาสมัครทำงานอยู่ในชุมชน บอกผู้เขียนว่าเพื่อน ๆ ที่จบรุ่นเดียวกับเธอ ไปทำงานข้างนอกกันหมด เพราะ “บางคนต้องการเงิน แต่ที่นี่เขาสอนไม่ให้ใช้เงิน บางคนอยากแต่งงาน แต่ที่นี่เขาสอนให้อยู่เป็นโสด” ส่วนรอดเอง ยังไม่คิดถึงการแต่งงาน เพราะยังชอบชีวิตอิสระ แต่อยากได้รถปิกอัพ ๔x ๔ สักคัน
ผู้เขียนสรุปว่า ความพยายามของศีรษะอโศกในการควบคุมความต้องการทางร่างกาย และวัตถุของคนหนุ่มสาว เห็นจะสัมฤทธิ์ผลอยู่อย่างเดียว คือช่วยขับเคลื่อนให้คนเหล่านี้ ออกไปเพิ่มแรงงาน และผู้นำที่ดีให้แก่สังคม 

การพึ่งตัวเองที่ยังไม่สมบูรณ์
	ปัญหาสำคัญของศีรษะอโศกคือ ชุมชนยังไม่พร้อมที่จะช่วยเหลือสังคมอื่น ทั้งนี้ก็เพราะว่าชุมชนยังไม่สามารถพึ่งตัวเอง ได้อย่างสมบูรณ์ในทางวัตถุ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อาหารการกิน ชุมชนควรจะพึ่งตัวเอง ให้ได้ก่อนที่จะไปช่วยเหลือสังคมอื่น นี่จึงเป็นความบกพร่อง ที่ไม่สามารถพัฒนาหุ่น หรือโครงสร้างของอโศก ให้สมบูรณ์แบบได้ ข้อแก้ตัวก็คือ “มีเวลาไม่พอ” และ “มีคนไม่พอที่จะดำเนินงานทางการเกษตร” แต่ผู้เขียนเห็นว่า ศีรษะอโศกเอาเวลาไปทุ่มเทกับกิจกรรมภายนอก เสียมากกว่าการพัฒนาเรื่องอาหารการกิน
	อาคมไว ผู้จัดการโรงสีข้าวเป็นห่วงว่าสมาชิกใช้เวลาและความพยายามมากไปในการทำสิ่งของขายตลาดสาธารณะ สมาชิกอโศกระดับชาติพยายามบริการสังคมไทย โดยการผลิตและจำหน่ายผลิตภัณฑ์ที่ส่งเสริมสุขภาพ และไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม สิ่งเหล่านี้มีจำหน่ายทั่วไป เช่นที่ “ร้านน้ำใจ” ของศีรษะอโศก ตลาดอริยะประจำปี และร้านเพื่อนอโศก ซึ่งมีอยู่ทั่วประเทศไทย ผลิตภัณฑ์พื้นฐานก็มีแชมพูสมุนไพร น้ำยาล้างผม (คอนดิชั่นเนอร์) น้ำยาซักผ้า ยาแก้ไข้ (ทั้งแบบใส่ซอง และเม็ดแคปซูล) ข้าวกล้อง เห็ดแห้ง เต้าหู้ และถั่วต่าง ๆ นอกจากนี้ ก็ยังมีผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ ที่ช่วยรักษาสุขภาพ เช่น ธูปหอมตะไคร้ไล่ยุง (แทนธูปคอยล์ซึ่งเป็นสารเคมี) ผ้าฝ้ายแบบไทย ๆ เครื่องใช้ในครัว เช่นถ้วย ชาม ช้อน จวัก ซึ่งทำด้วยกลามะพร้าว และของขบเคี้ยว ที่เป็นมังสวิรัติ เป็นต้น 

	อโศกพิถีพิถันในคุณภาพของสิ่งที่ผลิตและเอาใจใส่ต่อการตลาดอีกด้วย ทั้งนี้เพื่อให้สิ่งที่ผลิต มีคุณค่า และแลดูน่าใช้ เช่นผลิตภัณฑ์แชมพูของอโศก มาในรูปขวดพลาสติกที่ทันสมัย ชาสมุนไพรบรรจุในถุงพลาสติก “ซิบลอก” อย่างประณีต มีภาพสมุนไพร คุณสมบัติ และวิธีใช้ครบ สินค้าแทบทุกชนิดที่บรรจุพลาสติก จะทำด้วยความระมัดระวัง เพื่อให้ดึงดูดความสนใจของลูกค้า ความจริงความสนใจในการประดิษฐ์ประดอย เป็นสมบัติอย่างหนึ่งของคนไทย แต่ก็อาจถือได้ว่า เป็นพุทธิเหมือนกันเพราะว่า “ตัวธรรม” เป็นสิ่งที่งดงาม ประณีต และมีคุณภาพ นักเรียนที่นี่ใช้เวลาเป็นพิเศษ เรียนเทคนิคการตลาดสมัยใหม่จาก กวาง ซึ่งเป็นสมาชิกคนหนึ่งของอโศก กวาง ทำงานที่ร้าน เลมอน ฟาร์ม ในกรุงเทพฯ เป็นที่น่าสังเกตว่า นอกจากการทุ่มเทเวลาไปกับการตลาดแล้ว การใช้วัสดุพลาสติก ไม่เข้ากับจริยธรรมของอโศกที่ว่า “ใช้น้อย” เพราะพลาสติกสร้างปัญหามลพิษ
	อาคมไว ผู้จัดการโรงสีข้าว เป็นทั้งนักแปรรูป นักการตลาดและคนเดินตลาด เขาบอกว่า บางทีเขาต้องขับรถเอาข้าวที่สีแล้ว ไปส่งลูกค้าในกรุงเทพฯ หรือต่างจังหวัด เพราะทำงานนี้ บางทีเขาลุกขึ้นไปฟังเทศน์ในโรงธรรมตอนตี ๓ ครึ่งไม่ไหว เขาอาสาทำงานนี้ ก็เพราะไม่มีใครอื่นอยากทำ ความจริงเขาอยากทำงานเพาะปลูกมากกว่า
ผมรู้สึกว่าทุกวันนี้ชุมชนอโศกของเราไปเน้นทางวัตถุเสียมาก เช่นการค้าขาย จนเราไม่มีเวลาทำสิ่งอื่นหรือทำสิ่งที่เราอยากทำเช่นการเกษตร การปลูกผักซึ่งเป็นธรรมชาติ ชีวิตน่าจะมีความสงบและเป็นสุขมากกว่า แต่ถ้าเราทำจุดนี้เพียงอย่างเดียว เราก็ไม่สามารถช่วยคนข้างนอกได้มากนัก
อาคมไวเห็นว่าอโศกได้ลดราวาศอกต่ออุดมการณ์ไปมาก เพื่อช่วยสังคมภายนอก ด้วยผลิตผลของอโศกเอง เขาเห็นว่าการผ่อนปรนเช่นนั้น เป็นการเดินหนีออกไปจากสันติสุข แทนที่จะเดินเข้าหามัน
	นอกจากการผลิตสินค้าและการตลาดแล้ว สมาชิกศีรษะอโศกยังสาละวนอยู่กับการต้อนรับแขก ซึ่งมาเยี่ยมเยียนชุมชนไม่ขาดสาย เดือนละหลายร้อยคน แขกเหล่านี้มีตั้งแต่ผู้สนใจ ที่อยากจะเข้ามาเดินเล่น ข้าราชการกลุ่มย่อย คนทำงานกาชาด พระสอนศาสนา จากต่างประเทศ และนักศึกษามหาวิทยา ลัยที่มากันเป็นขบวน ๆ ละ ๕๐-๓๐๐ คน ครู และชาวบ้านที่ได้รับคัดเลือกให้มาประชุมสัมมนาเกี่ยวกับวิถีชีวิตแบบอโศก คราวละ ๓ วัน การดูแลผู้มาเยี่ยมเยียน ทำให้สมาชิกบางคน ต้องผละจากงานประจำ ที่จะทำให้ศีรษะอโศกดำเนินไปตามปกติ  การต้อนรับแขก ไม่ใช่เสียเวลาเฉพาะเมื่อมีแขกปรากฏกายอยู่เท่านั้น แต่ต้องเสียเวลาในการตระเตรียม และการติดตามผลด้วย อาจันทิมา ให้ความเห็นในการอบรมดังนี้
ฉันคิดว่าการอบรมเหล่านี้มากเกินไปและหนักเกินไปสำหรับคนอโศกเพราะว่าคนที่เป็นแกนนำมีไม่มาก...ฉันรู้สึกว่าพวกสื่อต่าง ๆ ที่มาทำข่าวที่อโศก เช่น โทรทัศน์ รายการ ล้านบ้านล้านเมือง หรือรายการอื่น ๆ ส่งข่าวได้กว้าง ทำให้คนดูเห็นว่าหมู่บ้านนี้เป็นหมู่บ้านประหลาด น่าชม น่าศึกษา คนจึงแห่กันมา และเป็นการยากที่เราจะปฏิเสธ เพราะว่าแต่ละคนก็อยากศึกษาและอยากดูด้วยตัวเองว่าจริงหรือเท็จ ดังนั้นเราจึงต้องสนองตอบเต็มความสามารถของเรา 

เป็นที่เข้าใจกันว่าชุมชนอโศกไม่อยากปฏิเสธผู้ประสงค์จะเรียนวิถีชีวิตแบบอโศก โดยเฉพาะอย่างยิ่งวัตถุประสงค์สำคัญของอโศก ที่จะเผยแพร่คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า แต่ถ้าศีรษะอโศก ขี้เหนียว เช่นไม่ใช้ความสามารถและความพยายามให้เต็มที่ ศีรษะอโศกเอง ก็เป็นผู้หน่วงเหนี่ยวความก้าวหน้า ในการเป็นสังคมต้นแบบ

	เหตุผลประการที่ ๒ ที่ศีรษะอโศกยังพึ่งตัวเองได้ไม่สมบูรณ์ก็เพราะว่า สมาชิกบางคน ยังต้องซื้อของจากตลาดภายนอก แต่อาจจะเป็นเพราะความสะดวกสบายก็ได้ เช่น อากลั่นพร ชอบทำครัวและชอบแจกอาหารที่มีประโยชน์ แต่ละสัปดาห์เธอจะขับรถบรรทุกส่วนตัวของเธอ ไปซื้อผลไม้และผักสดที่ตลาดในเมือง เอามาทำน้ำผลไม้ “V-8” แจกผู้เขียน คนที่ผ่านไปมา หรือคนที่ไม่สบาย และต้องการวิตามินเพิ่ม วันหนึ่งเธอบรรทุกส้มเช้งมาเต็มคันรถ เอามาคั้นเอาน้ำส้มทำเป็นน้ำปานะถวายสมณะที่กำลังป่วยเป็นหวัด ในหน้าหนาวตอนเช้า ๆ เธอจะต้มข้าวบาร์เลย์กับบวบอ่อน แจกชาวบ้าน ที่ผ่านไปมา ให้เขารับประทานให้ท้องอุ่น จึงเป็นการไม่ยุติธรรมที่ผู้ใดจะกล่าวโทษอากลั่นพร ว่าไปอาศัยตลาดภายนอก แทนที่จะใช้ของภายในศีรษะอโศก อย่างไรก็ตาม ความประพฤติของเธอ หันเหจากเป้าประสงค์ของการพึ่งตนเอง

	นอกจากนี้ก็มีเรื่องแป้งผัดหน้าและของกินเล่น ซึ่งเป็นรสนิยมส่วนตัว นักเรียนหญิงมักหาซื้อของเหล่านี้ จากตลาดภายนอก อย่างไรก็ตาม สิ่งที่เป็นความสนใจส่วนตัว  และอยู่เหนือความสนใจของชุมชน ถือว่าขัดกับหลักการพึ่งตัวเองของชุมชน

	สมาชิกที่รับประทานอาหารเย็น อาจรับประทานร่วมกับเด็ก ๆ ที่โรงครัว (อย่างที่ผู้เขียนทำ) หรือนำภาชนะ ไปใส่อาหารที่เหลือจากที่รับประทานตอนเที่ยง มาเก็บไว้ ส่วนผู้ที่อยากทำอะไรสด ๆ  รับประทาน ก็อาจเก็บผักและซื้อของสำเร็จรูปที่ศีรษะอโศกอนุญาตจาก “ร้านน้ำใจ” เช่น น้ำมัน เต้าหู้ ซีอิ้ว มาปรุงเองก็ได้ 

ทางออก

	ในกระบวนการพัฒนา ชุมชนศีรษะอโศกประสบกับปัญหาหลากหลาย และไม่มีทางที่สมาชิกจะแก้ปัญหาได้ทั้งหมด อย่างไรก็ตามทุกคนก็ยืนกรานที่จะพยายามแก้ปัญหาทุกอย่าง ต่อไปนี้ เป็นวิธีที่ศีรษะอโศกนิยมใช้

การประชุม
	สิกขมาตุจินดา พูดไว้ดีมาก “ประชุม ประชุม ทุกสิ่งทุกอย่างต้องเข้าสู่ที่ประชุม” ในการเคลื่อนไหวของอโศก การประชุมเป็นกิจกรรมประจำวัน ทั้งการประชุมอย่างเป็นทางการ และไม่เป็นทางการ ตั้งแต่ระดับชาติ เขต ชุมชน กรรมการ อนุกรรมการ ตลอดไปจนถึงกลุ่มคนที่มีเรื่องกวนใจ การประชุมเป็นการอภิปรายปัญหาที่สมาชิกอโศกตั้งเป้าหมาย แก้ข้อขัดแย้ง และตัดสินใจ
	การประชุมอย่างเป็นทางการของศีรษะอโศก มีทุกเช้าวันพุธ (เวลา ๔ นาฬิกา) และถือว่าการประชุมนี้ มีความสำคัญยิ่ง สมาชิกประมาณ ๔๐-๖๐ คนไปประชุมพร้อมกันที่ศาลาธรรม การประชุมดำเนินตามระเบียบแบบแผนราชการหรือธุรกิจ เช่นมีวาระการประชุม บันทึกรายงานการประชุม และรับรองการประชุม อาอ้อย หัวหน้าหมู่บ้านทำหน้าที่เป็นประธาน และอาพลีขวัญเป็นเลขานุการบันทึกการประชุม อาอ้อยเสนอให้สมาชิกอ่านรายงานการประชุมที่ผ่านมา และพิจารณารับรอง ต่อจากนั้น ที่ประชุมอภิปรายปัญหาทีละเรื่อง ที่ปรากฏในวาระการประชุม แล้วลงมติ ซึ่งคะแนนเสียง จะต้องเป็น ๒ ใน ๓ ก่อนที่จะผ่านเรื่องนั้นไป 

ความรับผิดชอบในการผลิตอาหาร
	ขณะที่ผู้เขียนทำการวิจัยเรื่องนี้ ศีรษะอโศกได้พัฒนาโครงการหนึ่ง ซึ่งมีประโยชน์มาก คือการเพิ่มผลิตผลเรื่องอาหาร แรงดลใจที่ทำให้เกิดโครงการนี้ เริ่มจากกิจกรรมในการสัมมนา “ตัวเราเป็นที่พึ่ง” 
สมาชิกที่เข้าสัมมนา แบ่งออกเป็น ๓ กลุ่ม แต่ละกลุ่มเสนอปัญหาที่เกี่ยวกับการพึ่งตัวเอง และที่ชุมชนศีรษะอโศก กำลังประสบ ต่อจากนั้นที่ประชุมเสนอแนะวิธีแก้ปัญหา
	สมาชิกที่ร่วมสัมมนาเห็นว่า ศีรษะอโศกกำลังประสบปัญหาเรื่องอาหารไม่พอเพียง เพราะเหตุ ๑) ไม่มีแรงงานพอในการทำงานทางเกษตร ๒) วิธีการทำนาเป็นวิธีที่ยากมาก ๓) คนยังไม่เห็นภัยจากการใช้สารเคมี จึงยังซื้อของจากตลาด
	กลุ่มของ อาจริงจริง แสดงความเป็นผู้นำในการวางแผนอย่างเป็นรูปเป็นร่าง เช่น เรื่องที่ดิน เวลา แรงงาน และการแนะนำ ที่ประชุมเห็นพ้องด้วย และช่วยกันเสนอแนะในรายละเอียด เช่น จะต้องใช้ที่ดินทำแปลงใหม่กี่ไร่ ที่ตรงไหนจึงจะเหมาะ จะต้องใช้แรงงานคนเท่าไร ควรมีคณะกรรมการหรือไม่ มีผู้อาสาสมัครเป็นกรรมการ และมีการปราศรัยหาเสียง อาจริงจริง ได้รับเลือกให้เป็นประธานกรรมการเพาะปลูกและมีผู้ช่วย ๒ คน ตกลงว่าผู้เข้าร่วม ร.พ.ม. จะรับผิดชอบในการวางแผน ดูแล และวัดผล รวมทั้งสมทบแรงงานด้วย โครงการนี้ได้รับอนุมัติจากที่ประชุมใหญ่ในสมัยประชุมต่อมา และเริ่มดำเนินการทันที เป้าประสงค์ของโครงการก็คือ ผลิตข้าวให้ได้ ๕๐๐๐ กิโลกรัม เพื่อต้อนรับสมาชิก ๒๐๐๐ คน ที่จะมาประชุมในงานปลุกเสก ซึ่งจะจัดขึ้นในเดือนเมษายน ณ ศีรษะอโศก

	ผู้เขียนบอกว่า เธอรู้สึกฉงนต่อเป้าประสงค์อันนี้ แม้ว่าจะเป็นความทะเยอทะยานสูงจนเกินกำลัง แต่เธอก็สรรเสริญแรงจูงใจของสมาชิก ที่จะฟันฝ่าอุปสรรค ไม่ว่าการพึ่งตัวเองวันต่อวัน หรือความมุ่งมั่นที่จะเลี้ยงดูแขก ที่มาเป็นครั้งคราว เธอกล่าวว่าในกรณีย์เช่นนี้ บางที ความพยายามที่จะไปให้ถึง จุดหมายปลายทาง มีความสำคัญมากกว่าเป้าประสงค์
	  
สรุป
	แผนพัฒนา ๓ ระดับของอโศก จะสัมฤทธิ์ผลหรือไม่ ต้องอาศัยการฝึกฝนในระดับล่างเป็นพื้นฐาน เช่น การพัฒนาปัจเจกชน (สมาชิกแต่ละคน) –โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความพยายามที่จะไม่ยึดติดและความอุตสาหะ- จะช่วยส่งเสริมการพัฒนาของชุมชน การพัฒนานี้เป็นทั้งวัตถุและไม่ใช่วัตถุ รวมทั้งสิ่งอื่น เช่นความปลอดภัย สัญลักษณ์หรือเครื่องหมายที่แสดงให้คนภายนอกรู้ว่า เป็นผู้ปฏิบัติธรรม ชุมชนศีรษะอโศก ซึ่งมีสมาชิกที่มีพื้นฐานแตกต่างกัน ใช้การประชุมเพื่อพัฒนาความคิดใหม่ ๆ แก้ไขข้อขัดข้อง ตกลงในเป้าประสงค์ และพิจารณาปัญหาที่จะทำให้สมาชิกดำเนินชีวิต อย่างคนในครอบครัวเดียวกัน
	ศีรษะอโศกประสพปัญหาหลายประการ เช่น มีงานมากเกินไป และมีบุคลากรไม่เพียงพอ เนื่องจากชุมชน ไม่บังคับนักเรียนที่เรียนจบ ให้อยู่ช่วยงาน จึงต้องหาวิธีอื่น ที่จะทำงานให้สำเร็จ เช่น ขอกำลังจากชุมชนอื่น รับสมาชิกใหม่ หรือลดงานให้น้อยลง

บทที่ ๖
สร้างสังคมไทย

	กระบวนการขั้นสุดท้ายของการพัฒนาชุมชนตามแบบอโศก คือการสร้างสังคมไทย ถึงแม้ว่าบางคน จะมองศาสนาพุทธตามประเพณี ว่าเป็นศาสนาของปัจเจกบุคคล ซึ่งไม่เกี่ยวข้องกับสังคม แต่ชาวพุทธที่เกี่ยวข้องอยู่กับสังคม เช่น อโศกก็ยังมีอีกมาก วิธีที่จะเอาความคิดทางพุทธ แบบประเพณีนิยม มาผนวกกับพุทธที่เกี่ยวข้องกับสังคม ก็คือ การเสียสละ ชาวอโศกเสียสละสิ่งต่าง ๆ ให้ผู้อื่นที่อยู่นอกเหนือจากชุมชนของตน วิธีนี้ทำให้สมาชิกอโศก มีโอกาส“ทำบุญ” เพื่อเป็นการเสริมสร้างบารมีของความเป็นปัจเจกบุคคลไปในตัว
	ต่อคำถามเกี่ยวกับทิศทางของการทำงาน ผู้นำของศีรษะอโศกตอบแบบนักปฏิวัติ ที่กำลังปฏิบัติการปลดปล่อยสังคม (จากภาวะเศรษฐกิจที่กำลังถูกบีบคั้น) ว่า
เรากำลังเดินทางไปสู่การกู้สังคมไทย ประเทศไทยของเราเข้าสู่ภาวะเศรษฐกิจคับขันในปี ๒๕๔๑ คนไทยส่วนใหญ่มีความทุกข์แสนสาหัส แต่ศีรษะอโศกและชุมชนที่อยู่ในเครือข่ายอโศก ไม่ได้รับผลกระทบทางเศรษฐกิจแต่อย่างใด เพราะว่าเราไม่ได้เลือกอยู่ใต้ภาวะนั้น เราไม่ต้องหนีหรือต่อสู้กับภาวะคับขัน ตรงกันข้าม เรามองเห็นหนทางที่จะช่วยเพื่อนมนุษย์ เราต้องเสียสละ เพิ่มพลังที่จะช่วยสังคม ....     แม้ว่ากิจกรรมหลายอย่างในศีรษะอโศก ยังไม่พร้อมสำหรับสาธารณะ แต่เราต้องเปิดประตูของเราให้กว้าง เพื่อให้คนภายนอกมาสำรวจ เพราะว่า สมณะโพธิรักษ์ เขียนโคลงไว้บทหนึ่งในวันปีใหม่ และชุมชนอโศกยึดถือเป็นนโยบายโดยปริยาย โคลงบทนั้นความว่า
รวมความมีใจกว้างของคุณ
เป็นที่หลบภัยของสังคม
สร้างนาวาบุญนิยม
เพื่อช่วยชีวิตคนทั้งมวล

ปัจจุบันนี้ (๒๕๔๓) มีสมาชิกประจำอยู่ที่ศีรษะอโศก ๓๑๕ คน ทุกคนต้องทำงานเร็ว เพราะว่าชุมชนของเราต้องรักษามาตรฐานการผลิต และแรงงานส่วนหนึ่ง สูญไปในการบริการสัมมนา และให้การศึกษาแก่ผู้มาเยี่ยมเยียน ทุกคนจึงต้องทำงานหนัก แม้จะไม่ได้ค่าจ้าง เราก็พอใจกับผลบุญ เรามีความภาคภูมิใจ ที่ได้เสียสละให้สังคม และประเทศชาติของเรา

จะเห็นได้ว่ากลุ่มอโศกมีความมุ่งมาตปรารถนาที่จะช่วยเหลือสังคมไทย ลดแรงกดดันจากความคับขันทางเศรษฐกิจ นอกเหนือไปจากหน้าที่พัฒนาจิตใจของสมาชิกแต่ละคน
ความจริงวิกฤติกาลทางเศรษฐกิจนำความลำบากมาสู่คนทั้งในเมืองหลวงและชนบทพอ ๆ กัน แต่ความยากจน คืบคลานเข้ามาสู่ถิ่นสลัมในกรุงเทพ ฯ และดินแดนภาคอีสาน ก่อนที่เศรษฐกิจของประเทศจะล่มจม หมูเฒ่า ซึ่งเป็นสมาชิกศีรษะอโศก และเป็นคนภาคอีสานเล่าว่า “บางครอบครัว ยากจนจริง ๆ จนถึงกับต้องให้เด็กกินดินที่แตกระแหง” 
ต่อไปนี้เป็นสิ่งที่อโศกช่วยเหลือสังคมไทย
การช่วยเหลือทางวัตถุและจิตใจ
การพัฒนาทางวัตถุและจิตใจเป็นสิ่งอาศัยซึ่งกันและกัน การบริโภควัตถุแต่พอควร เป็นรากฐานของการปฏิบัติธรรม และ การมีศีลธรรม ย่อมนำมาซึ่งการผลิตวัตถุปัจจัยที่มีคุณค่า ปัจจัยที่จำเป็นในการดำรงชีพ คือปัจจัย ๔ ซึ่งมีอาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค ถ้าขาดปัจจัยเหล่านี้บุคคลจะไม่สามารถมีชีวิตอยู่ หรือปฏิบัติธรรมให้สมบูรณ์ได้ ในทำนองเดียวกัน ถ้าขาดคุณธรรม การผลิตปัจจัยเหล่านี้ ก็จะไม่มีคุณภาพ 
อาสัมพันธ์ อธิบายว่าการปฏิบัติธรรมของชาวพุทธจะช่วยเศรษฐกิจของประเทศไทย  
เราจะช่วยลดค่าใช้จ่ายของประเทศไทยลงได้มาก ถ้าเราไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่ ไม่เล่นการพนัน และเราจะมีกำลัง เวลา สติ ปัญญา และสุขภาพดี ดังนั้น นอกจากช่วยลดค่าใช้จ่ายแล้ว ยังช่วยเพิ่มรายได้ ให้แก่ประเทศด้วย

ความเกี่ยวเนื่องระหว่างการพัฒนาทางวัตถุและจิตใจในระดับที่ลึกซึ้ง อาจเห็นได้จาก มรรคมีองค์ ๘  (เห็นชอบ คิดชอบ พูดชอบ เพียรชอบ กระทำชอบ  เลี้ยงชีวิตชอบ มีสติชอบ ใช้สมาธิชอบ)  ผู้เขียนยกตัวอย่างสมณะโพธิรักษ์ ซึ่งใช้ชีวิตตามแบบมรรคมีองค์ ๘ 
ก่อนออกบวช สมณะโพธิรักษ์เป็นนักจัดรายการโทรทัศน์และนักประพันธ์เพลงที่มีชื่อเสียงโด่งดัง (รู้จักกันในนาม รักษ์ รักพงศ์) ความสำเร็จในอาชีพ ทำให้ท่านมีความเป็นอยู่อย่างดี เช่น มีบ้านหลังใหญ่ รถยนต์ราคาแพง และความฟุ่มเฟือยอย่างคนหนุ่มทั้งหลาย แต่แทนที่จะเพลิดเพลินอยู่กับชื่อเสียง และเงินทอง รักษ์ รักพงศ์ กลับเห็นว่า ชีวิตเช่นนั้นไม่มีค่า “เหมือนกับน้ำที่กำลังไหลผ่านไป” ท่านหันมาสนใจพระพุทธศาสนา ในขณะที่อาชีพธุรกิจบันเทิงของท่านกำลังรุ่งเรือง หลังจากปฏิบัติธรรม อย่างเอาจริงเอาจังอยู่ ๒ ปี ท่านลาออกจากงานโทรทัศน์ แล้วบวชเป็นพระภิกษุ เปลี่ยนแปลงแนวทางชีวิต ให้เข้ากับมรรคมีองค์ ๘ และสนับสนุนให้คนอื่นปฏิบัติตาม สมณะโพธิรักษ์ และขบวนการอโศก จึงเกิดขึ้น ขบวนการนี้ได้ประดิษฐานและขัดเกลาความเป็นจริง ของวัตถุบางอย่าง ให้สะท้อนคุณค่าทางพุทธศาสนา อย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบันนี้
การพิมพ์โฆษณา
นับเป็นเวลา ๒๕ ปีที่ขบวนการอโศกอาศัยสิ่งพิมพ์ติดต่อกับประชาชนที่อยู่นอกวงการปฏิบัติเพื่อความเข้าใจทัศนะ และการดำเนินงานของอโศก เดี๋ยวนี้มูลนิธิธรรมสันติ รับหน้าที่จัดพิมพ์วารสารสำหรับขบวนการอโศก เช่นวารสารรายไตรมาส สารอโศก เพื่อให้ข่าวสารแก่สมาชิก และคนภายนอก นอกจากคอลัมน์ประจำ เช่น “๑๕ นาทีกับพ่อท่าน” “ซาบซึ้งกับธรรม” และ “จดหมายจากญาติธรรม” สารอโศก ยังลงบทความเกี่ยวกับโอกาสพิเศษเช่น วันเข้าพรรษา วันทำงานครบ ๓๐ ปีของพ่อท่านโพธิรักษ์ สรุปรายงานของอโศกทั่วประเทศ และเหตุการณ์ของแต่ละชุมชน ข้อคิดเกี่ยวกับเรื่องต่าง ๆ เช่นวัฒนธรรมดนตรีไทย เราคิดอะไร เป็นวารสารที่ออกรายปักษ์ เป็นเวทีอภิปรายปัญหาสังคม คอลัมน์ประจำก็มี จดหมายเปิดซองจากอดีตผู้ว่าราชการ กทม. และสมาชิกอโศก พลตรีจำลอง ศรีเมือง จดหมายจากผู้อ่าน ความคิดทางการเมืองในพุทธศาสนา และครัวมังสวิรัติ บทความแนวหน้าใน เราคิดอะไร มีน้ำหนักไปในแนววิพากย์ วิจารณ์ มากกว่าสารอโศก บทความเช่น “คนไทยจะเป็นทาสไปนานเท่าไรหรือ “ผลประโยชน์ของคนที่มีคุณค่า”  เหล่านี้ปรากฏอยู่ใน เราคิดอะไร วารสารที่ออกประจำอีกฉบับหนึ่ง คือ ดอกหญ้า เป็นวารสารสำหรับเด็ก ออกเป็นรายเดือน มีบทความ เกมส์ รูปการ์ตูน แบบที่จะสื่อความคิดของอโศก ไปสู่ผู้อ่านรุ่นเยาว์

แม้ว่าอโศกจะไม่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการพิมพ์ แต่สมาชิกหลายคนรู้จักอโศกเป็นครั้งแรก จากการอ่านวารสาร และปัจจุบันก็ยังอ่านวารสารเป็นประจำ สมาชิกอย่างน้อย ๒ คนอธิบายว่า การแจกหนังสือให้สาธารณะโดยไม่คิดเงิน ก็เป็นการช่วยสังคมอย่างหนึ่ง
ท่านดินธรรม เราเผยแพร่แก่นแท้ของการดำรงชีวิตในรูปหนังสือ เราพิมพ์หนังสือแล้วแจกฟรี นี่เป็นการช่วยสังคม เราแจก สารอโศก ดอกหญ้า และหนังสืออื่น ๆ เราไม่คิดเงิน เราส่งหนังสือให้สมาชิก หรือใครที่ต้องการ ใครมาหา เราก็แจกหนังสือ

อาจันทิมา กลุ่มอโศกส่วนใหญ่ช่วยสังคมไทยโดยการผลิตหนังสือและเทป ผู้ที่สนใจจะอ่าน ฟัง และปฏิบัติตามพุทธศาสนาที่แท้จริง ผลประโยชน์ก็จะเกิดขึ้นกับตัวเขาเอง ครอบครัว และชุมชนที่เขาอาศัยอยู่

เกษตรกรทุกคนซึ่งมารับการอบรมที่ศีรษะอโศกจะได้รับแจกวารสาร สารอโศก บางคนสนใจอ่าน บางคนเฉย ๆ แต่ทุกคนก็เก็บหนังสือกลับบ้าน เพราะถือว่าการอ่านหนังสือธรรม เป็นการสร้างบุญอย่างหนึ่ง ผู้เขียนเองก็ได้รับแจกหนังสือเป็นตั้ง ๆ  แสดงให้เห็นว่า ศีรษะอโศกแจกหนังสือ ให้แขกที่มาเยี่ยมเยียน
คำอธิบายภาพ “สิ่งสำคัญที่สุดของชุมชนศีรษะอโศก” ของท่านดินธรรม ก็คือหนังสือธรรมะ ชาวอโศกถือหลัก “เราจะพิมพ์หนังสือธรรมสำหรับพลโลก” วัตถุประสงค์ของการแจกหนังสือคือ
1	เพื่อเพิ่มแรงธรรมให้แก่ผู้อ่าน
2	เพื่อรำลึก ทบทวน สรุปบทธรรมและกิจกรรมเกี่ยวกับธรรม
3	เพื่อเป็นเข็มทิศชี้แนะแนวทางการปฏิบัติที่ถูกต้อง และ
4	เพื่อให้คนหนุ่มสาวได้รับข่าวสารจากการศึกษาธรรม และการปฏิบัติตามแนวอโศกเพื่อที่จะนำไปใช้ในการงาน ซึ่งเป็นหนทางเดียวกันกับศาสนา
วัตถุประสงค์ทั้งสี่ข้อนี้ ปรากฏอยู่บนปกในของ สารอโศก แต่ท่าน ดินธรรม เพิ่มเติมอีกข้อหนึ่ง ดังนี้
17	เพื่อส่งเสริมจิตสำนึกและปัญญา ทำให้เกิดความตระหนักถึงคุณค่าและพื้นฐานทางศาสนาในการแก้ปัญหาชีวิตและสังคม
สิ่งพิมพ์ของอโศกจึงเป็นเครื่องมือในการส่งเสริม “ความเข้าใจที่ถูกต้อง” เกี่ยวกับสาเหตุที่ทำให้เกิดโรคและการรักษาโรคความทุกข์ทั้งหลาย

มังสวิรัติ 	 
	เนื่องจากอโศกเห็นว่าการกินอาหารมังสวิรัติเป็นการปฏิบัติที่จำเป็นสำหรับผู้รักษาศีล สมาชิกใดไม่ชักชวนให้ผู้อื่นเลิกกินเนื้อสัตว์ จึงถูกกล่าวหาว่ามีความบกพร่อง โดยทั่วไปคนไทยรู้จักศีล ๕ ข้อแรก ว่าห้ามฆ่าหรือทำอันตรายสัตว์ ด้วยเหตุนี้ การกินอาหารมังสวิรัติ จึงเป็นการรักษาศีลโดยปริยาย ท่านดินธรรมพูดถึงความสำคัญของการช่วยสังคมไทยในข้อนี้
เขาพูดกันว่าการกินอาหารมังสวิรัติเป็นคุณสมบัติข้อที่หนึ่งของคนอโศก เราปล่อยให้คนคุ้นเคยกับอาหารมังสวิรัติ -อาหารบริสุทธิ์ซึ่งเกี่ยวข้องกับศีลธรรม ไม่มีความจำเป็นที่คนเราไปกดขี่ชีวิตสัตว์  ดังนั้นเราจึงช่วยให้คนรักษาศีล ด้วยการกินอาหารมังสวิรัติ อาหารนี้มีผลดีกับสุขภาพ ทั้งทางร่างกายและจิตใจ

ขบวนการอโศกช่วยให้คนภายนอกคุ้นเคยกับอาหารมังสวิรัติโดยการเปิดร้านอาหารราคาไม่แพง ในที่หลายแห่ง และแจกอาหารฟรีแก่ประชาชนทั่วไปปีละครั้ง เมื่อหลายปีล่วงมาแล้ว พลตรีจำลอง ศรีเมืองและคุณศิริลักษณ์ ภรรยาของท่าน เปิดร้านอาหารมังสวิรัติอโศกร้านแรก ติดกับตลาดจตุจักร กรุงเทพฯ เดี๋ยวนี้ มีร้านอาหารชนิดนั้นหลายแห่งในต่างจังหวัด ในตัวเมืองที่อยู่ใกล้กับชุมชนอโศก ร้านเหล่านี้เปิดตั้งแต่ ๗.๐๐ น.ไปจนจึง ๑๔.๐๐ น. คนทำงานในร้านเป็นอาสาสมัคร ผู้เขียนเล่าว่า ร้านอาหารที่เธอไปเยี่ยมที่กรุงเทพ ฯ และที่เชียงใหม่ มีลักษณะเหมือนร้านอาหารคาเฟตทีเรียทั่ว ๆ ไปในเมืองไทย ยกเว้นฝาผนังของร้านนี้ ประดับประดาด้วยคำขวัญของอโศก และภาพชีวิตแบบอโศก แทนที่จะเป็นปฏิทินรูปผู้หญิงเปลือยกาย ตอนเที่ยงร้านนี้คับคั่งไปด้วยลูกค้า ที่เป็นสมาชิกอโศก ข้าราชการ เจ้าของร้านค้า คนขายหาบเร่ และนักท่องเที่ยว ลูกค้าที่ไม่ใช่นักมังสวิรัติ ที่ผู้เขียนสัมภาษณ์บอกว่า มากินอาหารที่ร้านมังสวิรัติ เพราะว่าอาหารราคาถูกและมีรสดี หลายคนชมว่า เต้าหู้ที่ร้านนำมาปรุง มีรสไม่ผิดเพี้ยนไปจากอาหารที่ทำจากเนื้อสัตว์
	นอกจากเปิดร้านอาหารมังสวิรัติ ขบวนการอโศกยังแจกอาหารมังสวิรัติฟรีให้แก่ประชาชน ทุก ๆ ปี ในวันที่ ๕ ธันวาคม ซึ่งเป็นวันเฉลิมพระชนม์พรรษา ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว  ใน พ.ศ. ๒๕๔๓ สมาชิกอโศกแจกอาหารฟรี ๗๓ แห่ง ทั่วประเทศไทย เพื่อเป็นที่ระลึกถึงวันเฉลิมพระชนม์พรรษาที่ ๗๓ ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว 

อาทางบุญ บรรยายเหตุการณ์นี้ว่า
ในวันที่ ๕ ธันวาคม เรามีโรงทานอาหารมังสวิรัติทั่วประเทศไทย เราทำงานนี้มาตลอดเวลาสามสิบปี เริ่มตั้งแต่ก่อตั้งอโศก เราทำทุกปี ไม่เคยเว้น กลุ่มต่าง ๆ ทั่วประเทศไทยทำอาหารแล้วนำไปทำบุญ เราทำเพื่อสังคม นั่นคือเราให้ประชาชนทั่วประเทศไทย ได้กินอาหารมังสวิรัติสักวัน สมมติว่าทุกคนกินมังสวิรัติในวันนั้น ก็จะไม่มีใครฆ่าสัตว์ ใช่ไหม? แต่ทุกคนก็มีอาหารกิน นี่เป็นการเสียสละ

ผู้เขียนเล่าว่าในวันเฉลิมพระชนม์พรรษาวันที่ ๕ ธันวาคม ๒๕๔๓ ประชาชนกลุ่มต่าง ๆ นับหมื่นแสน ก็มีกิจกรรมเช่นเดียวกับอโศก เช่น โบสถ์พระวิษณุแจกน้ำดื่ม สมาคมคนจีนแจกอาหาร (แม้จะไม่ใช่อาหารมังสวิรัติ) ช่างตัดผมบริการตัดผมฟรีที่สนามหลวง สภากาชาดตั้งกระโจมตรวจความดันโลหิตให้ฟรี แม้ว่าอโศกจะไม่ได้ผูกขาดในการเสียสละแต่ผู้เดียว การร่วมแรงร่วมใจในโอกาสที่สำคัญของชาติเช่นนี้ ทำให้อโศกได้แนะนำสาธารณชน ให้รู้จักอาหารที่ถูกหลักอนามัย ของชาวพุทธ

ตลาดบุญนิยม
ขบวนการอโศกเสียสละให้สังคมภายนอกเป็นประจำโดยการติดตลาดชุมชน เช่น “ร้านน้ำใจ” ที่ศีรษะอโศก “ตลาดอริยะ” ในงานฉลองวันปีใหม่ของอโศกทั่วประเทศ วัตถุประสงค์ที่สำคัญของการติดตลาด ก็เพื่อให้บริการสินค้าที่มีประโยชน์และราคาถูก แก่คนไทยทั่วไป อย่างไรก็ตาม กิจกรรมเหล่านี้มีเป้าหมาย เพื่อส่งเสริมบุญนิยมด้วย
ร้านน้ำใจ ตั้งอยู่ริมถนนมูลดิน หน้าศีรษะอโศก คนผ่านไปมาเข้าออกได้สะดวก ทางร้านขายของใช้ที่คงทน เครื่องเขียนแบบเรียน วัสดุก่อสร้าง เมล็ดพันธุ์ผัก อาหารหลักเช่นข้าวกล้อง น้ำมันพืช สบู่ ยาสีฟัน กระดาษชำระ อาหารว่าง และอื่น ๆ อีกมาก นอกจากสมาชิกศีรษะอโศกและชาวบ้าน ที่ผ่านไปมา จะเลือกซื้อสินค้าที่จำเป็นแล้ว ร้านนี้ยังเป็นร้านที่ถูกที่สุด ร้านอโศกมีนโยบาย ไม่ตั้งราคาสินค้าเกิน ๑๕ เปอร์เซนต์ของราคาต้นทุน สินค้าทุกชิ้น จะมีฉลากบอกราคาต้นทุน และราคาขาย ร้านน้ำใจ ประสบความสำเร็จ ๒ ประการคือ ให้บริการแก่เพื่อนบ้าน และสร้างรายได้ สำหรับบำรุงโครงการอื่น ของชุมชน
ตลาดอริยะ จัดขึ้นปีละครั้ง ๆ ละ ๓ วันติดต่อกันคร่อมวันขึ้นปีใหม่ ณ ที่ดินที่ยังไม่มีสิ่งปลูกสร้างของราชธานีอโศก อุบลราชธานี ตลาดนี้คล้าย ๆ งานประจำปี ทั้งบรรยากาศและสินค้าลดราคาดึงดูดลูกค้า จำนวน ๑,๐๐๐ ให้มาซื้อสิ่งของ และหาความเพลิดเพลิน ลูกค้ามีตั้งแต่ชาวนาอีสาน นุ่งผ้าซิ่นใส่เสื้อชั้นในตัวเดียว ไปจนถึงสตรีที่แต่งตัวทันสมัย และหนุ่มสาวนุ่งกางเกงยีนส์ สินค้าต่าง ๆ กองพะเนิน อยู่บนแผงสองข้างทางเดิน เช่นของใช้ภายในครัวเรือน มี กระทะ กะละมัง ขันพลาสติก หวดนึ่งข้าว ไม้กวาด เสื่อ หมวกกันแดด สบู่ น้ำมันพืช นอกจากนี้ ก็มีเครื่องจักสาน รถจักรยาน แว่นตา ยาสมุนไพร ของกินเล่น ผักผลไม้และอื่น ๆ  เสียงเรียกลูกค้าประชันกันดังเซ็งแซ่ บ้างตะโกนด้วยปากเปล่า บ้างใช้เครื่องขยายเสียงช่วย “อ้อย มัดละ ๕ บาท”  “มาไว ๆ ช้าไปเดี๋ยวหมด” บางแผงมีลูกค้ายืนเข้าคิวแถวยาวเหยียด พวกที่เหน็ดเหนื่อยก็นั่งยอง ๆ ใต้ร่มไม้ บางคนวนไปมาตามโต๊ะอาหาร ซึ่งมีอาหารมังสวิรัติ ขายจานละบาทเดียว บนเวทีมีการแสดงโดยสมาชิกอโศก และมีคนดูอยู่ในสนาม มีตุ๊กตายักษ์สูง ๑๕ ฟุตที่ปากและมือของมันมีไม้คันเบ็ดยาวให้เด็ก ๆ จับถือเชิดเล่น
ผู้เขียนมีโอกาสไปร่วมงานทั้งในฐานะคนเดินดูและคนขายของ วันแรกเธอช่วยเพื่อนอโศก จากกรุงเทพ ฯ ขายแตงโม เขาซื้อแตงโมใส่รถบรรทุกมาจนเต็มคันรถ แล้วเอามาขายผลละบาท คนกรูกันเข้ามา ล้อมโต๊ะแตงโม จนต้องบอกให้เขาเข้าคิว บางคนต้องผิดหวัง เพราะว่าได้รับอนุญาตให้ซื้อได้ผลเดียว วันต่อมาเธอช่วยนักเรียนศีรษะอโศก ขายกล้วยกรอบกลิ่นทุเรียน ถุงละ ๕ บาท (ร้านทั่วไปในกรุงเทพ ฯ ขายถุงละ ๑๒.๕๐ บาท) หลังจากได้ชิมตัวอย่าง ที่นักเรียนใส่จานยื่นให้ชิม ลูกค้าซื้อกล้วยกรอบมากพอสมควร แต่พอผู้เขียนเปลี่ยนเป็นคนยื่นจานเอง และเชื้อเชิญให้คนชิม ทุกคนกรูกันเข้ามาล้อมหน้าล้อมหลังผู้เขียน แต่ไม่มีใครสนใจกล้วยกรอบ คงอยากฟังฝรั่งพูดไทย มากกว่าชิมกล้วยกรอบกลิ่นทุเรียน
ผู้เขียนบอกว่า รู้สึกไม่สบายใจที่เชื้อเชิญให้คนซื้อกล้วยกรอบ เพราะว่ามันเป็นสิ่งไม่จำเป็น อโศกเองก็เคยบอกว่า อาหารว่างเป็นของฟุ่มเฟือย นอกจากนั้น เธอเห็นว่า การโฆษณาชวนเชื่อ ของชาวอโศกบางคน เป็นการทำตามแบบ “ทางเลือกของสังคมสมัยใหม่” สำหรับลัทธิบริโภคนิยม
สิ่งที่ทำให้ตลาดอริยะเกิด “อริยะ” ก็คือการได้ขายสินค้าในราคาที่ต่ำกว่าต้นทุน กลุ่มอโศกอธิบายว่า การขายสินค้าในราคาต่ำกว่าต้นทุน แม้ว่าจะขาดทุน เมื่อคิดเป็นตัวเงิน แต่ก็ให้ผลสูงใน “กำไรอริยะ” หรือ บุญ ยกตัวอย่าง สมมติว่าดินสอแท่งหนึ่ง ราคา ๑๐ บาท ผู้ขายขายไปในราคา ๑๒ บาท แทนที่จะได้กำไร ๒ บาท เขากลับ “ขาดบุญ” เท่ากับ ๒ บาท ในทางตรงกันข้าม ถ้าเขาขายดินสอแท่งนั้นไปในราคา ๘ บาท เขาจะได้ “กำไรอริยะ” ๒ บาท ความจริงชาวอโศกมิได้คำนวณบุญกันอย่างละเอียดในทำนองนี้ แต่ก็เอามาอธิบายบ่อย ๆ ว่าบุญนิยมในการค้าขายเป็นอย่างไร

อาทางบุญ กล่าวถึงเงินที่ศีรษะอโศก “สูญเสีย” ไปในงานระดับชาติครั้งนี้ว่า 
ยกตัวอย่าง องค์การที่ขายสินค้าให้ร้านน้ำใจ เขาขาดทุน ๒๐๐,๐๐๐ บาท หายไป ๒๐๐,๐๐๐ บาท หมายความว่าเขาขายสินค้าและได้รับเงินขาดไป ๒๐๐,๐๐๐ บาทจากการลงทุนทั้งหมด นั่นเป็นเงินที่ขาดไป เราขาดทุนหลายอย่าง เช่น น้ำซีอิ้วขาดทุน แชมพูก็ขาดทุน -ตามปกติขายขวดละ ๒๕ บาท แต่เราขาย ๑๐ บาท ผักจากเกษตรปลอดสารเคมี เสื้อผ้า ทั้งหมดขาดทุน
แต่จากการคำนวณโดยวิธีนี้ ชาวอโศกได้กำไรทางจิตใจในการเสียสละที่ติดตลาดอริยะครั้งนี้
	นอกจากการขายของที่ใช้ในชีวิตประจำวันแก่ประชาชนชาวไทย ในราคาที่ต่ำแล้ว สมาชิกอโศกยังได้ใช้โอกาสนี้ แนะนำคนภายนอก ให้รู้จักวิถีชีวิตของชาวอโศก อาทางบุญ อธิบายถึงวิธีที่ตลาดอริยะ ช่วยสังคมไทยในระดับจิตใจ ดังนี้
คนได้มาเห็นว่ามีจริง มีคนอย่างนี้จริง ครั้นแล้วองค์การเหล่านั้นก็จะสอนคนแต่ละคน ในสถานที่แต่ละสถานที่ว่ามันทำได้ แสดงให้เขาเห็นว่า เราสามารถทำอะไรด้วยกันได้  นี่เป็นหนทางหนึ่งที่เราช่วยสังคม

อาทางบุญ เปรียบตลาดอริยะว่าเหมือนกับการแสดงดนตรีและรายการขำขัน ต่างกันแต่สมาชิกอโศก เสนอข่าวเกี่ยวกับวิถีชีวิตของชาวอโศกให้ “น่าบริโภค” นักซื้อของราคาถูกมาชมตลาดอริยะ ด้วยความไม่รู้จักอโศก แต่ขากลับเขากลับไปด้วยข้อสงสัย อย่างน้อยว่าชีวิตแบบนี้ จะเป็นไปได้หรือไม่

การฝึกอบรมคนภายนอก
	อโศกหาทางที่จะช่วยแก้ไขปัญหาของชาติและปรับปรุงสังคมไทยให้ดีขึ้นโดยให้การฝึกอบรมแก่คนภายนอก ในอดีตเมื่อกลุ่มอโศกยังเล็กอยู่ สมณะและคนธรรมดาเดินทางไปบรรยายธรรม และวิถีทางของอโศก ตามมหาวิทยาลัยและหน่วยงานของรัฐ แต่เมื่ออโศกต้องเกี่ยวข้องกับการเกษตร โรงเรียน และการพัฒนาชุมชน สมาชิกอโศกก็ไม่สามารถปลีกตัวออกไปเร่ร่อนเหมือนแต่ก่อน เดี๋ยวนี้แทนที่จะออกไปหาประชาชน ผู้คนกลับเดินทางมาหาอโศก
	จากสมุดบันทึกผู้เข้าเยี่ยมเยียน มีคนมาชมอโศกไม่ขาดสาย เฉพาะที่ศีรษะอโศกแห่งเดียว มีคนมาเดือนละประมาณ ๑,๐๐๐ คน บางคนมาเดินชมเล่นในตอนบ่าย บางคนมาประชุมสัมมนาแบบค้างคืน (๔ วันเต็มไม่ต้องเสียค่าใช้จ่าย) เวลามีสัมมนา จะมีป้ายขนาดใหญ่ติดไว้หน้าโรงธรรมด้วยข้อความ เช่น

การฝึกอบรมรากฐาน ครั้งที่ ๒๖
“คนสร้างชาติ” ที่ศีรษะอโศก
๑๔-๑๗ มกราคม ๒๕๔๔
สะอาด-ขยัน-ประหยัด-เสียสละ-ชื่นชอบ

หัวข้อสัมมนามักเป็นคำขวัญบางตอนของอโศก เช่น “ธรรมสร้างคน คนสร้างชาติ” ผู้เข้าสัมมนามีหลายกลุ่มไม่ปะปนกันเช่นกลุ่มนักเรียน ครู คนทำงานของรัฐ ชาวบ้าน หรือสมาชิกกลุ่มเกษตรกรผู้ซึ่งไม่ใช้สารเคมี ในระหว่างสัมมนาเรื่อง “คนสร้างชาติ” ผู้เข้าสัมมนาฟังการบรรยาย ศึกษาชีวิตความเป็นอยู่แบบอโศกและร่วมทำกิจกรรมประจำวันกับชาวศีรษะอโศก สมาชิกคนหนึ่งกล่าวถึงการอบรมของอโศกดังนี้
อาไพรศีล ปัญหาก็คือว่าเราจะช่วยคนให้มากกว่านี้ได้อย่างไร? เดี๋ยวนี้เราก็ช่วย แต่ว่ายังมีคนนอกชุมนุมชน ที่ยังกระวนกระวาย เขาต้องทำงานหนักเพื่อค่าจ้างเพียงเล็กน้อย ของก็แพง เขาจึงกระวนกระวาย เขาไม่รู้ว่าการใช้ของฟุ่มเฟือย ทำให้ใจกระวนกระวาย เราช่วยเขาโดยให้เขามาฝึกอบรมในธรรม เราสอนให้เขาประหยัด เลิกอบายมุข ไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่ ไม่เล่นการพนัน และฝึกกินอาหารมังสวิรัติ ผักถูกกว่าเนื้อเป็นไหน ๆ และอย่ากินอาหารที่ไม่มีประโยชน์ อาหารที่ดูสวยงามที่เขาขายในตลาด เราสอนเขาให้เข้าใจว่าไม่ต้องซื้อของฟุ่มเฟือย ไม่ต้องประดับตกแต่งร่างกาย ไม่ต้องใช้เครื่องสำอาง มันไม่จำเป็น ไม่ต้องมีเสื้อผ้ามากมายก่ายกอง มี ๒-๓ ชุดก็พอ ไม่ต้องตกใจว่าเงินเดือนจะไม่พอใช้ ไม่ต้องกินยาบ้าหรือยาเสพติด ชี้ให้เขาเห็นโทษของสิ่งเสพติดทั้งหลาย แนะให้เขาหัดปลูกผักกินเอง เขาจะประหยัดรายจ่าย เพราะไม่ต้องซื้อผักจากข้างนอก
โดยสรุป การสัมมนามุ่งหมายจะให้ความรู้ที่เกี่ยวกับจริยธรรมตามหลักพุทธศาสนา และความชำนาญพิเศษในอาชีพ แม้ว่าผู้ร่วมสัมมนา จะไม่ประสงค์ที่จะสมัครเป็นสมาชิกอโศก เขาอาจปรับปรุงชีวิตของเขา ให้เข้ากับแนวทางของอโศกก็ได้ 
	การสัมมนา “คนสร้างชาติ” มักจัดขึ้นในวันสุดสัปดาห์ ณ ศาลาธรรม เริ่มตั้งแต่เที่ยงวันศุกร์ ผู้เข้าประชุมลงทะเบียนและแนะนำตัว หรือร่วมกิจกรรมที่ทำให้รู้จักมักคุ้นกันมากขึ้น ต่อจากนั้น สมณะและคณะอโศก จะกล่าวต้อนรับ รวมถึงเล่าประวัติย่อ ๆ ของขบวนการอโศก และพุทธสถานศีรษะอโศก บรรยายโครงสร้างขององค์การ บ.ว.ร (บ้าน วัด โรงเรียน) ของศีรษะอโศก ตลอดจนถึงวัฒนธรรมของอโศก เช่น การถือศีล ๕ ศีล ๘ การกินอาหารมังสวิรัติ การแต่งกาย การพึ่งตนเอง และการเสียสละ ระหว่างเวลา ๑๔.๑๕- ๑๖.๑๕ นาฬิกา ผู้เข้าประชุมแบ่งเป็นกลุ่มเล็ก ๆ มีชาวศีรษะอโศกเป็นมัคคุเทศก์ นำชมทั่วบริเวณ เช่นที่พัก โรงงาน สวน และพิพิธภัณฑ์ มัคคุเทศก์จะตอบคำถามทั่วไปและที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อถือ และการปฏิบัติของชาวอโศก ผู้เข้าประชุมพักผ่อนจนถึงเวลา ๑๗ นาฬิกา จึงมารับประทานอาหารร่วมกัน ที่ศาลาธรรม หลังอาหารจะมีการบรรยาย หรือการแสดงดนตรีไทย หรือการรำพื้นเมือง จนถึงเวลา ๒๑ นาฬิกา ซึ่งเป็นเวลาปิดไฟ แต่สมาชิกบางคน ยังคงสนทนากันต่อไป
	วันเสาร์เวลา ๓.๓๐ นาฬิกา ระฆังปลุกให้ผู้เข้าประชุมลุกขึ้นมาสวดมนต์และฟังธรรม ร่วมกับชาวศีรษะอโศก หลังจากนั้น ผู้เข้าประชุมแบ่งเป็นกลุ่มย่อย ๆ เพื่อเรียนวิชาชีพ เช่นการเพาะเห็ด การทำปุ๋ย ทำสวนครัว ทำนมถั่ว เต้าหู้ ซีอิ้ว และเต้าเจี้ยว ผู้เข้าประชุมจะกลับมาที่ศาลาธรรมอีกครั้งหนึ่ง เพื่อรับประทานอาหารร่วมกัน ในเวลานั้น เขาจะเรียนมรรยาทในการรับประทานอาหารกับชาวอโศก เช่น ไม่รับประทานจนกว่าทุกคนจะตักอาหารเสร็จ และนั่งลงกล่าวคำขอบคุณ ต่อผู้ผลิตอาหาร (ชาวนา ชาวสวน คนครัว ฯลฯ) ผู้เข้าประชุมใช้เวลาที่เหลือในวันเสาร์และวันอาทิตย์ทำงาน สนทนาและพักผ่อน (เช่นดูภาพยนตร์ในคืนวันเสาร์) เขาจะเดินทางกลับบ้าน หลังจากอาหารเช้าในวันจันทร์
	ชาวศีรษะอโศกเสียสละเวลา แรงงาน และทรัพยากรเป็นอันมากในการฝึกอบรมนี้ ซึ่งไม่แน่ว่าจะได้รับผลสำเร็จหรือไม่ และเป็นการยากที่จะตรวจสอบปฏิกิริยาของผู้มาอบรม เพราะว่าคนไทย ขี้เกรงใจ และไม่อยากแสดงความคิดเห็นต่อคนต่างชาติ (เช่นผู้เขียน) คำตอบที่ผู้เขียนได้รับ จึงไม่ค่อยสำคัญนัก เช่น ลำบากที่ต้องลุกขึ้นตั้งแต่เช้าตรู่ งานหนัก อาหารดี เป็นการดำเนินชีวิตที่ดี วิทยากรหรือผู้ให้การอบรมคนอื่น ก็ไม่มีใครวัดผล อย่างไรก็ตามผู้เขียนเห็นว่า วิธีที่ให้คนภายนอกมาเห็นชีวิตอโศกจริง ๆ ของชาวอโศก และได้ลงมือทำงานกับชาวอโศกด้วยตัวเขาเอง ทำให้เขารู้จักอโศก ได้ดีกว่าอ่านหนังสือ หรือได้ยินข่าวจากคนอื่น ชาวอโศกหวังว่า การอบรมเช่นนี้ จะมีอิทธิพลต่อการเลือกทางดำเนินชีวิตของคนไทย ในขณะที่การฝึกอบรม อาจให้ทั้งความรู้ ทักษะ (ความชำนิชำนาญ) และคุณค่าใหญ่หลวง ทั้งในทางปฏิบัติและชีวิตจิตใจ แต่ก็จะหาประโยชน์มิได้ ถ้าหากว่าผู้รับการอบรม ไม่นำไปใช้ในชีวิตของเขา

อาชีพช่วยชาติ
	วิธีใหม่ของอโศกในการช่วยพัฒนาประเทศไทยทั้งทางวัตถุและจิตใจคือการแนะนำ อาชีพช่วยชาติ อาชีพที่กล่าวนี้ประกอบด้วย (๑) กสิกรรมธรรมชาติ (๒) การจัดการกับสิ่งปฏิกูล และ (๓) การผลิตปุ๋ยสะอาด (ปราศจากสารเคมี) รู้จักกันในหมู่อโศกว่า ๓ อาชีพ กู้ชาติ
	ปัจจุบันนี้ศีรษะอโศกให้ความสำคัญต่อกสิกรรมธรรมชาติมาก การกสิกรรมแบบนี้ มีกำเนิดมาจาก มะซาโนบุ ฟุคุโอกะ กสิกรชาวญี่ปุ่นซึ่งเป็นผู้นำการทำฟาร์มธรรมชาติสมัยใหม่ กสิกรรมธรรมชาติของฟุคุโอกะ เน้นหลัก ๔ ประการคือ (๑) ไม่ใช้ยาฆ่าแมลง (๒) ไม่ใส่ปุ๋ยเคมี (๓) ไม่ไถดิน และ (๔) ไม่ต้องกำจัดวัชพืช ขณะนี้ศีรษะอโศกกำลังใช้ ๒ วิธีแรก และกำลังทดลอง ๒ วิธีหลังในนาข้าว แปลงผัก และสวนผลไม้ 
ในการจัดการกับสิ่งปฏิกูล นอกจากผู้ที่อาศัยอยู่ในศีรษะอโศก จะแยกขยะออกเป็น ๔ ประเภท (แปรรูป-ใช้อีก-ซ่อมแซม-โยนทิ้ง)แล้ว เขายังผลิตปุ๋ยอินทรีย์จากของเสีย ซึ่งเป็นกากอาหาร อาหารที่เหลือใช้ และผลผลิตจากฟาร์มโดยวิธีการที่ทำให้จุลินทรีย์ในสารเหล่านั้นสลายตัว ของเสียที่แปรรูปแล้ว จะถูกนำกลับไปสู่ดิน เพื่อให้ครบวงจร (จากเกษตร- ไปสู่อาหาร- กลายเป็นของเสีย- แล้วกลับไปสู่การเกษตร)
อาชีพ ๓ อย่าง เป็นรากฐานของการพึ่งตนเองของศีรษะอโศก และยังขยายออกไปสู่หมู่บ้าน ที่อยู่ใกล้เคียง อารัตนา พูดถึงการช่วยเหลือสังคมไทยด้วยอาชีพ ๓ อย่าง ดังนี้
เราช่วยแนะนำชาวนา “ทำอย่างนี้นะ จนกว่าท่านจะปลอดภัย ท่านต้องปลูกข้าวโดยไม่ใช้สารเคมี อย่าใช้ยาฆ่าแมลง และยากำจัดวัชพืช” คนอโศกเองเป็นคนบอกชาวนา

ชาวอโศกแนะนำ อาชีพ ๓ อย่าง แก่คนภายนอกคือคนที่มาเยี่ยมเยียนและผู้เข้าร่วมสัมมนาโดยการสาธิต หรือทำให้ดู ผู้เขียนเล่าถึงกิจกรรมหนึ่ง ซึ่งกลุ่มกสิกรรมไร้สารเคมี ประชุมกันที่อำเภอกันทรลักษ์และ ศีรษะอโศกเป็นเจ้าภาพ ในการนี้สมาชิกตั้งแผงขายผัก และผลไม้ริมถนน สมณะเทศนา ผู้แทนจากรัฐบาล กล่าวคำสรรเสริญอโศก และกสิกรรมไร้สารเคมี ชาวนาเล่าถึงความสำเร็จ และความล้มเหลว ของการทำกสิกรรม แบบไร้สารเคมี หัวหน้ากลุ่มพูดถึงปัญหาเรื่องการเงิน และการบริหารเงินทุนที่ผิดพลาด และจบลงด้วยการรับประทานอาหารเที่ยงร่วมกัน (แบบอโศก)

	สมณะโพธิรักษ์ สนับสนุนอย่างแรงกล้าในการพัฒนา “ ๓ อาชีพ กู้ชาติ” เพราะว่าดินฟ้าอากาศของประเทศไทย เหมาะแก่การกสิกรรมมากกว่าอุตสาหกรรม (เพาะปลูกมากกว่าผลิตของในโรงงาน) และอาหารเป็นสิ่งจำเป็นอันดับ ๑ ของโลก สารอโศก (๒๕๓๕) ได้นำเสนอวาทะของสมณะโพธิรักษ์ในคอลัมน์ “๑๕ นาทีกับพ่อท่าน” ดังนี้ 

อาตมาเน้น “ช่วยชาติ” เพราะว่าในการเกษตรเราผลิตอาหาร ปลูกข้าว ผักและผลไม้ซึ่งจริง ๆ แล้วเป็นอาหารของชาติและของโลก แต่ทุกวันนี้ มันไม่ได้ช่วยชาติเพราะว่าคนมีแนวทางคิดที่เบี่ยงเบน –เขาไปให้ค่านิยมที่ไม่ใช่กสิกรรม การปลูกผักหรือปลูกข้าว เขาคิดว่านั่นเป็นงานชั้นต่ำ งานเช่นนั้นกดเขา เขาไปดูถูกมัน และราคาค่าจ้างก็ไม่สูงนัก ดังนั้นงานกสิกรรมจึงเป็นแรงงานที่ถูกควบคุมโดยสถานการณ์

ที่นี่ เราเป็นคนบุญนิยม  เราเข้าใจทางบุญถูกต้อง ดังนั้นเราต้องหยิบงานของชาวนาขึ้นมาทำเพื่อที่จะปลูกข้าวและขายมันในราคาถูกหรือถ้าเป็นไปได้ก็แจกจ่ายออกไปโดยไม่คิดราคา เราต้องรับผิดชอบโดยแก้เศรษฐกิจของชาติให้เป็นไปตามหลักการของพระพุทธเจ้าซึ่งช่วยให้เรารู้จักโลก ไม่เข้าใจโลกผิด ๆ เราจะสร้างเศรษฐกิจของเราเองและเราจะอยู่กับโลกโดยไม่รู้สึกต่ำต้อย ไม่เป็นประชากรอันดับสอง แม้ว่าเราจะมีอาชีพกสิกรรม ทำนา ปลูกผัก หรือว่าอาชีพเก็บขยะ ทำปุ๋ยก็ตาม 

ถ้าเราทำอย่างนี้มาก ๆ รับผิดชอบมาก ๆ เช่นนี้ อาตมาเชื่อแน่ว่าเราจะพิสูจน์ให้เห็นว่านี่คือรากฐานหรือแก่นของชีวิต เราจะสามารถรู้สึกภาคภูมิใจว่าเราได้ช่วยชาติ –เราไม่ช่วยชาติด้วยการต่อสู้ ฆ่าฟัน ดิ้นรน แข่งขันแย่งชิงราชอาณาจักร ไม่เลย แต่เราช่วยในการอยู่ด้วยกันอย่างปลอดภัย ในทางสร้างสรรค์ ด้วยการเสียสละอย่างจริงใจ เราต้องรู้จักความสำคัญของชีวิตที่แท้จริง

หลังจากอ่านบทความและอภิปรายปัญหา ๓ อาชีพ กู้ชาติ สมาชิกหลายคน ซึ่งทำ อาชีพ ๓ อย่าง เป็นประจำทุกวัน แสดงความคิดเห็นดังนี้
มั๊วะ: มันจะช่วยประเทศไทยได้ดีเพราะว่าประเทศเราเป็นประเทศเกษตรกรรม การเกษตรกรรมต้องการปุ๋ย -มันเป็นรากฐาน อาชีพ ๒ อย่างนี้ต้องคู่กัน ดังนั้น ขยะก็ต้องเกี่ยวข้องกับกสิกรรม เอาขยะมาทำปุ๋ย เอาปุ๋ยไปใช้ในการกสิกรรม เมื่อเสร็จงานของการกสิกรรม มันก็กลายเป็นขยะ ขยะหมุนกลับมานี่ –วงจรของประโยชน์ ขยะในโลก –มากมาย ถ้าเราไม่มีอาชีพนี้ ขยะก็จะกองพะเนินเทินทึก เพราะไม่มีใครจัดการกับมัน อาชีพ ๓ อย่าง ผลิตอาหารมาเลี้ยงโลก แล้วก็ช่วยโลกเก็บขยะ เพราะว่าคนทั้งหลายผลิตขยะ –โดยเฉพาะในอเมริกา อาชีพ ๓ อย่างจึงช่วยแก้ปัญหาได้อย่างดี

อาทางบุญ (ผู้ซึ่งเน้นผลประโยชน์ของการหลีกเลี่ยงสารเคมีที่ฟาร์มสมัยใหม่กำลังนิยม)
ครั้งแรกไม่มีใครใช้สารเคมี ในการกสิกรรม  ดินก็ไม่มีมลภาวะ (สกปรก) อากาศก็ไม่มีมลภาวะ ไม่มีเรื่องมลภาวะ นี่สำคัญนะ เหมือนกับเราเป็นต้นศรีมหาโพธิ์ ที่กระจายความเย็นไปคลุมโลก มันช่วยสัตว์ทุกชนิดที่อาศัยอยู่ใต้ร่มเงาของมัน 

อาวรรณ: เดี๋ยวนี้ในฝั่งตรงกันข้าม เขาใช้สารเคมีกันโครม ๆ จริง ๆ แล้ว แม่ของฉันเองที่กาญจนบุรี ก็ยังมีสวนครัวที่น่าจะยังใช้สารเคมีอยู่ แม่ปลูกผักขึ้นสวยงามมาก แต่แม่ไม่กินมัน แม่บอกว่ากลัวตาย ฉันถามว่า “อ้าว แม่ขายผักให้คนอื่นกินแล้วไม่กลัวเขาตายหรือ?” 

อีกเรื่องหนึ่ง ทุกวันนี้แม่บ่นว่ามีปัญหาเรื่องตา ต้องไปหาหมอ หมอบอกว่า แม่ฉีดยาฆ่าแมลงมากไป ยาฆ่าแมลงเข้าตา...แต่เมื่ออาการดีขึ้น แม่ก็ฉีดมันอีก แม่ไม่คิดว่ามันเป็นปัญหา เพราะว่าหายแล้ว ก็ใช้มันต่อไป

แต่ในทางกสิกรรมธรรมชาติ ไม่ต้องใช้สารเคมีก็ยังสามารถปลูกผักได้ ฉันบอกแม่ แต่แม่ไม่ยอมทำตาม ท่านบอกว่า ไม่อยากลงทุนมาก ฉันถามว่าใช้สารเคมีแม่ต้องลงทุนเท่าไร ซื้อปุ๋ย ซื้อยาฆ่าแมลง ในเวลา ๓ เดือน ถ้าแม่โชคดีขายผักได้ แม่จะได้เงินเท่าไร คิดเป็นรายได้ต่อเดือน ๆ ละเท่าไร นี่ไม่พูดถึงปัญหาเรื่องสุขภาพ แต่ถ้าจะต้องไปหาหมอและเงินไม่พอ แม่จะต้องขอยืมคนอื่น เดี๋ยวนี้ทุกคนเป็นหนี้ ทำไมเขาเป็นหนี้? เขาตอบ “ฉันป่วย” ถาม “ทำไมป่วย?” ตอบ “ร่างกายฉันไม่แข็งแรง ฉันแก่แล้ว” เขาตอบอย่างนี้ และไม่เคยคิดว่า ป่วยเพราะสารเคมี โอ๊ย เขาทำกันทุกบ้าน ทุกเมือง และเขาไม่เห็นว่าใครเป็นอะไร เขาพูดว่าเขาไม่อยากเปลี่ยน ไม่อยากฟัง เขาพูดว่า ยิ่งเขาใช้น้อย ของที่เขาใช้ก็ยิ่งด้อยคุณภาพ จนไม่มีใครอยากซื้อมาใช้ แต่ถ้ากสิกรรมธรรมชาติโด่งดังขึ้น และสามารถเป็นตัวอย่าง และถ้าชาวนาใช้มันและทำตัวอย่าง เขาจะมีเงินเหลือและจะไม่ก่อให้เกิดปัญหาสังคม ลูกหลานของเขาก็จะกลับ (จากหางานทำในกรุงเทพ ฯ) มาทำงานที่บ้านเพราะว่า เขาจะมีรายได้ประจำเดือน มันสำคัญนะ

ถ้าดูตามเนื้อหาสาระที่กล่าวมาจะเห็นว่า อาชีพ ๓ อย่าง ช่วยสังคมไทยอย่างแน่นอน แต่น่าสงสัยว่า ทำไมศีรษะอโศกหันเหทิศทางไปจากการฟื้นฟูพุทธศาสนาในประเทศไทย ไปยังการส่งเสริมอาชีพ ผู้เขียนถามสิกขมาตุจินดา ก็ได้รับคำตอบว่า พุทธศาสนากับการเกษตร มีความสัมพันธ์กัน เพราะ (๑) พุทธศาสนาสนับสนุนชีวิต และการเกษตรก็สนับสนุนชีวิต (๒) ร่างกายและจิตใจไปด้วยกัน และเราสนับสนุนทั้งสองอย่าง เพื่อให้ชีวิตสมบูรณ์ และ (๓) อโศกไม่ใช้สิ่งที่เป็นอันตรายต่อชีวิต

เมื่อถามสมาชิกอื่นก็ได้คำตอบดังนี้	
แม่ปราณี :  คนส่วนใหญ่สามารถพึ่งตนเองด้วยอาชีพ ๓ อย่างได้นะคะ  พุทธศาสนาเป็นศาสนาที่สอนให้พึ่งตนเอง อัตตา หิ อัตตโน นาโถ ตนเป็นที่พึ่งของตน  เพราะฉะนั้น อาชีพ ๓ อย่างเพื่อช่วยชาติ หมายถึง ทุกคนควรพึ่งตัวเองก่อน

อาเจนจบ : มันเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาเพราะว่ามันเป็นการดำเนินชีวิตที่ไม่ทำให้ผิดศีล ยกตัวอย่างเรื่องขยะ ศาสนาพุทธ เน้นความสะอาดและอาชีพ ๓ อย่างก็เป็นหนทางของการสร้างความสะอาด... เอาขยะสักอย่างไปทำปุ๋ย และการทำปุ๋ยเป็นการรักษาดิน เราไม่ใช้สารเคมี สารเคมีทำลายดิน ทำให้ดินแข็ง ยาฆ่าแมลงทำลายสัตว์ ในเรื่องนี้ พุทธศาสนาเกี่ยวข้องโดยตรงกับอาชีพ ๓ อย่างที่จะช่วยชาติ ... มันช่วยให้เราดำเนินชีวิตอย่างมีศีลธรรม ด้วยจริยธรรมที่สะอาด และส่งเสริมชีวิตที่ปฏิบัติธรรม

อาชวน :  อาชีพ ๓ อย่างที่จะช่วยชาติเกี่ยวข้องกับความคิดของผม นะครับ มันเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนา เพราะว่ามันเป็นสัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีวิตชอบ) อาชีพ ๓ อย่างเป็นทางเดียวกับงานอาชีพที่สุจริต ช่วยให้เราพัฒนาตนเองไปในแนวเดียวกันกับ มรรคมีองค์ ๘ นั่นคือหนทางที่จะไปนิพพาน นะครับ

อาไพรศีล : เกี่ยวข้องกันเพราะว่าเราสามารถช่วยโลกได้ เราไม่ปล่อยให้โลกมีมลพิษ และเราช่วยประหยัดพลังงาน ช่วยประหยัดเงินด้วย ขณะที่เราทำงาน ๓ อย่างเพื่อช่วยชาติ ถ้าเราพึ่งตนเองได้ –เราปลูกผักกินเอง เราไม่ต้องซื้อ- เราสามารถกินผักที่ปลอดสารพิษ ปลอดยาฆ่าแมลง ถ้าเรามีมาก เราสามารถแจกให้คนอื่นหรือขายราคาถูก เขาก็จะได้กินผักที่ไม่มีสารพิษ ถ้าเราช่วยเขา มีเมตตาต่อเขา เป็นธรรมชาติของการช่วยเหลือ การช่วยโลกเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนา นั่นคือ พุทธศาสนาคือการกระทำเพื่อมนุษยชาติ 

เป็นที่ชัดเจนว่าขบวนการอโศกส่งเสริมการพัฒนาทางวัตถุ ซึ่งเกี่ยวข้องกับอาชีพ ๓ อย่างในประเทศไทย อาชีพเหล่านี้เหมาะสมกับดินฟ้าอากาศของเมืองไทยมากกว่าอุตสาหกรรม เพราะเป็นการผลิตอาหาร แก้ปัญหาเกี่ยวกับขยะ ไม่สร้างสารมลพิษ ปรับปรุงสุขภาพของประชาชน และสามารถพึ่งตนเองได้ อาชีพ ๓ อาจช่วยแก้ปัญหาคนยากจนภาคอีสาน ช่วยพัฒนาจิตใจของคนไทยทั้งประเทศเพราะอาชีพ ๓ อย่างสนับสนุนคติทางพุทธ “สัมมาอาชีวะ” ซึ่งค้ำจุนศีลธรรมประจำโลก

รักษาวัฒนธรรม
	นอกเหนือจากงานประจำที่ทำจนล้นมืออยู่แล้วชาวศีรษะอโศกยังเอางานอนุรักษ์วัฒนธรรมเพิ่มเข้ามาอีก เพราะเขาเห็นว่าการรักษาวัฒนธรรมไทยเป็นหน้าที่ของเขา คนไทยจำนวนไม่น้อย รวมทั้งสมาชิกอโศกเห็นว่า วัฒนธรรมตามประเพณีไทย กำลังจะหายสาปสูญไปในขณะที่วัฒนธรรมสมัยใหม่ที่อาศัยฐานะทางการเงิน และวัตถุเข้ามาแทนที่ สุลักษณ์ ศิวรักษ์ นักวิจารณ์สังคมให้ความเห็นเกี่ยวกับโลกาภิวัตน์ (ทำให้เหมือนกันทั่วโลก) หลังจากวิกฤติการทางเศรษฐกิจ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๓ ดังนี้
จริง ๆ แล้วโลกาภิวัตน์คือศาสนาใหม่ที่มีผีสิง มันใช้สื่อในการสร้างความรู้สึกว่า เราขาดโน่นขาดนี่ เราถูกต้อนให้แสวงหาสิ่งต่าง ๆ เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ และไม่รู้จักพอ เนื่องจากโลกาภิวัตน์ อยู่ภายใต้การควบคุมของบริษัทยักษ์ใหญ่ ซึ่งใช้สื่อในการชี้ช่องทางให้เราหลับหูหลับตาไปตามวัฒนธรรมเดียว คือเทคโนโลยี ซึ่งเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ โลกแมกอาหารจานเร็ว อาหารขยะ โรคโคลา และเสื้อผ้าบลูยีนส์

โลกาภิวัตน์มีผลกระทบกระเทือนต่อกรุงเทพ ฯ จริง ๆ ซึ่งก็เหมือนกับเมืองใหญ่ทั้งหลาย ที่อวดอ้างว่า “ทันสมัย” เพราะมีร้านอาหาร แมกดานอลด์ ศูนย์การค้าฝากระจก การจราจรติดขัด เป็นต้น เมื่อคนอโศกเห็นรูปถ่ายศูนย์การค้าสยาม บนถนนสุขุมวิท ซึ่งมีรถติดเป็นประจำ เขาบอกว่า นั่นคือสังคมคนเห็นแก่ตัว ซึ่งมีความขัดแย้งกันและกัน และให้ข้อสังเกตว่า การมีชีวิตอยู่อย่างนั้น ทำให้คนมีความตึงเครียด เพราะใคร ๆ ก็อยากได้เงิน ยายสาหัวเราะและกล่าวว่า “ฉันเห็นแต่ร้านบักโตนั่น”

ในบทสัมภาษณ์ ส. ศิวรักษ์ตอนหนึ่ง ซึ่งลงพิมพ์ใน บางกอก โพสท์ (๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๔๓) มีผู้ถามว่า “คนชั้นกลางควรทำอย่างไรที่จะทำให้ฐานะทางเศรษฐกิจดีขึ้น” ส. ศิวรักษ์ ตอบว่า “เขาควรกลับไปหารากเหง้าของเขา ควรกลับไปร่วมมือกับคนชั้นล่าง ภายใต้ระบบนี้คนไทยชั้นกลาง ถูกตัดขาดจากรากเหง้าของเขา มีคนซึ่งมีความลำบากใจ เพราะว่าปู่ย่าตายายเป็นชาวนา มีหลายสิ่งหลายอย่างที่สอนให้เรารู้สึกอึดอัด เพราะว่าเราเป็นคนไทย” 
สมาชิกอโศก ซึ่งสนับสนุนวิถีชีวิตแบบอโศก เห็นด้วยกับ ส. ศิวรักษ์ในการที่จะรักษาวัฒนธรรมไทยเอาไว้ อาไพรศีลชี้ให้เห็นวัฒนธรรมไทยที่มีอยู่ในศีรษะอโศก 
ชุมชนนี้สามารถสร้างวัฒนธรรมไทยโดยการแต่งกายแบบไทย ๆ –ใส่เสื้อแบบไทย นุ่งผ้าถุง ไม่ใส่รองเท้า เราสร้างบ้านแบบทรงไทย เราใช้ของไทยเช่น คนโทดิน เตาถ่านหรือไม้ฟืน เราไม่ใช้เตาแกส
สิ่งที่ศีรษะอโศกพยายามรักษาไว้ เพราะเป็นขนบธรรมเนียมประเพณีไทย ยังมีอีกมาก เช่นการเลี้ยงชีพแบบชาวนา การเล่นดนตรีภาคอีกสาน และรำพื้นเมือง มารยาทในการทักทายเช่น ไหว้

	อาอ้าย นักคิดลึก สงสัยว่าจะไปเจาะจงรักษา “ประเพณี” ได้อย่างไรในเมื่อวัฒนธรรมเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ
สิ่งที่เขาพูดกันก็คือว่า เขาต้องการรักษาชาติไม่ไห้เหมือนอเมริกา ไม่ให้ถูกครอบงำหรือตกอยู่ใต้อิทธิพล ของชาติอื่น เพราะเขาพูดว่านี่เป็นชุมชนวัฒนธรรม แต่ผมคิดว่าเราสามารถรักษาวัฒนธรรมของเราเอาไว้ ขณะที่เรารับเอาวัฒนธรรมอื่นเข้ามา นี่เกิดขึ้นกับประเทศไทยตั้งแต่ในอดีต ถ้าเขาต้องการรักษาวัฒนธรรมไทย เขาต้องไว้ผมยาว และทำอะไรสักอย่าง คล้ายสมัยกรุงสุโขทัย (ทำท่าเกล้ามวยผม) ผมคิดว่าวัฒนธรรม ไม่ใช่มีไว้สำหรับเก็บรักษา มันควรเป็นสิ่งที่เจริญงอกงาม สิ่งที่ทำให้ดีขึ้น เรารับเข้ามาแล้วปรับปรุง เช่นถ้าคุณเล่นกีต้า (ซึ่งเป็นดนตรีตะวันตก) คุณก็เล่นเพลงไทย ทำไมจะเล่นไม่ได้ แม้แต่ภาษา ถ้าคุณอยากจะรักษาวัฒนธรรมไทย คุณก็ควรละทิ้งภาษาบาลีและสันสกฤต เพราะว่าไม่ใช่ภาษาไทย เป็นภาษาของอินเดีย แม้แต่พุทธศาสนาก็เป็นของอินเดีย
 	ผู้เขียนในฐานะนักมนุษย์วิทยาเห็นด้วยกับความคิดเห็นของอาอ้าย แต่ไม่คิดว่าชาวศีรษะอโศกจะเห็นด้วย ผู้เขียนกล่าวต่อไปอีกว่า ขณะที่อโศกกำลังประกาศอยู่ปาว ๆ ว่าจะรักษาเอกลักษณ์ประเพณีไทย อโศกก็มิได้ปิดประตูกั้นสิ่งใหม่ ๆ จากภายนอก อโศกมีรถตู้และรถบรรทุกสินค้าเป็นขบวน ทั่วประเทศไทย มีเครื่องจักรที่ทันสมัย สำหรับผลิตยาธรรมชาติ และบรรจุซอง สำหรับส่งของไปขายในตลาด แม้ว่าจะเป็นชุมชนที่อยู่บ้านนอกตามประเพณี แต่ก็มีเครื่องใช้ไม้สอยที่ทันสมัย มีคอมพิวเตอร์ เครื่องสื่อสาร และเครื่องมือแบบไฮ-เทค ยิ่งกว่านั้น อโศกยังอาศัยความคิดจากต่างประเทศ เช่น เทคนิคการทำฟาร์มตามธรรมชาติจากญี่ปุ่น การตลาดและการจัดการกับสิ่งแวดล้อม ตามแบบตะวันตก ดังนั้น จึงกล่าวได้ว่า ชาวอโศกพิถีพิถันกับสินค้า และปัญญาจากโลกาภิวัตน์

ปฏิรูปทางการเมือง
	ขบวนการอโศกอาจช่วยสังคมไทยในทางการเมือง พลตรี จำลอง ศรีเมือง สมาชิกคนหนึ่งของอโศก และอดีตผู้ว่า ฯ กทม. ประกาศว่า “ในระบบของเรา ผู้สมัครับเลือกตั้งซื้อเสียง ครั้นแล้วต้องกลายเป็นโจร เพื่อจะเอาเงินกลับคืน ศัตรูตัวใหญ่ที่สุดที่เรามี จึงไม่ใช่คอมมิวนิสต์ แต่เป็นการเมืองที่เน่าเฟะ”
นอกเหนือจาการซื้อเสียงและจัดทุนไว้ในทางที่ผิด ความเกี่ยวพันกับผู้อุปถัมภ์ทั่วสังคมไทย ก็ทำให้เกิดคอรัปชั่น ในทางการเมืองได้เหมือนกัน  บางคนใช้ระบบราชการ สร้างความเกี่ยวพันกับคนที่อยู่เหนือกว่า หรือต่ำกว่า เพื่อเป็นสะพานไปสู่อำนาจ... เป็นระบบที่ทำให้นักการเมือง ซึ่งไม่มีจริยธรรมมีอำนาจ และใช้อำนาจในทางที่ผิด
	ในปลายปี ๒๕๓๒ และต้นปี ๒๕๓๓ สมาชิกอโศกได้จู่โจมเข้าไปในวงการเมืองโดยสมัครเป็น “สุนัขเฝ้าบ้าน” คอยดูแลการคอรัปชั่นในสถานที่ทำงานของผู้ว่าฯ กทม. และเป็นกำลังเพื่อหาเสียงในนามพรรคพลังธรรม ให้พลตรี จำลอง ศรีเมือง มีที่นั่งในสภา ฯ พลตรีจำลองและสมาชิกอโศก ที่อาสาสมัคร มุ่งหวังที่จะล้างระบบการเมืองของไทย โดยเฉาะอย่างยิ่ง การซื้อเสียง และการกินสินบน สมาชิกอโศก ไม่ได้รับเลือกให้เป็นสส. และพลตรีจำลองก็ไม่ได้เป็นนายกรัฐมนตรี ยิ่งกว่านั้น การเคลื่อนไหวทางการเมืองในครั้งนั้น ถูกข่มขู่ต่อการสถาปนา และถูกศาลสั่งระงับ สมณะโพธิรักษ์ และผู้ติดตาม ถูกฟ้องในข้อหาแต่งกายเลียนแบบพระสงฆ์ คดียืดเยื้ออยู่ในศาล นานถึง ๑๐ ปี แล้วจบลงด้วยสมณะโพธิรักษ์ ถูกพิพากษาให้รอลงอาญา เรื่องสิ้นสุดลง แต่สมาชิกอโศก ลงความเห็นว่า คดีนี้มีการเมือง แอบแฝงอยู่เบื้องหลัง อย่างไรก็ตาม การต่อสู้คดีก็เป็นประโยชน์ต่อสังคมไทย เพราะว่าเป็นการเผยแพร่ธรรมไปในตัว
	อโศกเข้าสู่การเมืองอย่างเป็นทางการ เมื่อจดทะเบียนเป็นพรรคการเมืองชื่อ “พรรคเพื่อฟ้าดิน” อาเปิ้ม อดีตผู้ใหญ่บ้านศีรษะอโศก เป็นหัวหน้าพรรค และอาจสมัครเข้าแข่งขัน ชิงตำแหน่งสมาชิก สภาผู้แทนราษฎร ในวันข้างหน้า และถ้าพรรคนี้ได้รับความนิยมสูง อาเปิ้มอาจเป็นนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรก จากศีรษะอโศก

ชุมชนในอุดมคติ
สภาพที่นำไปสู่ดินแดนที่มีสภาพทางการเมืองและสังคมที่สมบูรณ์
	สมาชิกอโศกทำงานอย่างขยันขันแข็งในการสร้างชุมชนของเขาและช่วยพัฒนาสังคมไทย เป็นการดำเนินงานตามแผนพัฒนาไปสู่สังคมในอุดมคติ ที่มีสภาพทางการเมือง และสังคมที่สมบูรณ์ สมณะโพธิรักษ์ ได้วางเงื่อนไข ๕ ประการในการพัฒนาระบบสังคมพุทธ คือ “อิสรภาพ ภราดรภาพ สันติภาพ สมรรถภาพ และเอกภาพ เงื่อนไขทั้ง ๕ ประการนี้ เกี่ยวข้องกันและกันอย่างลึกซึ้ง และสลับ ซับซ้อน ทำให้ทั้งระบบดำเนินไปได้ด้วยดี ยกตัวอย่าง อิสรภาพ หมายความว่า อิสระจากกิเลส ก่อนอื่น เราต้องเป็นอิสระจากการยึดติดในวัตถุ –ทั้งทรัพย์สมบัติที่เคลื่อนที่ได้ เช่นแก้วแหวนเงินทอง และทรัพย์ที่เคลื่อนที่ไม่ได้ เช่น ที่ดิน นา ไร่ จุดนี้จะนำเราไปสู่การร่วมหุ้นกัน และการยกให้โดยไม่คิดค่าตอบแทน การร่วมหุ้นหรือการยกให้ ก่อให้เกิดภราดรภาพ หรือความเป็นญาติพี่น้องกัน ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ความรัก ระหว่าง พี่น้องที่ร่วม “มดลูกแห่งหัวใจ” หรือ “ญาติธรรม” จะนำไปสู่สันติภาพ การอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข และความรักระหว่างพี่น้อง จะยั่งยืน ทำให้เกิดความร่วมมือ และผสมกลมกลืนกัน ไม่มีการแข่งขัน ไม่มีการสู้รบ ไม่มีการลักขโมย ไม่ต้องมีตำรวจ ไม่ต้องมีทหาร ไม่ต้องมีอาวุธ สมรรถภาพของมนุษย์จะเพิ่มขึ้น เพราะคนร่วมมือ แบ่งปันและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ความคิดสร้างสรรค์ เทคโนโลยี และการค้นพบสิ่งใหม่ ๆ ก็จะได้นำมาใช้ด้วยกัน ในการทำนุบำรุงสิ่งแวดล้อมและชีวิตของมนุษย์ ยกมาตรฐานการครองชีพของมนุษย์ และรักษาเอกภาพหรือคุณธรรมเอาไว้ มนุษย์ที่มีคุณธรรม โดยปกติ จะเป็นคนสร้างสรรค์ แต่จะไม่ยึดติดกับสิ่งที่สร้าง ตรงกันข้าม เขามักเป็นคนใจบุญ สุนทาน ด้วยการปฏิบัติอย่างนี้ วงล้อของอิสรภาพ ภราดรภาพ สันติภาพ สมรรถภาพ และเอกภาพ ก็จะหมุนไปโดยไม่หยุดหย่อน สังคมเช่นนี้ จะเป็นไปได้หรือไม่ คำตอบอยู่ที่ผู้คน”

	เมื่อผู้เขียนสอบถามความเห็นสมาชิกศีรษะอโศกว่า  “สังคมที่สมบูรณ์เป็นอย่างไร?” ไม่มีผู้ใดตอบได้ชัดเจน ส่วนใหญ่เน้นเงื่อนไขดังกล่าว ๑ หรือ ๒ ประการ อย่างไรก็ตาม ชาวอโศกหวังให้คนไทยทุกคนมี สันติที่ไม่มีความเศร้า (สันติอโศก) เหมือนที่เขาแสวงหาอยู่

สรุป

ผู้เขียนสรุปบทนี้โดยเล่าถึงประสบการณ์ของเธอบนถนนในกรุงเทพ ฯ ดังนี้ 
	“วันหนึ่ง ขณะที่ฉันนั่งรถประจำทางอยู่ในกรุงเทพ ฯ รถค่อย ๆ เขยิบไปทีละนิดบนถนนที่แออัดไปด้วยรถประจำทาง รถแท็กซี่ รถตุ๊กตุ๊ก รถเบนซ์ รถโตโยตาและรถมอเตอร์ไซค์ ซึ่งคนขับแต่งตัวยังกะ นักขับเครื่องบินประจัญบาน ฉันปล่อยเวลาให้ล่วงไป ด้วยการแอบมองผู้โดยสารในรถประจำทาง คันที่ฉันนั่งไป หญิงสาวคนหนึ่ง แต่งกายด้วยเสื้อโพลี่เอสเตอร์สีอ่อน กระโปรงสั้น ทำผมและเล็บ ยังกับว่าเพิ่งออกมาจากร้านเสริมสวย เธอใส่รองเท้าส้นสูง ผู้ชายหลายคนทำเป็นเมินเฉย เขาเหล่านั้น แต่งกายด้วยเสื้อผ้าที่น่าอึดอัด ผูกเน็คไทอย่างคนตะวันตก นุ่งกางเกงขายาว ใส่รองเท้าหนัง วัยรุ่นหลายคน แต่งกายด้วยเสื้อผ้านักกีฬา ใส่รองเท้าเทนนิส ย้อมผมหลายสี หิ้วถุงพะรุงพะรัง ยังกะไปปล้นมาจากร้านในมอลล์ เด็กกรุงเก๋ ๆ เหล่านี้หลายคนมีโทรศัพท์มือถือ หรือวิทยุวอล์คแมน ที่มีหูฟังเสียบที่หู ฉันรู้สึกหดหู่ และท้อแท้ต่อภาพที่เห็น แน่ละ คนเหล่านี้ไม่มีใครสนใจ ต่อสิ่งที่อโศกทำ แม้แต่น้อย สามสิบปีก่อนโน้น เมื่ออโศกเริ่มก่อตั้ง ท่านพุทธทาสเคยถามคำถามที่คล้ายคลึงกัน “ในขณะที่สังคมผู้บริโภค กำลังขยายตัวอยู่นี่ ใครบ้างสนใจการตรัสรู้?”
	หลังจากนั้น ฉันเล่าถึงความขัดข้องใจของฉันให้สมภารที่สันติอโศกฟัง และเรียนถามท่านว่าเราจะทำอย่างไร จึงจะให้คนไทยมี “ความเห็นที่ถูกต้อง” มากขึ้น ท่านตอบแบบชาวพุทธทั้งหลายที่ยอมรับสิ่งต่าง ๆ ที่เป็นไปตามกระแสของมันว่า “คนที่มีปัญญาจะมาหาเราเอง... ส่วนคนอื่น เราช่วยเขาไม่ได้”

	ฉันมองออกไปนอกหน้าต่างรถประจำทาง ขณะที่รถข้ามทางรถไฟ เห็นกระท่อมโกโรโกโสเป็นทิวแถว หลังคามุงด้วยสังกะสีลูกฟูก ตาของฉันไปสะดุดป้ายอันหนึ่ง บนแผงลอยขายอาหาร
ช่วยเหลือกันและกัน
สมัย ไอ เอ็ม เอฟ
ข้าวแกงจานละ ๑๐ บาท

ฉันรู้สึกมีความหวังขึ้นมาทันที ยังมีคนภายนอกกลุ่มอโศก ผู้ซึ่งอย่างน้อยเห็นคุณค่าของ ความร่วมมือและการเสียสละ และอาจเห็นอกเห็นใจคนอโศกที่ได้พากเพียรพยายาม

	ขบวนการอโศกช่วยสังคมไทยในวิถีทางต่าง ๆ ที่รวมอยู่ใน “พัฒนาการที่ถูกต้อง” ตามหลักพุทธศาสนา อโศกได้ชี้ให้เห็นปัญหาในสังคมไทย และได้ลงมือแก้ไขในทางที่เหมาะ ทั้งในทางวัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม แต่ประชาชนชาวไทยสนองตอบต่อขบวนการอโศกต่าง ๆ กัน อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้มิได้ทำให้ชาวอโศกเสียกำลังใจ เพราะว่า “ทุกคนมุ่งหาทางออก” อโศกเป็นทางออกทางหนึ่ง อาจจะไม่ใช่ทางออกของทุกคน ไม่ว่าอโศกจะสามารถชักจูงให้คน มาเข้าด้วยกับขบวนการอโศกหรือไม่ ชาวอโศกก็ยังคงเสียสละ ช่วยเหลือพี่น้องในสังคมไทย สิ่งนี้เป็นธาตุแท้ที่สำคัญ ของการปฏิบัติธรรม ตามหลักพุทธศาสนา”

                                                                    ******

บทที่ ๗ 
บทบาทของผู้หญิง

	เพื่อสังเกตความเป็นอยู่ของชาวศีรษะอโศกอย่างใกล้ชิด ผู้เขียนได้ติดตามไปทำงาน กับสมาชิกหญิง ๔ คน ที่ศีรษะอโศก คือ อารัตนา อาจันทิมา อาศิริวรรณ และ อาทางบุญ ผู้เขียนใช้เวลาอยู่กับผู้หญิงแต่ละคน ๑ วันเต็ม ๆ ผู้หญิงทุกคนมีอายุไล่เลี่ยกัน คือระหว่าง ๓๘-๔๐ ปี แต่มาจากที่ต่างกัน สภาพครอบครัวเดิมต่างกัน และมาร่วมเป็นสมาชิกของอโศก ด้วยเหตุผลที่แตกต่างกัน วัตถุประสงค์ของการรายงานชีวิตประจำวันของชาวศีรษะอโศก ก็เพื่อชี้ให้เห็นว่า ความเชื่อและการปฏิบัติ ได้เสริมสร้าง เอกัตตบุคคล ชุมชน และสังคม (แม้ในส่วนน้อย) อนึ่ง รายละเอียดชีวิตของผู้หญิง ในชุมชนศีรษะอโศก ชี้ให้เห็นถึงความแตกต่าง ระหว่างผู้หญิงที่อยู่ในระเบียบวินัยของวัด ตามแบบอโศกกับผู้หญิงที่อยู่ข้างนอก และดำเนินชีวิตตามแบบชีวิตสมรส

ฐานะทางเพศในประเทศไทย พุทธศาสนา และอโศก
	มีข้อสมมติฐานอยู่ ๒ ประการเกี่ยวกับผู้หญิงและผู้ชายในเอเชียอาคเนย์ คือ ๑) มีการส่งเสริมซึ่งกันและกัน ระหว่างเพศหญิงกับเพศชาย ๒) ผู้หญิงในเอเชียอาคเนย์ มีสถานะและสิทธิดีกว่า ผู้หญิงในส่วนอื่น ของทวีปเอเชีย 

ข้อสมมติฐานทั้งสองนี้ มีส่วนที่เป็นจริงอยู่มากสำหรับผู้หญิงในประเทศไทย เพราะว่า หญิงไทย ไม่ได้ถูกบังคับให้แต่งงาน หรือมีคนจัดการหรือเลือกคู่ให้ หญิงไทยเลือกคู่เอง และจัดตั้งครอบครัวของตัวเอง (แม้ว่าบางคู่จะอยู่กับครอบครัวพ่อแม่ของเจ้าสาวระยะหนึ่ง ในตอนแต่งงานกันใหม่ ๆ) หญิงไทยยังมีสิทธิในมรดกของทั้งสองฝ่าย ความจริง ก่อนที่ค่าจ้างแรงงาน จะกลายเป็นมาตรฐาน หญิงไทยมีอำนาจในทางเศรษฐกิจสังคม และจิตวิญญาณ เพราะว่าการที่ผู้หญิง มีอำนาจในการควบคุม ทรัพยากรภายในครอบครัว ทำให้ผู้หญิงมีหน้าที่รับผิดชอบ ในการบริจาคทรัพย์ หรือทำบุญสุนทาน ในสังคมไทยทุกวันนี้ แม้ว่าผู้หญิงจะไม่ใช่ผู้หารายได้เป็นหลัก ผู้หญิงก็ยังมีหน้าที่ จัดการเรื่องการจับจ่ายใช้สอยในครอบครัว ในด้านการศึกษา ปรากฏว่า จำนวนนักเรียนหญิง กับนักเรียนชาย มีพอ ๆ กัน ตั้งแต่ชั้น ป. ๑ ถึง ป. ๖ แสดงว่าเพศทั้งสอง มีความเสมอภาค ในการศึกษา โอกาสในการศึกษา และหน้าที่ในการควบคุมทรัพย์สินทำให้หญิงไทย มีอำนาจและการตัดสินใจ ในกิจการบ้านเรือน ดังนั้น หญิงไทยจึงมีความเสมอภาค ในระหว่างเพศ
แม้ว่าผู้หญิงจะมีสถานะค่อนข้างสูงและเป็นผู้ส่งเสริมครอบครัวตามประเพณีไทยในชนบท แต่ไม่ได้หมายความว่า ผู้หญิงจะมีสิทธิเสรีภาพ เท่าผู้ชายเสมอไป ในสังคมไทย การเอารัดเอาเปรียบผู้หญิงและ ความลำเอียงเข้าข้างผู้ชาย มีมานานแล้ว เช่นการ “ไปเที่ยวผู้หญิง” แม้ว่าโสเภณี จะผิดกฎหมาย แต่ผู้ชาย ก็ยังคงไปเที่ยวกันไม่หยุดหย่อน นอกจากนี้ การไปร้านน้ำชา บาร์ และสถานอาบอบนวด ซึ่งมีผู้หญิงเป็นพนักงานบริการ ก็ถือว่าเป็นเรื่องของผู้ชาย ผู้หญิงบางคนรับว่า เธอเลือกอาชีพนี้ เพราะอยากอยู่ในเมือง อยากดำเนินชีวิตแบบฟุ้งเฟ้อ อยากได้อะไร ก็หาซื้อเอาได้ อย่างไรก็ตาม มีผู้หญิงจากชนบทที่ยากจนจำนวนไม่น้อย เลือกการขายบริการทางเพศ เพื่อค้ำจุนครอบครัว หรือถูกพ่อแม่ที่ขัดสน ขายไปตั้งแต่ยังเป็นสาววัยรุ่น หญิงไทยไม่น้อย ถูกใช้ในโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งมีอยู่ทั่วไปในประเทศ ซึ่งกำลังพัฒนา ผู้หญิง ซึ่งทำงานในโรงงานอุตสาหกรรม ประสบความลำบาก เช่น ทำงานหนักเกินชั่วโมงที่กำหนด เหนื่อยล้า อยู่ในสภาวะที่เสี่ยงอันตราย และได้ค่าจ้างต่ำ

ยิ่งกว่านั้น ตามปกติหญิงไทยถูกมองว่าเป็นผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาของผู้ชาย คำพูดที่ว่า “ผู้ชายเป็นช้างเท้าหน้า และผู้หญิงเป็นช้างเท้าหลัง” แสดงให้เห็นว่า ผู้ชายเป็นผู้นำและผู้หญิงเป็นผู้ตาม ความจริง ในประเทศไทย ผู้ชายครอบครองปริมณฑลทางการเมืองและศาสนา รวมทั้งอื่น ๆ ด้วย ผู้เขียนเล่าว่า ครั้งหนึ่ง เธอเป็นพีส คอร์ อาสาสมัครมาเมืองไทย เธอไปประชุมสัมมนาเกษตรเขตที่อำเภอหนึ่ง ในจังหวัดกำแพงเพชร เขาเชิญชาวนา ๔๐ คนมาประชุม เป็นผู้ชายทั้งหมด มีผู้หญิงเฉพาะคนเสิร์พอาหารเท่านั้น

นักมานุษยวิทยาคนหนึ่ง (นีลด์ มุลเดอร์) แปลคำว่า “ช้างเท้าหลัง” ของไทยว่า เป็นหน้าที่ค้ำจุน เพราะถ้าไม่มีเท้าหลัง ช้างก็คงหกคะเมน ผู้เขียนเล่าต่อไปอีกว่า  ขณะที่เธออาสาสมัคร ทำงานอยู่ที่จังหวัด กำแพงเพชรนั้น เธอเห็นผู้หญิงหลายคน ทำงานด้วยความลำบากตรากตรำ เป็นประจำทุกวัน ผู้หญิงเหล่านั้น รับผิดชอบในการเลี้ยงลูก ทำความสะอาด หุงหาอาหาร ทำสวนครัว ทำงานกลางทุ่ง ตลอดจนการหารายได้ มาจุนเจือครอบครัว ส่วนสามีนอนเอกเขนกอยู่ใต้ถุนบ้าน บางคนเมามาย หรือยังไม่สร่างเมา ผู้เขียนบอกว่า ถ้าไม่ได้ภรรยา “ค้ำจุน” ครอบครัวเหล่านั้น ก็ต้องพังแน่ 

ทนดูความไม่ยุติธรรม อคติและการเอารัดเอาเปรียบผู้หญิงไม่ไหว  ขบวนสตรีไทย เริ่มต้นต่อต้าน และมีการเคลื่อนไหวหลายอย่าง ในที่สุด ก็มีผู้พิพากษาหญิง และ ส.ส.หญิง ซึ่งอยู่ในตำแหน่งที่จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ถึงแม้ว่าผู้ชายคบชู้ยังไม่เป็นสาเหตุที่จะใช้ฟ้องอย่าได้ แต่การมี “เมียน้อย” ก็ไม่ถูกกฎหมาย และสามีก็ไม่อาจขายทรัพย์สิน ที่ภรรยาเป็นเจ้าของร่วมอยู่ได้ โดยที่ภรรยาไม่ยินยอม การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ ทำให้นักปราชญ์ไทยคนหนึ่งกล่าวว่า “ทุกวันนี้ดูเหมือนว่า ช้างเดินถอยหลัง”
ตั้งแต่พุทธศาสนาเข้ามาสู่ประเทศไทย สถานะทางเพศของคนไทย เริ่มสับสน แม้ว่าพระพุทธเจ้าตรัสว่า ผู้ที่มีสติสัมปชัญญสมบูรณ์ สามารถบรรลุพระอรหันต์ได้ และพระองค์ก็ทรงสั่งสอนภิกษุ ภิกษุณี รวมทั้งพระมารดาเลี้ยงของพระองค์ จนสำเร็จเป็นพระอรหันต์ คณะสงฆ์ไทยก็ยังประกอบด้วยเพศชาย แต่เพียงเพศเดียว คณะสงฆ์ไทยไม่ยอมรับภิกษุณี เพราะว่าตามความเชื่อของเถรวาทนั้น เชื้อสายของภิกษุณี ได้ขาดตอนไปแล้ว จะบวชขึ้นมาใหม่ก็ไม่ได้ เพราะตามพระวินัย การบวชภิกษุณี ต้องบวชต่อหน้าภิกษุ และภิกษุณีอาวุโส อย่างน้อย ๕ รูป อย่างไรก็ตาม เรื่องการขาดตอนของภิกษุณี ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ ในหมู่พระสงฆ์นิกายเถรวาท เมื่อเร็ว ๆ นี้ ศาสตราจารย์ ฉัตรสุมาลย์ กบิลสิงห์ จากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เดินทางไปบวชเป็นภิกษุณี ที่ประเทศศรีลังกา แต่ตอนกลับมาอยู่เมืองไทย ในฐานะภิกษุณี ก็เกิดความสับสนวุ่นวายเป็นการใหญ่

สตรีที่แต่งกายนุ่งขาวห่มขาว โกนศีรษะ ถือศีล ๘ หรือบางรายศีล ๑๐ นั้นเรียกกันทั่วประเทศไทยว่า แม่ชี แต่แม่ชีไม่ใช่ภิกษุณี และไม่ได้รวมอยู่ในคณะสงฆ์ แม่ชีบางคน ทำหน้าที่ปัดกวาด ทำความสะอาด ล้างถ้วยชาม ดูแลวัดและรับใช้พระสงฆ์ บางคนบวชชีเพื่อปฏิบัติธรรมอย่างเคร่งครัด บางคนบวชเพราะไม่มีที่พึ่ง อย่างไรก็ตาม วัดไม่ยอมรับเด็กเล็กให้อาศัยอยู่ในวัด ดังนั้น แม่ลูกอ่อน จึงไม่สามารถบวชชีได้

นักเขียนสตรีไทยคนหนึ่ง (นฤมล หินชิรนันท์) ผู้ซึ่งเขียนเรื่องเกี่ยวกับพุทธศาสนา กล่าวว่า “ความไม่เท่าเทียมกันในทางจิตวิญญาณ” ที่เห็นได้จากการไม่ยอมรับภิกษุณี และถือว่าแม่ชี อยู่ในฐานะที่ค่อนข้างด้อยนั้น เป็นผลที่เนื่องมาจาก ความอคติในสังคมไทย เธออธิบายว่า
ตามลัทธิพุทธศาสนา ผู้หญิงสามารถสำเร็จเป็นพระอรหันต์ได้ด้วยการทำวิปัสสนา และการรักษาศีลธรรม อันดีงาม ผู้หญิงจึงต้องพึ่งตนเอง แต่เนื่องจากในลัทธิพุทธศาสนา ผู้หญิงเท่าเทียมกับผู้ชาย การกดขี่ทางเพศจึงไม่มี  อย่างไรก็ตาม ชาวพุทธทั่วไปเชื่อกันว่า  ผู้หญิงสามารถทำบุญอันยิ่งใหญ่ได้ ด้วยการบวชญาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การบวชลูกชาย จึงเห็นได้ว่า ผู้หญิงก็ยังต้องพึ่งผู้ชาย ในการทำบุญอยู่นั่นเอง ไม่ใช่พึ่งตัวเองได้อย่างเด็ดขาด ในทางศาสนา ดังนั้นในศาสนาพุทธโดยทั่วๆไป ก็ยังมีความลำเอียงในทางเพศ
นักเขียนคนนี้แสดงความเห็นต่อไปว่า สตรีมีความซ่อนเร้นต่างจากบุรุษในจิตวิญญาณ เพราะว่าสตรีเป็นตัวแทนของความเกี่ยวพันอยู่กับโลกียวิสัย

	ขบวนการปฏิรูปพุทธศาสนาสันติอโศกให้โอกาสแก่สตรีในการปฏิบัติธรรม สูงกว่าโลกภายนอก ผู้หญิงที่ต้องการปฏิบัติธรรม อาจจะเข้าเป็นสมาชิกชุมชนอโศกในฐานะคนวัด หรือสิกขมาตุ สิกขมาตุในสังคมอโศก มีฐานะสูงกว่าแม่ชีมาก เพราะสิกขมาตุสอนธรรมได้ ให้คำปรึกษาแก่คนธรรมดา ร่วมตัดสินใจ เกี่ยวกับกิจการของชุมชน เช่นเดียวกันกับสมณะ ความจริงสมาชิกหญิงบางคน ยินดีที่จะปรึกษากับสิกขมาตุ มากกว่าปรึกษาสมณะ ผู้หญิงหลายคนแสดงความดีใจ เมื่อได้ข่าวว่า สิกขมาตุ จินดา จะย้ายมาประจำที่ศีรษะอโศก เพราะเขารู้สึกว่า ผู้หญิงเข้าใจผู้หญิงได้ดีกว่า ในปัญหาบางอย่าง และรู้สึก ตะขิด ตะขวงใจ ที่จะปรึกษากับพระในปัญหาเหล่านั้น

	อย่างไรก็ตาม ฐานะของสมณะและสิกขมาตุไม่เท่ากัน ข้อแรก สิกขมาตุถือศีล ๑๐ แต่สมณะถือศีล ๒๒๗ ตามพระวินัย ข้อที่สอง มีกฎเกณฑ์ว่า ต้องมีสมณะ ๔ รูปต่อสิกขมาตุ ๑ รูป และผู้หญิงใช้เวลานานกว่าผู้ชาย ในการฝึกฝนแต่ละขั้นตอน ก่อนที่จะได้รับอนุญาตให้บวช จึงเห็นได้ว่า ผู้หญิงที่มีวัยเกิน ๔๐ มีโอกาสน้อยมาก ที่จะได้บวช เพราะว่าต้องรอให้ได้จำนวน สมณะครบ ๔ รูปก่อน

	แม้จะไม่ได้บวช ผู้หญิงก็อาจเลือกดำเนินชีวิตที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนาได้ตามความประสงค์ ที่อโศก ผู้หญิงโสด อย่าร้าง หรือแยกทางกับสามี ทั้งที่มีลูกและไม่มีลูก ก็อาจสมัครเป็นสมาชิก และอาศัยอยู่ในชุมชนได้ ตรงกันข้ามกับที่อื่น ซึ่งไม่อนุญาตให้นำเด็กเล็ก เข้ามาอาศัยอยู่ในวัด

	ผู้เขียนสังเกตว่า ที่ศีรษะอโศก ผู้หญิงกับผู้ชายมีความเสมอภาคระหว่างเพศ มากกว่าที่อื่น ในสังคมไทย ที่นี่ ผู้หญิงทำงานหนักพอ ๆ กับผู้ชายในงานทุกอย่างที่ทำด้วยกัน นอกจากนี้ ผู้หญิงยังทำหน้าที่เป็นผู้นำ เช่นสิกขมาตุจินดา เป็นหัวหน้าสิกขมาตุ อาอ้อยเป็นหัวหน้าหมู่บ้าน อาเปิ้มเป็นผู้ประสานงาน ระหว่างชุมชน กับหน่วยสงเคราะห์ ด้านสวัสดิการ กับอำเภอกันทรลักษ์  ยิ่งกว่านั้น ผู้หญิงยังมีสิทธิ์มีเสียง ในการตัดสินใจ ในที่ประชุมของชุมชน ความรู้สึกในระหว่างเพศ อาจมีอยู่ตามวัฒนธรรมไทย แต่อโศกได้ปรับปรุง และวางระเบียบให้ผู้หญิงและผู้ชาย ทำงานร่วมกัน ด้วยความผาสุก

	ผู้หญิงทั้ง ๔ คนที่ผู้เขียนเลือกสังเกต มีความแตกต่างกัน ในเรื่องภูมิลำเนา  ฐานะการสมรส กิจกรรมที่ทำอยู่ ในชุมชนศีรษะอโศก และบุคลิกภาพ นอกเหนือจากความคุ้นเคย และความสนใจที่คล้ายคลึงกับผู้เขียน ข้อสำคัญอีกอย่างหนึ่งคือ ผู้เขียนอยากให้ผู้อ่าน เห็นชีวิตความเป็นอยู่ของผู้หญิง ในชุมชนอโศก
รัตนา
	อารัตนาเป็นหญิงที่สุภาพเรียบร้อยและขี้อาย เธอเป็นคนโสดที่มาจากภาคกลาง เธอพูดน้อย และเคลื่อนไหวโดยไม่รีบร้อน ลักษณะสงบเสงี่ยมและเนิบนาบ อาจเป็นบุคลิกลักษณะ ที่ติดมาจากการเคยบวชชี อยู่ในวัดที่จังหวัดสุพรรณบุรี เป็นเวลา ๑๔ ปี อารัตนาสมัครเป็นสมาชิกอโศก หลังจากพบว่าอโศกปฏิบัติ ตรงตามคำสอนของพระพุทธเจ้า เธออยู่ที่ปฐมอโศกปีหนึ่ง แล้วย้ายมาอยู่ที่ศีรษะอโศก อารัตนาเป็นคนค่อนข้างเก็บตัว เธอไม่ได้ให้ข้อมูลมากมายนัก เกี่ยวกับชีวประวัติของเธอ
ก่อนที่ฉันรู้จักที่นี่ (ศีรษะอโศก) นะคะ คนอื่นแนะนำให้ฉันไปที่ปฐมอโศก ฉันเดินทางไปที่นั่น ฉันไปฟังธรรมหลายครั้ง ฉันฟังธรรมแล้วฉันเข้าใจดี ฉันเข้าใจว่ากินมังสวิรัติได้บุญ และกินเนื้อได้บาป ฉันหยุดกินเนื้อ ตอนนั้นฉันบวชเป็นแม่ชี เรียนจากแม่ชี ฉันไปอยู่ที่ปฐมอโศก ฉันนุ่งห่มอย่างนี้ (เสื้อมีแขนสีคราม ผ้าถุงสีคราม คลุมผมด้วยผ้าพันคอสีคราม) และเป็นคนวัดถือศีล ๘

ผู้เขียน: ทำไมคุณย้ายมาอยู่ที่ศีรษะอโศก ทำไมไม่อยู่ที่ปฐมอโศก 
ฉันอ่านพบในนิตยสาร นิตยสารอโศกนะคะ เขาบอกว่าที่นี่ (ศีรษะอโศก) เขามีกสิกรรมธรรมชาติ เขาปลูกผักจำนวนมาก ฉันอยากมาดู เพราะฉันอยากปลูกผัก ฉันอ่านพบว่า เขาทำนาข้าวด้วย เก็บเกี่ยวและนวดเอง ฉันสนใจมาก เพราะว่าฉันไม่เคยทำนามาก่อน ฉันกินข้าว แต่ไม่เคยปลูกข้าว ฉันตั้งใจมาที่นี่ เพื่อจะมาปลูกข้าว ฉันจึงเดินทางมาที่นี่ เมื่อมาถึงฉันก็ได้ปลูกข้าว เกี่ยวข้าว แล้วก็นวดข้าว ฉันรู้สึกว่ามีความสุข ฉันมีความสุข ที่ได้เป็นชาวนา 

อารัตนาไม่ปรารถนาที่จะบวชเป็นสิกขมาตุ เพราะสิกขมาตุไม่สามารถถือเงิน หรือมีเงิน ในธนาคารได้ เป็นข้อห้ามในศีล ๑๐ แต่แทนที่จะบวช อารัตนาตั้งเป้าหมายไว้ว่า จะลดกิเลส เช่น ลดสิ่งฟุ่มเฟือย สิ่งที่อยู่นอกเหนือความจำเป็นในการยังชีพ อารัตนากล่าว “มีชีวิตอยู่กับความพอใจที่มีน้อย พอใจกับสิ่งที่ตัวมี พอใจกับความเรียบง่าย... อย่างนี้ก็มีความสุข” 

วันอังคารที่ ๑๖ มกราคม ๒๕๔๔
	ผู้เขียนใช้เวลาอยู่กับอารัตนาทั้งวัน เริ่มต้นที่ศาลาธรรม เมื่อเวลา ๓.๓๐ นาฬิกา ทั้งสองไปทำวัดเช้าร่วมกับสมาชิกอื่น ๆ และนักเรียนชั้นมัธยมประมาณ ๑๐๐ คน ทุกคนทำวัดเช้าด้วยการกราบพระ ๓ ครั้ง แล้วสวดมนต์พร้อม ๆ กันในบทสวดที่หัวหน้าสมณะขึ้นต้น หลังจากนั้น ก็ฟังธรรมของสมณะที่ผลัดเปลี่ยนกันทำหน้าที่เทศนา วันนี้สมณะมุ่งหมายที่จะอบรมนักเรียน จึงยกเรื่องระเบียบวินัย ความร่วมมือ และการเตรียมตัวให้พร้อมที่จะทำการงาน ขึ้นมากล่าว การเทศนาสิ้นสุดเมื่อเวลา ๕.๒๐ น. นักเรียนทุกคน แสดงการคารวะต่อสมณะ โดยกราบพร้อม ๆ กัน แล้วคารวะต่อผู้ใหญ่ ด้วยการกราบเช่นเดียวกัน ต่อจากนั้นก็ไปเข้าแถว เพื่อสำรวจความเรียบร้อย แล้วแยกย้ายกันไปทำงาน ส่วนผู้ใหญ่ ก็แสดงความเคารพต่อสมณะ แล้วมุ่งหน้าไปทำงาน

	ผู้เขียนกับอารัตนารับหน้าที่ขุดหลุมสำหรับปลูกมะเขือเทศ ถั่วฝักยาวและบวบ ในที่ดินแปลงใหม่ ที่ผู้ชาย –อาชวน อาทางบุญ และอาเจนจบ- ขึงเชือกกำหนดร่องไว้ ผู้เขียนกับอารัตนา ต่างคนต่างทำงาน จากปลายร่องคนละด้าน จึงแทบไม่ได้พูดคุยกัน ทั้งสองคนเก็บจอบเสียม เมื่อได้ยินเสียงฆ้องเป็นสัญญาณบอกให้หยุด เมื่อเวลา ๘.๔๕ นาฬิกา ต่างคนต่างล้างมือ แล้วอวดรอยช้ำและเม็ดน้ำข้าว ที่เพิ่งปรากฏบนฝ่ามือ เนื่องจากขุดดินที่แข็ง เหมือนคอนกรีต

	เวลา ๙.๐๐ น. ทุกคนไปประชุมที่ศาลาธรรม เพื่อฟัง “ธรรมะก่อนฉัน” ตามปกติ จะมีปาฐกถา เช่น สมณะรูปหนึ่งขึ้นเทศน์ เผยแพร่ข้อมูล หรือแนะนำวิธีการบางอย่าง เช่นการเลือกตั้ง วันนี้ อาทางบุญ ขอร้องให้ผู้เขียนพูดเรื่อง “4Rs” ให้นักเรียนฟัง ถึงแม้ผู้เขียนจะไม่ตื่นเต้นต่อการพูดในที่ประชุม พูดภาษาอังกฤษ กรอกไมโครโฟนให้ได้ยินไปทั่วหมู่บ้าน ผู้เขียนก็ไม่กล้าปฏิเสธ เพราะไม่ใช่ธรรมเนียมไทย หรือทำเนียมอโศก และจะดูเหมือนว่าเป็นคนไม่มีมารยาท ความจริงผู้เขียนพร้อมที่จะพูด เพราะเคยพูดเรื่องนี้ มาแล้วหลายครั้ง สมัยที่เป็นพิสคอร์อาสาสมัคร ผู้เขียนจึงตอบตกลง และขอร้องอาเปิ้ม ให้ช่วยเหลือ อาเปิ้มเตรียมตะกร้าที่มีขยะ เพื่อใช้เป็นอุปกรณ์ 

	ขั้นแรกผู้เขียนสอนนักเรียนให้รู้จักศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับคำว่า 4Rs เช่น RECYCLE, REUSE, REPAIR, REJECT และ PLASTICS, PAPER, GLASS, POLLUTION, BIODEGRADABLE ต่อจากนั้นอาเปิ้ม ดึงสิ่งของออกมาจากถังขยะ ทีละชิ้น ให้นักเรียนตะโกนบอกชื่อสิ่งนั้น แล้วให้บอกว่า มันเป็นมลพิษ (POLLUTION) หรือว่าสามารถนำไปแปลงรูป แล้วใช้ใหม่ได้ (RECYCLE)

	เวลา ๙.๕๐ น. สมาชิกโรงครัวนำอาหารหลายชนิดที่ใส่เต็มภาชนะใบใหญ่ มาวางบนถาดไม้ รูปสี่เหลี่ยม ถาดละใบ ถาดไม้ทุกถาด มีล้อเลื่อน สมาชิกชายเลื่อนอาหารไปถวายสมณะอาวุโส ซึ่งนั่งอยู่หัวแถว สมณะอาวุโสตักอาหาร แล้วเลื่อนถาดต่อไปยังสมณะที่นั่งถัดไป อาหารทุกถาด จะถูกเลื่อนต่อไป ยังสมณะทุกรูป แล้วเลื่อนต่อไปยังสิกขมาตุ และฆราวาส ผู้ชายที่นั่งหัวแถวฆราวาส ยกถาดลงมาวาง ระหว่างแถวผู้ชายและแถวผู้หญิง ซึ่งหันหน้าเข้าหากัน แล้วถาดอาหารก็ถูกเลื่อนต่อไปให้ทุกคนได้ตักอาหาร ตามที่ต้องการ ส่วนพวกเด็ก ๆ เข้าคิวกันตักอาหารที่โต๊ะอาหาร หลังศาลาธรรม เมื่อทุกคนตักอาหารเต็มจานแล้ว นักเรียนคนหนึ่ง นำสวดขอบคุณอาหาร ชาวนา และผู้ที่ประกอบอาหาร แล้วสมาชิกทุกคน รับประทานอาหารในศาลาธรรม และดูวีดีโอไปพร้อม ๆ กันจนถึงเวลา ๑๑.๓๐ น. อารัตนาและผู้เขียน ลาจากกันชั่วคราว เพื่อไปทำธุระส่วนตัว

	เวลา ๑๒.๑๕ น. สมาชิก “สวนร่วมบุญ” ซึ่งมีอารัตนา อาทางบุญ อาชวน อาเจนจบ และผู้เขียนมาพร้อมกันที่แปลงผัก ซึ่งเริ่มต้นไว้เมื่อเช้า ตอนนี้ทุกคนทำงานใกล้ชิดกัน จึงมีโอกาสคุยกัน ขณะที่ทำงาน อาทางบุญถามว่า แปลกไหมที่อารัตนาไม่แต่งงาน ผู้เขียนตอบว่า ผู้หญิงอเมริกันจำนวนมาก เลือกทำงาน แทนที่จะแต่งงาน หรือบางคนหาผู้ชายที่ถูกใจไม่ได้ จึงอยู่เป็นโสด แต่ก็มีงานทำ เลี้ยงชีวิต ที่ประชุม ปรารภถึงคู่แต่งงานที่หย่าร้างกัน ซึ่งเพิ่มจำนวนมากขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งในอเมริกา และประเทศไทย   อารัตนากล่าวว่า “ผู้หญิงต้องการความช่วยเหลือ เพื่อเลี้ยงดูตัวเอง และพ่อแม่ แต่ผู้ชายไม่น้อย ที่ไม่มีงานทำ” อาทางบุญเสริม “คนจำนวนมากรีบแต่งงาน โดยไม่คิดให้รอบคอบ เขาเห็นในหนัง แล้วอยากมีชีวิตอย่างนั้นบ้าง แต่ความเป็นจริง ไม่ใช่”  

อารัตนาเปลี่ยนเรื่องสนทนาไปที่ข่าวสด เธอถามว่าได้ยินข่าวไข้หวัดนก และโรควัวบ้า ซึ่งกำลังระบาด อยู่ในประเทศไทย และบางส่วนของโลกไหม บังเอิญผู้เขียนได้รับบทความ เกี่ยวกับโรควัวบ้าจากสหรัฐอเมริกา จึงได้เล่าสู่กันฟัง ทุกคนลงความเห็นว่า การกินมังสวิรัติ เป็นการกระทำที่ถูกต้อง ในขณะที่โลก กำลังเผชิญอยู่กับปัญหา โรคระบาดเช่นนี้

การสนทนาเปลี่ยนไปเป็นเรื่องศาสนา อารัตนาถามผู้เขียนว่ารู้สึกอย่างไร ในฐานะที่เป็นคริสเตียน มาอยู่ในหมู่ชาวพุทธ ผู้เขียนตอบอย่างหนักแน่น ว่ารู้สึกสบายดี เพราะทุกศาสนา สอนให้คนดำเนินชีวิตเป็นคนดี และชาวศีรษะอโศก ต้อนรับผู้เขียนอย่างอบอุ่น

งานปลูกผักเสร็จสิ้น เมื่อเวลาประมาณ ๑๖ นาฬิกา ทุกคนแยกย้ายกลับที่พัก เพื่ออาบน้ำ และรับประทานอาหาร แต่อารัตนาไม่รับประทานอาหารหลังเที่ยง ผู้เขียนจึงต้องรับประทานอาหารเย็นร่วมกับนักเรียน ก่อนจากกันทุกคนนัดพบกันเวลา ๑๘ นาฬิกา เพื่อชมการซ้อมใหญ่ “การแสดงทางวัฒนธรรม” ของนักเรียน

ผู้เขียนมาถึงศาลาธรรมเวลา ๑๘ นาฬิกา เห็นห้องประชุมเต็มไปด้วยนักเรียน แต่งตัวด้วยเสื้อผ้าหลากสี กำลังอุ่นเครื่องดนตรี ทบทวนท่าเต้นรำ จัดหางเครื่อง และทดลองเครื่องขยายเสียง การซ้อมใหญ่ ในเย็นวันนี้ เพื่อให้สมณะได้ตรวจสอบ ว่าไม่มีอะไรผิดแผก แตกต่างจากแนวทางศีลธรรม ของอโศก เนื่องด้วยนักเรียนจะไปแสดง ต่อหน้าสาธารณชน ที่ร้านเลมอนฟาร์ม ในกรุงเทพ ฯ

ในการแสดงครั้งนี้ นักเรียนชาย-หญิง เต้นระบำพื้นเมือง ซึ่งเป็นวัฒนธรรมสมัยโบราณ มีดนตรีไทยประกอบ และบรรเลงโดยนักเรียน ๑๕ คน มีการบรรยาย และอธิบายถึงการร่ายรำแต่ละชุด ซึ่งเกี่ยวกับ การทำนา เก็บเกี่ยว การนวดข้าว สีข้าว ปั่นฝ้ายและทอหูก นอกจากนี้ ยังมีการแสดง การเกี้ยวพาราศี ชักคะเย่อ และเต้นสิงโต ขณะที่โฆษกประกาศฉากสุดท้าย เกี่ยวกับชุมชนศีรษะอโศก และกสิกรรมที่จะช่วยชาติ นักเรียนเข้าแถว หันหน้าเข้าหาคนดูแล้วร้องเพลงด้วยสำเนียงเจื้อยแจ้ว โดยไม่ต้องมีดนตรีคลอ ทุกคนปรบมือด้วยความนิยมชมชอบ สมณะยินยอมให้การแสดงผ่านไปได้ โดยไม่ต้องแก้ไข ผู้เขียน และอารัตนาจากกัน เมื่อเวลา ๒๐ นาฬิกา

จันทิมา
อาจันทิมาอายุ ๓๘ ปี อาชีพเดิมเป็นชาวนามาจากจังหวัดร้อยเอ็ด เป็นคนเปิดเผย และมีนิสัยชอบช่วยเหลือคน เธอมีความกระตือรือร้น ที่จะพัฒนาตนเอง และคนรอบข้าง เธอชอบร้องเพลง และฟ้อนรำ อาจันทิมาย้ายเข้ามาอยู่ในชุมชนศีรษะอโศก ๓ ปีมาแล้ว เธอเอาลูก ๒ คนมาอยู่ด้วย และปล่อยให้สามี เฝ้าบ้านอยู่คนเดียว เธอเล่าถึงชีวิตของเธอ
ก่อนที่ฉันรู้จักอโศกฉันเป็นคนเครียด ฉันเป็นลูกคนสุดท้อง แม่ฉันตายเมื่อฉันอายุ ๑๓ ปี ฉันต้องช่วยตัวเองอย่างทรหด เพราะพ่อของฉันมีเมียใหม่ และพาครอบครัวไปอาศัยอยู่กับพี่สะใภ้  พี่สะใภ้ของพ่อรังเกียจครอบครัวของเรา พราะทำให้เขามีภาระเพิ่มขึ้น ฉันทนดูเขาทำมาหาเลี้ยงชีพไม่ไหว จึงคิดว่าน่าจะมีวิธีทำมาหากิน ที่ดีกว่านี้ ฉันเดินทางไปกรุงเทพ ฯ ไปเข้าเรียนที่รามคำแหงได้ปีหนึ่ง ฉันเรียนไม่จบ ตามที่ตั้งเข็มไว้เพราะฉันรู้สึกว่า สิ่งที่ฉันเรียน จะไม่ได้ใช้...ประจวบเหมาะ พ่อเรียกให้ฉันกลับบ้าน ฉันจึงกลับบ้าน...ด้วยเหตุนี้ ฉันจึงรู้จักผู้ชายคนหนึ่ง...
	พ่อของลูกหนึ่งคน  เรารู้จักกันแล้วก็สนิทสนมกัน เขาบอกว่า เขาอยากมีบ้านอยู่ในชนบท เขาเป็นคนร่างเล็ก แต่มีครอบครัวที่อบอุ่น คนซึ่งฉันรู้สึกว่า เขามีอะไรอยู่ในหัวใจ  ฉันอยากได้สิ่งนั้น... (หัวเราะแล้วฮัมเพลง)
	ฉันคิดว่าชีวิตนี้มีบ้าน มีนา ซึ่งมีข้าวอยู่เต็มแปลง มีที่ทำงานและที่กิน มีคนที่รู้จัก และรู้ว่ามีอะไรอยู่ในหัวใจของซึ่งกันและกัน สนิทสนมกัน อยู่ด้วยกัน เลี้ยงชีวิตพอสมเหตุสมผล เป็นคนดีตามธรรมชาติ แค่นี้ –สำหรับครอบครัว – ก็ควรจะเพียงพอแล้ว แต่เท่าที่เป็นมา  มันไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่าปัญหา ที่เกิดขึ้นในภายหลัง มีสารพัดอย่าง มนุษย์นี้ไม่มีความสุขที่แท้จริงหรอก การเจ็บไข้ได้ป่วย ที่เนื่องมาจากความเครียด ซึ่งเกี่ยวกับเศรษฐกิจในครอบครัว  –คุณมีความรับผิดชอบต่อลูก รับผิดชอบต่อครอบครัว... ขณะเดียวกัน ฉันต้องการพัฒนาตัวเอง ฉันต้องทำงานนอกบ้านพอ ๆ กับในบ้าน แต่เขาต้องการให้ฉันอยู่ดูแลลูก อย่างเดียว ไม่ให้ไปทำงานนอกบ้าน ขึ้นรถไฟ หรือไปทำงานให้ชุมชน เพียงครอบครัวของเราก็พอแล้ว ดีแล้ว นี่เป็นความคิด ที่เข้ากันไม่ได้เลย
	ฉันไปเกี่ยวข้าวในนาและทราบข่าว -จากปากสู่ปาก- ทุกปัญหาชีวิต ฉันได้ยินเขารายงานข่าว ว่ามีการรักษาโรค ให้หายได้ด้วยการกินอาหารธรรมชาติ  ชีวิตของเราก็เหมือนกับสิ่งที่เรากิน ฉันลองเดินตามนี้ คือทดลองกิน มังสวิรัติก่อน แล้วดูว่าสุขภาพของฉันดีขึ้นหรือไม่ และแล้วฉันทำของกินเล่น จากข้าวกล้องและขายด้วย ฉันทำนมถั่วและขายด้วย ฉันทำทุกอย่าง ที่ไม่ทำด้วยเนื้อสัตว์ แล้วขาย หลังจากฉันได้ฟังธรรมฉันกลัวเรื่องทำบาปมาก เมื่อก่อนฉันไม่กลัว ถ้าไปวัดฉันต้องฆ่าปลาตัวใหญ่ ๆ เนื้อมาก ๆ เพื่อทำกับข้าว ไปถวายพระ ที่ฉันนับถือ เผื่อว่าแม่ของฉันที่ตายไปแล้ว จะได้กินด้วย ความจริงสิ่งนี้ไม่ถูก หลังจากฉันฟังเทศน์จากสมณะอโศก ฉันจึงเข้าใจว่ามันไม่จริง  เพราะสิ่งที่ตายไปแล้ว ไม่สามารถกินอาหารได้ ฉันจึงเลิกทำสิ่งนั้น แต่ฉันก็ยังคงถวายอาหารพระอยู่เช่นเดิม เพราะจะได้ทำความดีต่อไป
	ตอนนั้นฉันต่อสู้กับสังคมภายนอก และสามีของฉัน ซึ่งยังไม่มี “สัมมาทิษฐิ”. มันยากมาก ฉันมีความขัดแย้ง กับหลายสิ่งหลายอย่าง แต่ฉันก็อดทน ทนเก่งขึ้นเรื่อย ๆ จนกระทั่ง ลูกของฉัน... ฉันเริ่มรู้จักอโศก ในปี ๒๕๓๙ พอต้นปี ๒๕๔๑ พ่อของฉันเสีย ก่อนหน้านั้น ฉันมาไม่ได้เพราะว่าพ่อยังอยู่...  ปีนั้นลูกชายของฉัน มาอยู่ที่วัดตามลำพัง ส่วนฉันและลูกสาว ยังอยู่ที่บ้านกับพ่อของเขา ในปี ๒๕๔๒ ฉันให้ลูกสาวมาเข้าโรงเรียนใหม่ที่นี่ เข้าเรียนชั้น ป. ๓ พ่อของเขาอนุญาตให้มาได้  เขาไม่คัดค้าน...เขาไม่ได้คัดค้าน แต่เขาเอง ยังมาไม่ได้ แต่ไม่เป็นไร... ฉันขออย่างเดียว ..ให้ฉันและลูกมาอยู่วัด และปฏิบัติธรรม ซึ่งเป็นสิ่งดีและสามารถไปโรงเรียนที่ดี
	ทุกวันนี้ฉันกลับบ้านไปช่วยสามีดำนาและเกี่ยวข้าว ไปช่วยทำสิ่งที่เขาไม่ถนัด เขายังอยากจะรักษาครอบครัวเอาไว้ แต่ครอบครัวของเรา... จุดหมายคือ ฉันต้องการให้เป็นครอบครัวที่ปฏิบัติธรรม ทุก ๆ คนในครอบครัวของฉัน ฉันไม่อยากให้ใครผ่าเหล่า ฉันต้องการให้ทุกคนมีความคิดไปในทางเดียวกัน และช่วยเหลือกันในกลุ่มอโศก เพราะว่ากลุ่มนี้ยังมีคนน้อย [ ผู้เขียน: แล้วคุณคิดว่าสามีของคุณจะตามคุณมาอยู่ที่นี่หรือ? ]   ฉันหวังอย่างนั้น ถ้าเขาทำได้ ก็จะประเสริฐที่สุด เขาเคยพูดว่า จะมาเมื่อเขาพร้อม

อาจันทิมา ย้ายมาอยู่ที่ศีรษะอโศก เพื่อให้ลูก ๆได้เรียนจริยธรรม รู้จักเสียสละ และฝึกอาชีพ ๓ อย่างที่จะช่วยชาติ เธอยืนยันว่า ถ้าลูกของเธอต้องกลับไปอยู่ร้อยเอ็ด พวกเขาก็จะยังคงเจริญเติบโต ไปในทางที่ดี เธอกล่าวเพิ่มเติมว่า “ฉันอยากให้กลุ่มอโศกของเราเข้มแข็ง เป็นแกนนำของชาวนา ที่จะต้องปฏิบัติ -คนบ้านนอก ผู้ซึ่งพยายามที่จะพึ่งตัวเอง โดยไม่ถูกดกขี่ นี่คือเป้าหมายของฉัน”

วันพุธที่ ๑๗ มกราคม ๒๕๔๔ 
	ชาวศีรษะอโศกมาพร้อมกันที่ศาลาธรรม ตั้งแต่ตี ๔ เพื่อประชุมรายสัปดาห์ ผู้เขียนเข้าร่วมประชุมด้วย และนั่งขัดสมาธิ บนเสื่อกก ติดกับอาจันทิมา สตรีทั้งสองแสดงการคารวะต่อกัน ด้วยการไหว้ และทักทายกันด้วยคำว่า “เจริญธรรมคะ” 
	อาอ้อยเป็นผู้ดำเนินการประชุม ที่ประชุมพิจารณารับรองการประชุม เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา แล้วดำเนินการประชุมต่อไป เกี่ยวกับธุรกิจที่เริ่มไว้ก่อน ตามวาระที่พิมพ์ไว้ บนหมายกำหนดการ ดังนี้
3.	อาพลีขวัญ ประกาศว่ามีนักเรียนหลายกลุ่ม จะมาชุมนุมเพื่อฝึกฝนที่ศีรษะอโศกใน ๒-๓ สัปดาห์ข้างหน้า
4.	อาจริงจริง เสนอร่างโครงการ “เร่งรัดพัฒนามนุษย์” เพื่อขยายกิจการด้านการผลิตอาหาร ให้เพียงพอ ที่ประชุมลงความเห็นเป็นเอกฉันท์ รับโครงการ อาจริงจริงเชิญชวนสมาชิกที่สนใจเข้าร่วมประชุม เพื่อช่วยกันวางแผนในตอนเย็นวันนั้น
5.	เอ็ม รายงานความก้าวหน้าเกี่ยวกับการตระเตรียมการแสดงที่ “เลมอน ฟาร์ม” และประกาศวันและเวลาที่จะแสดงจริง
6.	หมูเฒ่า ทบทวนบัญชีของปีที่แล้ว การประชุมดำเนินมาอย่างราบรื่น จนกระทั่งถึงจุดนี้ แม้ว่าหมูเฒ่า จะแสดงตารางรายรับ-รายจ่าย บนกระดานดำ อย่างละเอียด แต่ตัวเลขบางแห่งผิดพลาด หมูเฒ่าเริ่มสับสน ในที่สุด อาแก่นฟ้าลุกขึ้นช่วย แต่เมื่อเวลาล่วงไปหนึ่งชั่วโมงทุกคนขอให้เลื่อนไปพิจารณาเรื่องอื่นก่อน
7.	อาดินผิว รายงานสรุปสิ้นปีเกี่ยวกับกิจการร้านน้ำใจ
8.	สมาชิกคนหนึ่งจากองค์การอโศกระดับชาติ ซึ่งเกี่ยวกับการพัฒนาผลผลิต ได้มาแนะนำกิจกรรม เกี่ยวกับการพัฒนาตนเอง ด้วยการทำงาน เพิ่มรายได้จากการปรับปรุงผลผลิต และจะสามารถทำความสำเร็จได้ด้วยการปฏิบัติธรรม

กว่าจะเสร็จธุระเก่า เวลาก็ล่วงเลย ๖ นาฬิกาไปแล้ว อาอ้อย ขอให้ทุกคนที่จะเสนอโครงการใหม่ รวบรัดให้เสร็จภายใน ๒ นาที และข้ามรายการ ๑, ๒ และ ๓ ไปต่อรายการที่ ๔ ซึ่งเกี่ยวกับข้าว ที่มีอยู่ในโรงสี และรายการที่ ๕ ซึ่งเกี่ยวกับ งานออกร้าน ที่สีมาอโศก ในเดือนหน้า รายการสุดท้าย เป็นเรื่อง “สิ่งที่ควรพิจารณา” อาอ้อยขอให้ทุกคน ช่วยกันต้อนรับ ผู้ที่มาฝึกอบรม ในวันที่ ๒๓ และ ๒๕ และขอความช่วยเหลือในโรงครัว สำหรับการฝึกอบรม นอกจากนี้ ยังขอให้สมาชิก พิจารณาข้อเสนอของนักศึกษา ที่จะเป็นผู้นำการฝึกอบรมในเดือนหน้า
การประชุมยุติเมื่อเวลา ๖.๔๕ น. ผู้เขียนนั่งซ้อนท้ายรถจักรยานของอาจันทิมา ไปที่ศูนย์ขยะแปรรูป เนื่องจากผู้สังเกตการณ์จากสันติอโศก มาสำรวจเมื่อคืนก่อน อาทางบุญ จึงต้องการความช่วยเหลือ จัดบริเวณให้เป็นระเบียบเรียบร้อย แต่เมื่อผู้เขียนไปถึง ปรากฏว่าถุงขยะ ที่ยังไม่ได้แยกแยะหลายสิบโหล หายไป อาทางบุญบอกว่า อาเปิ้มให้นักเรียนช่วยกันขนไปทิ้งที่หลุมขยะในเมือง เพราะเกรงว่าจะแยกแยะไม่ทัน อาจันทิมาแสดงความไม่พอใจ และกล่าวว่า “เราทำงานดีเกินไป จึงต้องใช้เวลานานเกินไป” อาทางบุญกล่าวต่อ อย่างน่าฟังว่า “เอาขยะไปทิ้งเสียให้พ้นตา เป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่ไม่ได้แก้ที่หัวใจของปัญหา ปัญหาอยู่ที่งานมาก แต่มีคนงานไม่พอ นี่เป็นปัญหาทั้งโลก เราตามไม่ทัน” ผู้เขียนสมทบว่า “น่าขายหน้า ถ้าชุมชนต้องการเผยแพร่อาชีพ ๓ อย่างเพื่อช่วยชาติ ขยะน่าจะสำคัญกว่าสิ่งอื่น ถ้าทุกคนมาช่วยกันสักชั่วโมง ก็น่าจะกำจัดขยะที่ยุ่ง ๆ เหล่านี้ได้” 
๘.๔๐ น. เสียงฆ้องบอกเวลาธรรมะก่อนฉัน(อาหาร) อาจันทิมาและผู้เขียน ผละจากอาทางบุญแวะไปล้างมือที่โรงครัว รื่นเพื่อนของอาจันทิมา ซึ่งมาจากบ้านออกมาทักทาย และขอให้ช่วยลอกต้นหอม ที่มีอยู่เต็มกะละมัง รื่นบอกให้ลอกใบเขียวของต้นหอมออก จนเหลือยอด ๒-๓ ยอดติดหัว เอาใบที่ลอกออก ไปปรุงอาหาร และเอาหัวหอมไปปลูกใหม่ ผู้เขียนและอาจันทิมายินดีช่วย โดยไม่รีรอ ขณะที่ลอกหอม อาจันทิมาขอร้องให้ผู้เขียน สอนภาษาอังกฤษ รื่นพยายามเรียนคำง่าย ๆ สัก ๒- ๓ นาทีแล้วหัวเราะร่วน “ฮ่วย ข้อยจำบ่ได้”
๑๐.๑๕ น. รื่นและนักเรียนผู้ช่วยของเธอนำอาหารใส่กะละมัง มาวางลงกะพื้นกลางโรงครัว แล้วนั่งล้อมวง รับประทาน เนื่องจากรื่นและนักเรียน เป็นคนอีสาน อาหารที่เขารับประทาน จึงเป็นอาหารพื้นเมือง คือข้าวเหนียว น้ำพริกกับผักสด และแกงมะเขือ อาจันทิมาและผู้เขียน ขอร่วมวงด้วย อาจันทิมา เปลี่ยนไปพูดภาษาลาว อย่างคล่องแคล่ว รื่นถามผู้เขียนว่า พูดลาวได้หรือไม่ ผู้เขียนยิ้มอาย ๆ แล้วกล่าวเป็นภาษาลาวว่า “ข้อย เว้าลาวบ่เป็น” ทุกคนหัวเราะชอบใจ ต่อจากนั้น ทั้งกลุ่มรุมกันทดสอบความรู้ ภาษาลาวของผู้เขียน เช่นถามศัพท์เกี่ยวกับชื่ออาหาร และคำกล่าวทั่ว ๆ ไป 

สักชั่วโมงครึ่ง อาจันทิมาเอาถังอลูมิเนียม ที่มีตอหอมอยู่เต็มถัง ใส่ท้ายรถจักรยาน ขี่ไปยังสวนครัว ผู้เขียนขอยืมรถจักรยานของอาวรรณ ขี่ตามไปด้วย ขณะที่นั่งปลูกต้นหอม อาจันทิมาถามผู้เขียนว่าคิดถึงสามีบ้างหรือไม่ ผู้เขียนรู้สึกว่า อาจันทิมาอยากจะบอกความในใจบางอย่าง จึงรับว่ารู้สึกเหมือนกันและเห็นใจเธอ ที่ต้องอยู่ห่างจากสามี เหมือนกับผู้เขียน ที่อยู่กันคนละโลก อาจันทิมาถามต่อไปอีกว่า กลัวสามีจะนอกใจ ไปหาหญิงคนใหม่หรือไม่ คำถามนี้ทำให้ผู้เขียนเดาเอาว่า อาจันทิมากลัว สิ่งที่เธอถาม อย่างไรก็ตาม อาจันทิมาบอกว่า อยู่กับลูก ๆ ที่ศีรษะอโศก เป็นทางเลือกที่ดี รองลงมาจากการอยู่พร้อมหน้า ทั้งครอบครัว (ไม่เหมือนสตรีบางคนในชุมชน) เธอหวังว่า สามีของเธอ จะมาอยู่ด้วยในไม่ช้า และวันหนึ่ง จะสามารถซื้อบ้านสักหลัง ในชุมชนนี้

เสร็จจากปลูกหอมประมาณเที่ยงวัน  อาจันทิมาชวนผู้เขียนไปพักผ่อน ที่บ้านพักของเธอ เพราะเธออยากซักเสื้อผ้า ผู้เขียนรู้สึกกระดาก ที่นั่งเฉย ๆ ขณะที่คนอื่นทำงาน จึงจับไม้กวาด กวาดพื้นกระดานและกระได ก็พอดีอาดินผิว (ซึ่งเพิ่งได้รับตำแหน่งรองประธานกรรมการเพาะปลูก) มาถึง และขอร้องให้อาจันทิมา ช่วยมองหาที่ปลูกผักแปลงใหม่ อาจันทิมาและผู้เขียน จึงถือโอกาสขี่จักรยานเล่นไปทั่วบริเวณ ประมาณชั่วโมงครึ่ง ก็ไปถึงที่อยู่ของอาแดง เห็นอาแดงกับอาทางบุญ กำลังทำงานอยู่ใต้ถุนบ้าน ทั้งสองกำลังทำโปสเตอร์ สำหรับสอนนักเรียน เรื่องการทำยาสมุนไพร อาจันทิมามีความรู้ เกี่ยวกับยาธรรมชาติ จึงให้ข้อมูลเพิ่มเติม อาจันทิมาและอาทางบุญ เขียนคำอธิบายลงบนสมุด แล้วอาทางบุญ ซึ่งมีลายมือสวยเป็นพิเศษ คัดลอกข้อความลงบนโปสเตอร์ ส่วนอาแดงกับผู้เขียน สนทนากัน อาแดงเป็นคนซักถาม ด้วยความอยากรู้ เกี่ยวกับตัวผู้เขียน

อาจันทิมากระโดดผลุง เมื่อได้ยินเสียงประกาศทางเครื่องขยายเสียงว่าเป็นเวลา ๑๕ นาฬิกา เธอขอตัว ว่าจะรีบไปสอนนักเรียน ชั้นประถม ฯ เรื่องอาชีพ ๓ อย่างที่จะช่วยชาติ นักเรียนของเธอ อายุตั้งแต่ ๖ ขวบจนถึง ๑๑ ปี ชุมนุมกันอยู่ในร่มไม้ พออาจันทิมาไปถึง หัวหน้าชั้นบอกให้นักเรียนทุกคน เข้าแถวตามลำดับไหล่ ให้เว้นช่องว่างระหว่างคน ๑ ช่วงแขน และไม่ให้คุยกัน ดูช่างเป็นความลำบากยากเย็น เสียเหลือเกิน ที่จะให้เด็กวัยนี้ จัดแถวให้เป็นระเบียบ โดยไม่ให้คุย ผลัก หรือแหย่กัน

อาจันทิมาบอกนักเรียนว่า วันนี้พวกเขาจะทำงานสำคัญ คือทำอาหารจากขยะ เธออธิบายว่าเพราะ ขยะเลี้ยงปุ๋ย ปุ๋ยเลี้ยงพืชผัก และพืชผักเลี้ยงคน ขยะจึงมีประโยชน์ เพราะเอาไปทำปุ๋ยได้ เมื่อใส่ปุ๋ยลงในร่องผัก ก็ทำให้ผักเจริญงอกงาม คนกินผักที่เจริญงอกงาม และไม่มีสารพิษ ก็จะเจริญเติบโต และแข็งแรง อาจันทิมาแบ่งงานออกเป็น ๓ กองคือ (๑) กองเทผงขี้เลื่อยที่ใช้แล้ว ออกจากถุงเพาะเห็ดเพราะจะเอาขี้เลื่อย ไปทำปุ๋ย และนำถุงเพาะเห็ดไปใช้ใหม่ (๒) กองผสมปุ๋ย และ (๓) กองรดน้ำ อาจันทิมาให้นักเรียน อาสาสมัครว่าใครจะอยู่กองไหน  เนื่องจาก อาเปิ้มกำลังจ้องดู กระบวนการทำปุ๋ยอยู่ อาจันทิมากับผู้เขียน ต้องวิ่งไปมา ระหว่างกลุ่มเทถุง และกลุ่มรดน้ำ เพราะว่านอกจากสอนนักเรียน ให้ทำตามขั้นตอนแล้ว ยังต้องเป็นกรรมการ คอยแยก เวลาเกิดการต่อสู้แย่งกันทำงาน หรือละเมิดกติกา

หลังจากส่งนักเรียนไปรับประทานอาหารเย็นที่โรงครัว อาทางบุญ อาจันทิมา และผู้เขียน ก็ตรงไปยังบ้าน ที่อาจันทิมา ลูก ๆ และอาทางบุญพักอยู่ร่วมกัน อาจันทิมาและผู้เขียน แวะดายหญ้า รดน้ำ และเก็บผักสด จากสวนครัวข้างบ้าน ลูกสาวของอาจันทิมา นำข้าวสุกมาจากโรงครัว หั่นผัก เอาลงต้มในหม้อ ที่มีน้ำเดือดอยู่บนอั้งโล่ ที่ใช้ถ่านเป็นเชื้อเพลิง เมื่อเติมน้ำซีอิ้วปรุงรส ก็กลายเป็นแกงจืดผัก ที่มีรสชาติ ทุกคนรวมทั้งอาทางบุญ ผู้เขียนและครอบของอาจันทิมา นั่งลงรับประทานอาหารร่วมกัน เสร็จจากอาหาร ผู้เขียนช่วยล้างถ้วยชาม แล้วขอตัวกลับที่พัก

เวลา ๑๘.๓๐ นาฬิกา อาจันทิมาและผู้เขียน ไปร่วมประชุมกับคณะกรรมการเพาะปลูก ที่เรือนรับรอง ใกล้ศาลาธรรม กรรมการทั้ง ๒๕ คน ตกลงจะทำรายละเอียด ของโครงการผลิตอาหาร แบบพึ่งตนเอง อาจันทิมาเสนอที่ทำแปลงเพาะปลูกใหม่ ซึ่งได้สำรวจมากับผู้เขียน ที่ประชุมเห็นชอบ และให้ใช้สถานที่นั้น เพาะปลูกไปก่อน และกำหนดว่า ใครจะเป็นผู้ดูแลแปลงไหน ที่ประชุมยังอภิปราย ถึงวิธีที่จะใช้ ในการเพาะปลูก

ในการอบรม “การพัฒนามนุษย์อย่างเร่งรีบ” อาจารย์อุดม ผู้เชี่ยวชาญการเพาะปลูก แบบธรรมชาติ ได้ปาฐกถาเกี่ยวกับวิธีการของญี่ปุ่น ซึ่งฟูคูโอกะคิดขึ้น วิธีนี้ไม่ไถดิน (หรือขุดดิน) ไม่ใช้ปุ๋ยเคมี หรือยาฆ่าแมลง และไม่ต้องกำจัดวัชพืช อาเจนจบได้ทดลองวิธีนี้ ในนาที่ห่างออกไป จากชุมชนและได้รับผลสำเร็จ ตามสมควร แต่อาเจนจบ ชี้ให้เห็นว่า การตระเตรียมที่ดินครั้งแรก โดยไม่ต้องไถ หรือขุดดินนั้น อาจจะต้องใช้เวลาแรมเดือน หรือนานกว่านั้น และเห็นว่า จะไม่ทันกับความมุ่งหมาย ที่ตั้งไว้เดิม คือผลิตข้าวสารให้ได้ ๕,๐๐๐ กิโลกรัม เพื่อเอาไปใช้ในงานพุทธาภิเษก ในเดือนเมษายน มีผู้ออกความเห็นว่า น่าจะต้องข้ามบางขั้นตอนของฟูคูโอกะ และจะต้องทำตาบแบบไทย ๆ คือขุดดินทำแปลงเพาะปลูก ที่ประชุมรับรองข้อเสนอ

เวลา ๑๙.๔๕ น. การประชุมยุติ อาจันทิมาอยู่คุยกับเพื่อน ที่เพิ่งกลับมาจากเยี่ยมเยียนบ้านของเธอ ผู้เขียนกล่าวราตรีสวัสดิ์ และขอบคุณอาจันทิมา ที่ให้เวลาเป็นกันเอง และสนุกสนานทั้งวัน

ศิริวรรณ

อาวรรณ เป็นผู้หญิงที่แคล่วคล่องว่องไว อายุ ๓๙ ปี เป็นคนไทยที่มีเชื้อจีน ตอนเป็นนักเรียน เคยช่วยพ่อแม่ ทำร้านขายก๋วยเตี๋ยว อยู่ในสำเพ็ง กรุงเทพ ฯ เธอแต่งงานแล้ว สามีของเธอคืออาวิชัย ซึ่งเคยเป็นนักพัฒนาที่ดิน ทั้งสองพบกันในชั้นเรียนภาษาจีน ทั้งสองมีลูกชายคนหนึ่ง อายุ ๑๐ ขวบ อาวรรณมาอยู่ที่ศีรษะอโศก เพื่อผลประโยชน์ของลูกชาย  อาวรรณและอาวิชัย ตั้งใจจะอยู่ศีรษะอโศก เป็นการทดลองสัก ๒ ปี ก่อนที่จะตัดสินใจ ว่าจะอยู่ที่นี่ เป็นการถาวรหรือไม่  ในการสัมภาษณ์ตอนหนึ่ง อาวรรณ กล่าวว่า
เราไปหลายที่เพื่อดูวัดและการปฏิบัติของเขา  พระดี ๆ ก็คงจะมี แต่ที่เราเห็น... เขาบวชเพื่อเลี้ยงชีพ แม้คนที่ใกล้ชิด เพื่อนบ้านของฉันเอง ซึ่งเคยซื้อขายยา  เขาบอกว่าเขาทำงานหนัก แต่ไม่มีเงินไม่มีเงินเก็บ แต่หลังจากบวชได้ ๓ ปี เขาบอกว่า เขาให้คนกู้เงินไป ๑๐๐,๐๐๐ บาทพร้อมดอกเบี้ย พระอย่างนี้ก็มี ไม่ต้องทำงานหนัก หาเงินได้ด้วย เราเห็นแล้วคิด อ้อ ศาสนาเป็นอย่างนี้เชียวหรือ?... เกี่ยวกับศีลข้อ ๓ เกี่ยวกับความสัมพันธ์กับผู้หญิง เขามีกันด้วย  ผู้หญิงบางคนอยู่ในกุฏิกับพระ  น่าเกลียด... ฉันไม่นับถือกิจเช่นนั้น ฉันไม่มีความศรัทธาในธุรกิจนี้ ถูกไหม? มันเกี่ยวกับพระ ฉันไม่นับถือว่าเขาเป็นพระ เขาเหมือนกับคนธรรมดาทั่วไปในโลก...

   เราอ่านพบอโศกในหนังสือพิมพ์ อย่างที่เขาลงข่าวกัน เราไปที่สันติอโศก เพื่อดูให้เห็นกับตา ว่าวัดเป็นอย่างไร ทันทีที่เหยียบย่างเข้าไป หัวใจของฉันบอก “เอ๊ะ วัดนี้ไม่มีตู้เรี่ยไร พระนอนในกุฏิแคบ ๆ” ฉันไม่เห็นว่าพระมีสมบัติอะไร –พัดลม ตู้เย็น – ไม่เห็นมี พระไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวก แค่กุฏิแคบ ๆ เท่านั้น อะ พระเหล่านี้ดี ท่านไม่ใช้เงิน ไม่สวมรองเท้า ไม่มีอะไร ทุกคนที่อาศัยอยู่ในชุมชนนี้ คือ สันติอโศก แต่งตัวคล้ายกัน เสื้อผ้าไม่เหมือนเสื้อผ้าที่มีราคาแพง เมตรละ หลายร้อยบาท โอ้โฮ ดีจังเลย ประหยัด อย่างนี้ ท่านต้องมีเงินเหลือเยอะ

เราบริจาคเงินแต่เขาไม่รับ เราประหลาดใจมาก อะไรกัน?  ที่อื่นเขาเรี่ยไรเงิน แต่ที่นี่เขาพูดว่า “ถ้าคุณยังไม่ได้มาที่นี่ ครบ ๗ ครั้ง และยังไม่ได้อ่านหนังสือครบ ๗ เล่ม และถ้ายังไม่เข้าใจว่าเราทำอะไรที่นี่  เราไม่รับบริจาคจากคุณ อย่างน้อย คุณควรจะรู้  เวลาคุณบริจาค ว่าเขาเอาเงินของคุณไปทำอะไร ถ้าคุณไม่รู้ว่า เขาเอาเงินของคุณ  ไปทำอะไร คุณจะบริจาคไปทำไม?”  นี่เป็นจุดที่แตกต่างจากที่อื่น ... เครื่องแต่งกาย และการรับเงิน

ครั้นแล้วเราเข้าไปดูในโรงเรียนเพราะเราคิดว่า การสอนเด็ก เป็นเรื่องสำคัญของชุมชน เราเข้าไปดูการศึกษาของเขา ว่าเขาเรียนกันอย่างไร และ “ศีลเด่น เป็นงาน ชาญวิชา” หมายความว่าอะไร เรามีลูกคนหนึ่ง และอยากให้ลูกเป็นอย่างนั้น เราเริ่มส่งลูกไปโรงเรียนวันอาทิตย์...เราเริ่มรู้สึกใกล้ชิดยิ่งขึ้น นั่นคือ เรารักลูกของเรา และเมื่อลูกอยู่ที่ไหน เราต้องอยู่ที่นั่นด้วย มีหลายครอบครัวที่ต้องการให้ลูกเป็นคนดี แต่พ่อแม่ไม่มา เด็กอาจทำดีแต่เมื่อเขากลับบ้าน ถ้าพ่อแม่ไม่ไปเรียนด้วย เขาก็ไม่สามารถบอกเด็ก เกี่ยวกับความรู้ที่ครูสอน

เราจึงปรึกษากัน ในครอบครัวของเรา เรามีประชุม ถกเถียง...วิชัย สามีของฉัน เขาศึกษาและเขาเข้าใจธรรมะมากกว่าเรา เขาเข้าใจอโศกมากกว่าเรามาก เขาเริ่มประชุมกับครอบครัวของเรา “นี่เป็นที่อยู่ที่ดีไหม?”  ฉันคิดว่าในอโศก มีสิ่งที่น่าสนใจมากมาย แม้แต่วัฒนธรรมและกิจวัตรของเขา สิ่งสำคัญคือ เขาสร้างสังคมสำหรับลูกของเรา เราจึงสนใจและปรึกษากัน และศึกษาเพิ่มเติม เราไปดูอโศกหลายแห่ง เราศึกษาอโศกแต่ละแห่ง และพูดถึงศีรษะอโศก ว่าเป็นที่ที่เราควรมา

ผู้เขียน: คุณอยู่ที่นี่ด้วยเป้าประสงค์อะไร
ส่วนตัวแล้ว สำหรับฉันเอง ศาสนาไม่ใช่สุดซึ้ง นะคะ ตัวเองยังไม่ได้ตัดสินใจว่าจะอยู่ในฐานะบุคคลในชุมชนนี้ ฉันมีธุระ ฉันมีพ่อแม่ ฉันเชื่อว่า ฉันต้องรับผิดชอบข้างนอก นั่นคือ สำหรับตัวฉัน ถ้าไม่ดี ฉันพร้อมที่จะไป แต่อยู่ที่นี่ –ลูกของเราจะได้อะไร?  เป้าหมายที่สำคัญก็คือ ลูกของเรา เราอยากให้ลูกของเราเป็นคนมีความรู้ ที่สามารถช่วยเหลือสังคมได้ เราไม่ต้องการให้เขาเป็นเช่นเด็กวัยรุ่นทั้งหลาย ทั่วไป เราไม่ต้องการให้เขาเรียนสูง ๆ แต่ไม่สามารถให้อะไรแก่แผ่นดิน ช่วยใครไม่ได้ แม้แต่ตัวเองก็ช่วยไม่ได้ 

อาวรรณมีเหตุผล ๔ ประการที่เลือกศีรษะอโศกคือ ๑) มีครูอเมริกันสอนภาษาอังกฤษอยู่ที่นี่ (เดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว)  ๒) ผู้นำหลายคนมีการศึกษาสูงและมีความคิดก้าวหน้า ๓) มีความปลอดภัยในชุม และ ๔) สิ่งแวดล้อม ทำให้เด็กมี “หัวใจที่สุภาพอ่อนโยน”

วันพฤหัสบดี ที่ ๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๔๔
	อาวรรณปลุก ชิม ลูกชายของเธอให้ตื่นนอนตั้งแต่ตี ๕ เพื่อเตรียมตัวไปโรงเรียน ครั้นแล้วเธอเอง กลับไปนอนต่อ ผู้เขียนรู้เพราะว่านอนอยู่ห้องถัดไป (ผู้เขียนย้ายจากบ้านที่พักอยู่ มาพักกับอาวรรณชั่วคราว เพื่อให้กวาง ซึ่งเป็นเจ้าของบ้านได้พักกับเพื่อนที่ขึ้นมาจากกรุงเทพ ฯ) ผู้เขียนได้ยินอาวรรณเคลื่อนไหวไปมาอีกครั้ง เมื่อ ๗ นาฬิกา ผู้เขียนจึงแต่งตัว เก็บที่นอนแล้วลงไปชั้นล่าง เห็นอาวรรณใส่เสื้อยีนส์แบบตะวันตก และนุ่งผ้าถุงสีคราม (ผู้เขียนเห็นอาวรรณ นุ่งผ้าถุงเป็นครั้งแรก เธอบอกว่าเพื่อนให้ และนุ่งสบายดี) อาวรรณกำลังนั่งยอง ๆ ล้างหม้อข้าวที่แช่ไว้ตอนกลางคืน เธอทักทายผู้เขียน เป็นภาษาอังกฤษ “กูด มอร์นิ่ง” แล้วชวนผู้เขียนดื่มกาแฟ 

ตามปกติคนที่ศีรษะอโศกไม่ดื่มกาแฟ อาจจะเป็นเพราะว่ากาแฟเป็นของฟุ่มเฟือย หรือกาแฟมีสารแคฟฟิอิน ซึ่งเป็นยาเสพติดชนิดหนึ่ง อาวรรณยอมรับว่า กาแฟเป็นสิ่งหนึ่ง ที่เธอยังทิ้งไม่ได้ เธอจึงซ่อนหม้อต้มน้ำเสีย และแอบดื่มกาแฟ เวลาไม่มีใครเห็น ผู้เขียนนั่งลงบนม้านั่งตัวกลมเตี้ย ๆ มือกำถ้วยแกแฟร้อน ๆ ที่มีเนสคาเฟ่ น้ำตาลและครีมผง ที่ไม่ทำด้วยนม อาวรรณวางหม้อที่ล้างสะอาดบนที่ผึ่ง ชงกาแฟสำหรับตัวเอง แล้วชวนผู้เขียนคุยเรื่องต่าง ๆ เช่น นายกรัฐมนตรีทักษิณ ซึ่งได้รับเลือกมาใหม่ ๆ สถานที่ ที่เคยไปเที่ยวในเมืองไทย และการพบกับสามีเป็นครั้งแรก

	เวลาเกือบ ๘ นาฬิกา อาพลีขวัญ แวะมาหา “อาหารเสริม” อาวรรณยื่นเครื่องดื่ม ที่มีคุณค่าทางอาหารให้ ซึ่งเป็นซีเรี่ยลผงธัญญพืชกับน้ำร้อน เพื่อไม่เป็นการหลอกลวง อาพลีขวัญ แงะเอาขนมไหว้พระจันทร์ ที่เหลือมาจากวันตรุษจีนออกมาแจก พอดี ชิม กลับมาบ้าน เพื่อกินอาหารเช้า ชิมเทซีเรี่ยลผงใส่ชาม แล้วตักกินแห้ง ๆ วันนี้ชิมมีท่าทางตื่นเต้น เขาเล่าให้แม่ฟัง ทั้ง ๆ ที่มีซีเรียลผง อยู่เต็มปาก เขาเล่าว่า ได้รับคำชมว่าขยัน และตั้งใจทำงานในชั่วโมงเช้านี้ อาวรรณแสดงความพอใจ อย่างออกนอกหน้า ครั้นแล้ว สั่งลูกชายให้หุบปาก เพื่อไม่ให้อาหารหลุดกระเด็นเพ่นพ่าน ชิมกระโดดโลดเต้นไปมา แล้วแกล้งกวนอารมณ์แม่ โดยเป่าผงซีเรียลออกจากปาก อาวรรณเตือนลูกอย่างใจเย็นอีก ๒-๓ ครั้งให้หยุดเล่น แต่ชิมทำเป็นหูทวนลม จนอาวรรณโมโห จึงตวาดเอา ชิมคงรู้ว่าแม่โกรธ จึงหยุดเล่น แล้วขม้ำซีเรียลช้อนสุดท้าย อย่างตะกละตะกลาม ยิ้มแสยะใส่แม่ ให้เห็นซีเรียลติดเต็มไรฟัน กอดรัดแม่แรง ๆ แล้ววิ่งหนีไปเข้าห้องเรียน เกือบชนอาจันทิมา ซึ่งกำลังเปิดประตูเข้ามา อาจันทิมามาแจ้งข่าว เรื่องสมาชิกชุมชนจะทำอาหารมื้อเย็น เลี้ยงนักเรียน อาพลีขวัญทักทายอาจันทิมา แล้วขอตัวไปทำงาน ขณะเดียวกัน วิทธิยุ ลูกชายวัย ๒๐ ของอาทางบุญ เข้ามาขอใช้โทรศัพท์ของอาวรรณ เขาต้องการเรียกหาเพื่อนทางเครื่องกระจายเสียง เพื่อจะไปในเมืองด้วยกัน ขณะที่เพื่อนขับรถปิกอัพมารับวิทธิยุ อาจันทิมาขอตัวไปเดินสาร เรื่องทำอาหารเลี้ยงเด็กต่อไป อาวรรณให้เงินวิทธิยุไปซื้อเส้นก๋วยเตี๋ยวสดมาฝาก เพื่อจะทำราดหน้าเลี้ยงนักเรียน

	อาวรรณและผู้เขียนรีบออกจากบ้าน ก่อนที่ผู้เยี่ยมเยียนรายต่อไปจะมา ทั้งสองนำกาต้มน้ำ ไปยังโรงทอ ที่นั่นมีหญิงสูงอายุ ๓ คนกำลังทอหูกอยู่ คุณยายทั้ง ๓ ชอบดื่มน้ำอุ่น เพราะเชื่อว่า จะทำให้มีสุขภาพดี ยายคนหนึ่ง ทอผ้าสีฟ้าแก่ล้วน ๆ อีกคนทอผ้าลายตาหมากรุก สำหรับทำผ้าขาวม้า คนที่ ๓ ทอผ้าลายมัดหมี่ ซึ่งเป็นลายคล้ายเพชรของชาวอีสาน ผู้เขียนและอาวรรณ ขอทดลองทอผ้าบ้าง แต่ทำไม่คล่องเหมือนคุณยาย จึงนับว่าการทอผ้าด้วยหูก ที่ใช้เท้าถีบ เป็นทักษะที่ต้องฝึกฝน จนชำนาญจริง ๆ  อาวรรณและผู้เขียน นำกาต้มน้ำต่อไปยังคลินิก อโรคยา เพื่อเยี่ยมนักเรียน ๔ คนที่กำลังป่วยอยู่ และชงชาสมุนไพรให้เขาดื่ม 

	ประมาณ ๑๐.๓๐ น. อาวรรณและผู้เขียน เดินลัดกลับมาบ้าน เห็นอาพร (ภรรยาอาเจนจบ) ซึ่งอยู่บ้านติดกัน กำลังกวาดขยะอยู่บนทางเดินหน้าบ้าน อาวรรณชวนอาพร มากินอาหารเที่ยงด้วยกัน ผู้เขียนช่วยอาวรรณ หั่นพริกและทุบกะเทียม เพื่อทำก๋วยเตี๋ยว อาพรนำผักสดมาสมทบ จึงได้ก๋วยเตี๋ยว ที่ครบเครื่อง บังเอิญ อาจับใจ และ อาแดง มาธุระบางอย่าง จึงได้รับเชิญให้ร่วมรับประทานอาหารเที่ยงด้วย 

	ผู้เขียนเห็นแขกทั้งสามของอาวรรณ เขยิบเข้าไปนั่งชิดติดกัน แล้วซุบซิบกันด้วยภาษาลาว จากที่ผู้เขียนได้ยิน และจับใจความได้ เขานินทากันว่า ภรรยาของอาอ้ายจะฟ้องหย่า และพาลูกกลับกรุงเทพ ฯ และว่าอาจันทิมา เป็นคนไหวง่าย เพียงได้ยินคนสอดรู้สอดเห็น ว่าแอบกินของว่างทั้งวัน ก็เก็บเอามาคิดและร้องให้เหมือนเด็ก ๆ ส่วนอาวรรณคงยุ่งอยู่กับการปรุงก๋วยเตี๋ยว จึงไม่ได้ร่วมวงสนทนา แต่เมื่อมานั่งล้อมวงกินก๋วยเตี๋ยว การสนทนาก็เปลี่ยนไป เป็นเรื่องการเลี้ยงดูเด็ก เพราะหญิงทั้ง ๔ ต่างก็มีลูก

	หลังจากนั้นประมาณชั่วโมงครึ่ง แขกของอาวรรณลากลับ ปล่อยให้อาวรรณและผู้เขียน ช่วยกันล้างถ้วยล้างชาม อาวรรณสารภาพ ว่าเธอไม่ชอบการพูดแบบนั้น –นินทาลับหลัง เรื่องส่วนตัวของคนอื่น ยิ่งกว่านั้น เธอไม่ชอบเมื่อทุกคนพูดภาษาลาว เพราะว่าเป็นการแยกคนที่ไม่พูดลาวโดยกำเนิดออกไป

	ประมาณ ๑๒.๓๐ น. อาพลีขวัญโผล่หน้าเข้ามา บอกว่า หิวส้มตำ อาวรรณกับผู้เขียน ลืมสนิทว่าได้สัญญาไว้กับอาพลีขวัญ ว่าจะทำส้มตำ แต่เพื่อรักษาหน้า อาวรรณแกล้งดุอาพลีขวัญว่ามาช้า คนอื่นเขากินอาหารเที่ยงกันเสร็จแล้ว เธอกระวีกระวาดหาเครื่องปรุง แล้วทำส้มตำให้อาพลีขวัญ แต่อาพลีขวัญไม่ยอมกินคนเดียว ตกลงอาวรรณและผู้เขียน ต้องกินส้มตำเป็นอาหารเที่ยงมื้อที่สอง

	อาพลีขวัญบอกว่า เธอนัดกับหมอฟันไว้ว่าจะพาลูกไปหาหมอ เวลา ๑๔ นาฬิกา และถามว่าอาวรรณจะช่วยพาไปได้หรือไม่ อาวรรณรีบตอบรับทันที เพราะเธอกำลังหาเรื่องจะไป “เปิดหูเปิดตา” ที่ในเมืองอยู่แล้ว แต่ก่อนถึงเวลา อาพลีขวัญกลับไปทำธุระของเธอ ที่โต๊ะประชาสัมพันธ์ อาวรรณรีบทำงานเสมียนให้สามี ซึ่งเดินทางไปทำธุระให้อโศก ผู้เขียนจัดข้อมูลที่จดมา ให้เข้าระเบียบ

	พอโรงเรียนเลิก อาวรรณ ชิม อาพลีขวัญ ลูกสาวของเธอ และผู้เขียน ปีนขึ้นรถบรรทุก ของอาวรรณ แล้วขับไปในเมือง ซึ่งห่างออกไป ๕ กิโลเมตร อาวรรณจอดรถ ให้อาพลีขวัญและลูกสาว เข้าร้านหมอฟัน ส่วนเธอ ลูกชาย และผู้เขียน เดินข้ามถนนไปศูนย์คอมพิวเตอร์ ชิมเล่นเกมส์วิดีโอ ผู้เขียนตรวจอีเมล์ ประมาณ ๑ ชั่วโมง อาพลีขวัญและลูกสาว โผล่ออกมาจากร้านหมอฟัน ทุกคนตรงไปยังร้านขนม อาวรรณ อนุญาตให้ชิมเลือกขนม ๒-๓ อย่าง และเย้าว่า “อย่าคิดว่าเป็นวันเกิดของชิมนะ” เธออธิบายให้ผู้เขียนฟังว่าการให้ของขวัญวันเกิดไม่ใช่ประเพณีไทย แล้วหันไปล้อชิมว่า “ในวันเกิดของชิม ชิมควรให้ของขวัญวันเกิดแม่นะ เพราะว่าแม่เกือบตายเชียว ตอนที่เกิดชิมออกมา” แต่ชิมไม่สนใจว่าแม่พูดอะไร นอกจากขนมที่อยู่ตรงหน้า ทุกคนนอกจากอาพลีขวัญ ซื้อขนมที่น่ากิน คนละ ๒ ชิ้น   อาวรรณและผู้เขียน เป็นคนควักกระเป๋าคนละครึ่ง เพราะคนอื่นไม่มีใครมีสตางค์ อาวรรณแวะซื้อน้ำซอสสำหรับปรุงราดหน้า ที่ร้าน “น้ำฟ้า” ของญาติธรรมของศีรษะอโศก แล้วกลับที่พัก

	คณะห้าสหาย มาถึงศีรษะอโศก ประมาณ ๑๖ นาฬิกา ทันทีที่มาถึง คนขี่จักรยานคนหนึ่ง บอกว่ามีไฟไหม้ ที่เลยป่าช้าไปหน่อยเดียว อาวรรณและผู้เขียน คว้าผ้าเช็ดตัวเก่า ๆ แล้วรีบปั่นจักรยาน จะไปช่วยดับไฟ ไปเกือบถึงป่าช้า ก็พบคนกลุ่มหนึ่ง หน้าตามอมแมมเหมือนไปคลุกถ่านมา มือถือถังเปล่าและผ้าผวยที่ถูกไฟเลีย เสียจนขนหลุดหมด  เขารายงานว่า ดับไฟเรียบร้อยแล้ว อาวรรณและผู้เขียน รู้สึกหมดแรง ปั่นจักรยานไม่ไหว จึงจูงจักรยานกลับบ้าน เพื่อจะไปทำราดหน้า ให้ทันเวลาเลี้ยงนักเรียน

	ผู้เขียนตัดแผ่นก๋วยเตี๋ยวสด ที่วิทธิยุซื้อมาจากในเมือง ออกเป็นริ้ว ๆ แล้วสับกะหล่ำปลี ให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย เพื่อทำราดหน้า เด็กนักเรียนชาย ๒-๓ คนที่มาวนหาของกิน ถูกจับให้เป็นผู้ช่วยแม่ครัว แต่น่าเสียดาย ราดหน้ายังไม่เสร็จ เสียงฆ้องเรียกประชุมดังขึ้น เมื่อเวลา ๑๘ นาฬิกา

	วันนี้เป็นวันมาฆบูชา ซึ่งเป็นวันสำคัญวันหนึ่ง ในห้าวันสำคัญของพุทธศาสนา เป็นวันที่ระลึกถึงเหตุการณ์ ที่พระสงฆ์ ๑๒๕๐ รูป มาประชุมกันโดยมิได้นัดหมาย เพื่อฟังโอวาทปาติโมกข์ ของสมเด็จพระสัมมาพุทธเจ้า พระสงฆ์เหล่านั้น ล้วนเป็นเอหิภิกขุ คือได้รับการอุปสมบทโดยตรง จากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกรูปสำเร็จเป็นพระอรหันต์ และวันนั้นเป็นวันเพ็ญ พระจันทร์เต็มดวง เสวยฤกษ์มาฆะ 

ศีรษะอโศกฉลองวันสำคัญนี้โดยประชุมพร้อมเพรียงกัน ภายใต้ดวงจันทร์ที่ทอแสงนวลผ่อง ในสนามหญ้า สีเขียวขจี ซึ่งล้อมรอบด้วยป่าไม้ และสระน้ำ น้ำในสระสะท้อนแสงจันทร์ ทำให้สว่างไสว ไปทั่วบริเวณ ทั้งบนฟ้า บนบก และในน้ำ  สมณะรูปหนึ่ง นั่งโดดเด่นบนเนินดิน นำสวดมนต์เป็นภาษาบาลี แล้วเทศนาถึงความหมายของวันนี้ รวมทั้งอำนาจของธรรมชาติ ที่ฉายแสงแห่งพระธรรม

ผู้เขียนกลับไปถึงบ้าน เห็นอาวรรณเพิ่งเสร็จจากการเก็บข้าวของในครัว และอาบน้ำ แสดงว่าเธอไม่ได้ไปร่วมประชุม ผู้เขียนช่วยเธอยกหม้อราดหน้าใบใหญ่ ไปวางไว้หน้าบ้าน เผื่อนักเรียนที่หิวโหย เดินผ่านมา จะมองเห็น นักเรียนกลุ่มแรก มามือเปล่า อาวรรณบอกให้เขาไปหาช้อนชามมาเองเพราะว่าสิ่งของ ได้หายไปจากบ้าน ขณะที่เธอพาพรรคพวกไปในเมือง เมื่อบ่ายวันนี้ เธอบอกว่า คงมีใครงัดแงะ เข้าไปในห้องเก็บของ แล้วขโมยเส้นบะหมี่แห้ง และแปรงสีฟัน แบตเตอรี่ของเธอไป 

อาวรรณ ชี้ให้ผู้เขียนดูรอยงัดแงะ และช่องโหว่ ที่ผู้ร้ายปีนเข้ามา เธอบอกว่า ต้องเป็นฝีมือของเด็กชายคนหนึ่งชื่อมิก และเพื่อน ๆ ซึ่งชอบขโมย และไม่ใช่ครั้งแรก การลักขโมยเป็นปัญหาของชุมชน แต่ไม่เห็นมีการแก้ไข ทำให้อาวรรณรู้สึกผิดหวังมาก

นักเรียนกลับมาใหม่พร้อมด้วยช้อนและชาม อาอ้ายและอาคมไวมาร่วมด้วย อาวรรณจึงเล่าเรื่องขโมย ให้อาทั้งสองฟัง ผู้เขียนขอตัวไปอาบน้ำ เมื่อ ๑๙.๔๕ น. แต่เมื่อกลับออกมา ไม่เห็นนักเรียนและอาคมไว เห็นแต่อาวรรณกับอาอ้าย นั่งคุยกันอยู่ เมื่อพิจารณาจากการนินทา ที่ผู้เขียนได้ยิน เมื่อตอนเที่ยงทำให้สงสัย ว่าอาอ้ายคงอยากจะสนทนาเงียบ ๆ กับเพื่อนสนิท ผู้เขียนจึงบอกว่าง่วงนอน และกล่าว “ราตรีสวัสดิ์” กับคนทั้งสอง แล้วเข้าห้องนอน ไปอ่านหนังสือด้วยแสงไฟฉาย

ทางบุญ

อาทางบุญเป็นคนเข้มแข็ง อายุ ๔๐ ปี เคยเป็นชาวนาและมาจากอุบลราชธานี ชื่อเดิม ดารา แต่เช่นเดียวกับ คนอโศกทั้งหลาย เธอได้ชื่อใหม่ จากสมณะโพธิรักษ์ ชื่อใหม่ของเธอ มีความหมายว่า “แนว ช่อง หรือ โอกาส ของการทำดี” ช่างเหมาะเจาะกับเธอเสียนี่กระไร! เพราะอาทางบุญ ตั้งจุดมุ่งหมายไว้ว่าจะดำเนินชีวิต ไปสู่พระอรหันต์ 
อาทางบุญแยกกับสามีเมื่อ ๓ ปีล่วงมาแล้ว และนำลูก ๓ คนของเธอ มาอยู่ที่ศีรษะอโศก เดี๋ยวนี้อาทางบุญ ถือศีล ๕ และพยายามที่จะก้าวหน้าไปสู่ คนวัด อาทางบุญยิ้มสวย แต่เธอมักจะเอาจริงเอาจังโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เรื่องเกี่ยวกับจริยธรรม เธอบอกผู้เขียนว่า ที่มีภาระกับลูกอยู่เดี๋ยวนี้เป็น วิบากกรรม ของเธอ ที่ละเมิดศีลข้อ ๓ เดี๋ยวนี้อาทางบุญ ปกปิดร่างกายมิดชิด ด้วยเสื้อแขนยาว และผ้าพันคอเป็นจุด ๆ เพื่อเป็นการป้องกันการยั่วยวนทางเพศ เธอเล่าถึงชีวิตของเธอ ซึ่งเคล้าไปด้วยความเศร้า และความหวัง จนกระทั่งได้มาพบอโศก ซึ่งถือว่าเป็นบ้านใหม่ของเธอ
ก่อนที่ฉันมา... จริง ๆ แล้วฉันจะอธิบายตั้งแต่วันที่ฉันเกิด ฉันมีหัวใจที่คิด “ฉันไม่ชอบความรุนแรง ฉันไม่ชอบการทำบาป ฉันไม่ชอบการฆ่าสัตว์ ฉันไม่ชอบการบีบบังคับ และฉันไม่ชอบการหาประโยชน์จากคน” ฉันจึงคิดว่า เอ ฉันควรจะทำอะไรดี ฉันรู้สึกว่า ถ้าฉันคนเดียวคิดอย่างนี้ ฉันคงเป็นบ้า บ้าบุญ...ฉันไม่กล้าพูดกับใคร หัวใจของฉัน มองลึกลงไป แต่ไม่มีคำตอบ ไม่มีสังคมไหนนะ ที่มีแต่คนที่มีจริยธรรม ไม่มีการกดขี่ ไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ไม่ทำลายธรรมชาติ โดยการสร้างบ้านใหญ่โตมโหฬาร และสิ่งยิ่งใหญ่ทั้งหลาย...

ไม่มี (สังคมใดคล้ายนี่) ฉันจึงจบอยู่ที่นั่น และฉันก็อยู่มันไปเรื่อย ๆ ฉันทำงาน จนกระทั่ง ฉันอายุ ๑๘-๑๙ ปีและแม่ของฉัน อยากให้ฉันแต่งงาน...จริง ๆ แล้ว ฉันอยากบวช นะคะ แต่ฉันไม่เห็นความคิด หรือหลักศาสนาไหน ที่ทำให้ฉันมีความมั่นใจ ว่ามีหนทาง ... ถ้าฉันพบอโศกเสียก่อน ฉันคงจะไม่แต่งงาน แม่ของฉันต้องการให้ฉันแต่งงาน ฉันจึงแต่งงาน และฉัน... เริ่มทำตามที่ฉันคิดไว้ก่อน ฉันสร้างบ้านหลังกระจิ๋ว –ไม่ใหญ่โตเลย แล้วฉันปลูกผักชนิดต่าง ๆ และไม้ผล เดี๋ยวนี้ ฉันก็ยังปลูกอยู่...

แต่ในส่วนลึกในหัวใจของฉัน มันยังไม่ถูกต้อง ฉันยังคงคิดจะสร้างชุมชนใหม่สักแห่ง ฉันไม่มีเพื่อน –ทุกแห่งที่ฉันมองหา เขาไม่คิดเหมือนฉัน อย่างในปี ๒๕๓๖ ฉันปลูกบวบจำนวนมาก ฉันขายได้เงินมากด้วย แต่ที่นี่หญิงคนหนึ่ง จากกันทรลักษ์นี่ ซื้อบวบของฉัน แต่เป็นคนขี้เมา และไม่ให้เงินฉันเลย เขาโกงฉัน ฉันตามทวง และผ่านมาทางนี้ ที่ศีรษะอโศกนี่ ฉันชวนให้เขามาเป็นเพื่อน เราจึงมาที่นี่และ โอ เมื่อเราเห็นนักเรียนครั้งแรก ฉันรู้สึกทึ่ง ที่เห็นครูอ้อย นำนักเรียนกล่าว “สำนึกดี คะ” ฉันรู้สึกประหลาดใจ ฉันไม่เคยเห็นพฤติกรรมแบบนี้ ที่ไหนเลยในโลก ในยุคนี้ หาไม่ได้ มีแต่ที่ไม่สนใจ...ฉันเริ่มมีความรู้สึกว่า เป็นครอบครัว และฉันเริ่มรู้สึก มีอารมณ์เบิกบาน โอ สังคมนี้ คือสังคมที่ฉันฝันถึง จริง ๆ แล้ว สังคมที่ฉันฝันถึง อยู่ที่นี่เอง  ฉันจึงคิดว่า ฉันต้องมาอยู่ที่นี่ ต้องหาทางมาอยู่ที่นี่ให้ได้ ฉันรีบกลับไปบอกสามีที่บ้าน “ฉันจะไปอยู่ที่นั่นนะ เธอจะทำอะไร เธอจะไปไหม?”  

ฉันจึงมาที่นี่เพื่อศึกษา มีคนหนึ่งให้หนังสือฉันอ่าน ชื่อ สารอโศก และ  ดอกหญ้า  ฉันอ่านแล้ว...โอ ฉันพบว่า ฉันไม่ได้ไปคนเดียว มีคนอื่นมากมาย ไปด้วยกัน จากนั่น ฉันเริ่มทำสิ่งที่ทำให้ฉัน มีจริยธรรมเพิ่มขึ้น ฉันตั้งใจ กินอาหารมังสวิรัติ ใน พ.ศ. ๒๕๓๖ ถ้าฉันตั้งใจทำอะไร ฉันต้องทำสิ่งนั้นให้ได้ นั่นคือ สร้างธรรมชาติเพื่อทำให้อาณาบริเวณ เขียวชอุ่ม ปราศจากมลพิษ ทำไว้ให้โลก เพราะว่าเวลาเราตายไป สิ่งนี้ก็ยังคงอยู่ที่นี่ เพื่อนของฉัน ที่ใช้ปุ๋ยเคมี และยาฆ่าแมลง ถึงกับงงงัน เขาถาม “เธอทำได้อย่างไร” ฉันสามารถปลูกแตงโมได้โดยไม่ต้องใส่ปุ๋ย ฉันปลูกอะไรก็ได้ แต่เมื่อก่อน เอ ทำไม เมื่อก่อนฉันไม่กล้าปลูก (โดยไม่ใช้สารเคมี) แต่เมื่อฉันปฏิบัติธรรม ฉันกล้า  “กล้าจน” เพื่อที่จะไม่ละเมิดศีล ไม่ทำบาป ฉันเป็นคนยากจน แต่ไม่เคยผิดศีล ไม่ทำร้ายดิน ไม่ทำลายธรรมชาติ... มันเข้ากับที่อโศก และพ่อท่านสอน...  รักษาธรรมชาติไว้ให้มนุษย์   ฉันจึงปลูกมันเพิ่มขึ้น เรามีทุกอย่างที่กินได้ ตั้งแต่ผักอ่อน ๆ ไปจนผลไม้ที่สุก พร้อมจะกินได้... ฉันรู้สึกว่า เรากินมันไม่หมด ... ส่วนมากฉันเอาไปทำบุญ และขายมันบ้าง แต่เป็นส่วนน้อย ... ตอนนี้ มะม่วงเต็มสวนเต็มหิ้ง  ฉันเพียงแต่คอยเฝ้าดูมัน...

ครั้นฉันทำสิ่งนี้เสร็จ ฉันคิด ยังมีที่ดีกว่านี้อีก ฉันได้ทำให้ธรรมชาติดีขึ้น แต่วันหนึ่ง เมื่อฉันตาย ใครจะปฏิบัติตามที่ฉันตั้งใจเอาไว้ ถ้าคนที่มาทำต่อ ไม่มีจริยธรรม เขาจะทำลายมัน สิ่งที่ฉันปลูกไว้ เขาจะทำลายมันหมด เพราะว่า เขาตะกละ นะ... ถ้าลูกของฉัน แต่งงานกับคนที่ไม่มีศีลธรรม เขาอาจจะทำเหมือนกับ ลัทธิทุนนิยม เพราะว่าทุนนิยมมีกำลัง ฉันจึงคิดว่า ถ้าฉันมีชีวิตอยู่อย่างนี้ ยาวนาน ฉันคงจะนอนตาหลับสบาย แต่เมื่อฉันตาย ฉันคงจะไม่เป็นอิสสระ จากความทุกข์ในหัวใจ ตัวอย่าง เช่น การลดกิเลส โลภ โกรธ หลง ยึดสิ่งที่ทำสำเร็จ นี่ก็เป็นทุกข์เหมือนกันนะ ควรหาทางเข้าวัดดีกว่า .....ดังนั้น ฉันจึงมาวัด มาทำตัวให้ดีขึ้น และดีขึ้น เมื่อฉันเข้าวัด ฉันเห็นเด่นชัด ว่าฉันได้มาอาศัยอยู่กับสิ่งที่ดี  

	ความฝันอันยิ่งใหญ่ของอาทางบุญ ก็คือการบวช แม้ว่ายังไม่ได้บวช อาทางบุญบอกว่า จะปฏิบัติต่อไป อย่างที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปฏิบัติ

วันอาทิตย์ที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๔๔
	เวลาตี ๓ ครึ่ง ท่ามกลางความมืดตื้อและหนาวเหน็บ ชาวศีรษะอโศก และผู้เขียน เดินมุ่งหน้าไปศาลาธรรม เพื่อทำวัตรเช้า อาทางบุญ นั่งอยู่ที่นั่นแล้ว ผู้เขียนดึงเสื่อ ที่ไม่มีใครใช้ ไปรองนั่งใกล้อาทางบุญ ทั้งสองยิ้มให้กัน และกล่าวคำสวัสดี ตามแบบอโศก ทุกคนกราบพระ และพระธาตุ แล้วสวดมนต์ประมาณครึ่งชั่วโมง วันนี้ไม่มีเทศนา แต่มีรายงานความประทับใจของสมาชิก ซึ่งไปร่วมงานฉลองพุทธาภิเษก ที่สาลีอโศก เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา 

	พุทธาภิเษกเป็นงานฉลองประจำปีระดับชาติของอโศก ตลอดงาน ผู้ร่วมฉลอง ถือศีล ๘ เป็นเวลา ๗ วัน ฟังปาฐกถาธรรม จากสมณะโพธิรักษ์ สมณะรูปอื่น สิกขมาตุ และนักพูด ผู้ทรงคุณวุฒิ รวมทั้งทำกิจกรรม ที่เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนา และชีวิตอโศก

	การรายงานความประทับใจ ทำให้สมาชิก ซึ่งไม่ได้ไปร่วมงาน ได้ฟังสิ่งที่เขาพลาดโอกาส นอกจากนั้น ยังเปิดโอกาสให้สมาชิกที่ไปร่วมงาน ได้สะท้อนประสบการณ์ และความรู้สึกของเขา ให้ผู้อื่นฟัง ฝึกการพูดในห้องประชุม และเป็นการเรียนจากกันและกัน เช้าวันนี้ สมาชิกคนหนึ่ง รายงานว่าเขารู้สึกประทับใจ ที่นั่งได้ทน จนขาและหลังเจ็บไปหมด หญิงคนหนึ่งรายงานว่า ฟังพ่อท่านพูดเรื่องอาชีพ ๓ อย่าง ที่จะช่วยชาติ แล้วรู้สึกประทับใจ อาจันทิมาผู้ซึ่งไม่ได้ไปร่วมงาน ประกาศว่า คนที่อยู่ข้างหลังที่ศีรษะอโศก ควรฟังเทศน์ที่วัด เกี่ยวกับบุญนิยม และอาจจะได้อานิสงค์เหมือนกัน ท่านดินไทย ตั้งข้อสังเกตว่า คนที่ไปร่วมงาน กินอาหารวันละครั้งเดียว เกี่ยวกับศีล ๘ ท่านกล่าวว่า “เราต้องทำให้ก้าวหน้าอยู่เสมอ เราต้องสู้” อาทางบุญประกาศว่า หลังงานฉลอง เธอจะถือศีล ๘

	การทำวัตรเช้า จบลงเมื่อ ๕.๔๕ น. อาทางบุญ อาจันทิมาและผู้เขียน เดินกลับจากศาลาธรรมด้วยกัน ผู้เขียนถามว่า เช้านี้จะทำอะไรอีก อาทางบุญหยุดชะงักชั่วครู่ แล้วบอกว่า อยากจะเตรียม อาหารโอสถ ถวายสมณะ แต่คงไม่มีสมาธิทำครัว เพราะต้องเอาลูกคนเล็ก อายุ ๓ ขวบไปด้วย กลัวเด็กจะไปจับมีด ไฟ หรือหม้อน้ำเดือด  ตอนทำวัตรเช้า ลูกสาวคนโตรับดูแลน้อง และนี่ก็ถึงเวลา จะไปโรงเรียน อาจันทิมา เลยช่วยแก้ปัญหา โดยอาสาเป็นพี่เลี้ยงเด็กให้ 

	ที่โรงครัว อาทางบุญบอกผู้เขียนว่า สมณะที่ศีรษะอโศก มีสุขภาพไม่ดี บางรูปอายุมาก บางรูปแพ้อากาศหนาว ท่านดินธรรมก็เพิ่งประสบอุบัติเหตุมา สมณะเหล่านี้ ทำงานที่งานฉลองพุทธาภิเษก จนเกินกำลัง จึงควรฉันยา และอาหาร ที่บำรุงสุขภาพ อาทางบุญ จะทำข้าวยาคูถวาย ข้าวยาคูประกอบด้วย (๑) ข้าวกล้อง (๒) ถั่วเขียว (๓) งา (๔) เมล็ดพืช เขาต้องคั่วงาและเมล็ดพืช ให้หอมหวน ชวนรับประทานแล้วคนให้เข้ากับ ถั่วต้มและข้าว ที่หุงสุกใหม่ ๆ และต้องเติมส่วนผสมที่ ๕ ลงไปด้วย อาทางบุญ กำชับผู้เขียน ซึ่งทำหน้าที่คนข้าวยาคูว่า “คุณต้องตั้งสมาธิให้ดี ทำใจให้ดี ทำสิ่งที่ดี ตั้งจิตอธิษฐาน ขอให้คนกิน มีสุขภาพดี นี่เป็นส่วนผสมที่ ๕” อาทางบุญบอกว่า เคยทำอาหารนี้เลี้ยงคนป่วย จากการพ่นยาฆ่าแมลงในนา หายมาหลายคนแล้ว 

	อาทางบุญและผู้เขียน บรรจงตักข้าวยาคูใส่ถาด เอาผ้าขาวคลุม แล้วนำไปวางไว้บนโต๊ะอาหารที่ศาลาธรรม ต่อจากนั้น ก็เดินไปเก็บผักสด ที่สวนครัว เพราะผักสดเข้ากับอาหารทุกชนิด เจอะอาชื้น คนวัด ซึ่งเสียแขนข้างหนึ่ง ด้วยอุบัติเหตุ เมื่อ ๑๐ ปีล่วงมาแล้ว อาชื้นอยากจะบวชเป็นสิกขมาตุ แต่น่าเสียดาย ที่บวชไม่ได้ เพราะมีข้อห้าม พุทธศาสนาไม่ยอมให้คนพิการบวช อาชื้นชี้ให้ดูพันธุ์ไม้ หลายชนิด แล้วอธิบายสรรพคุณ “นี่ให้วิตามินซี นี่บำรุงกำลัง อันนี้แก้ท้องผูก อันนั้นต้มกินเวลาเจ็บคอ อันโน้น...ฯลฯ” ผู้เขียนรู้สึกพิศวง ในความรอบรู้ของอาชื้น จึงถามว่า เธอได้ความรู้เหล่านี้ มาจากไหน เธอตอบว่า บิดาของเธอรู้จักพันธุ์ไม้ทุกชนิด ที่ใช้เป็นยารักษาโรค แต่เธอศึกษาด้วยตนเอง

	เสียงฆ้องบอกเวลาธรรมะก่อนฉัน สตรีทั้งสาม นำผักไปล้าง ที่บ้านคนสูงอายุ จัดผักตามชนิด วางในถาดพลาสติก แล้วนำไปศาลาธรรม

	ที่ศาลาธรรม นักเรียนซึ่งไปร่วมงานพุทธาภิเษก กำลังรายงานให้เพื่อน ๆ ฟัง ถึงประสบการณ์และความประทับใจ นักเรียนที่ไม่ได้ไป มีความสนใจ และถามถึงความรู้สึก ของการถือศีล ๘

	อาจันทิมาพาลูกสาวคนเล็กของอาทางบุญ มามารับประทานอาหารเที่ยง ที่ศาลาธรรม เมื่อทุกคน กล่าวคำระลึกถึง บุญคุณของอาหาร และผู้ประกอบอาหารแล้ว ต่างก็รับประทานอาหาร และชมภาพยนต์อเมริกัน ซึ่งอัดเสียงพูดเป็นภาษาไทยทับเสียงเดิม โรเบอร์ต เดอเนโร และ ฌอนเพนน์ เป็นดารานำแสดง เป็นพระสอนศาสนา การให้ชมภาพยนต์ เป็นการให้รางวัลแก่นักเรียน ที่มีความอดทนทำงาน

	หลังจากนั้นอาทางบุญและผู้เขียน เอารถเข็นจากศูนย์แปรรูปขยะ ไปเก็บขยะ จากสถานีแยกขยะ ทั่วชุมชน สถานีเหล่านี้ มีถุงใหญ่ ๖ ถุงแขวนไว้ (ข้างละ ๓ ถุง) และมีป้ายบอกว่า ถุงไหน สำหรับใส่กระดาษ ขวดพลาสติก พลาสติกอื่น กล่องนม แก้ว เสื้อผ้า และมีถัง ๔ ใบ สำหรับใส่โลหะ แบตเตอรี่ สิ่งที่แปดเปื้อนของเหลว จากร่างกายและอื่น ๆ  ขณะที่เก็บขยะ อาทางบุญปรารภ

ยากที่จะหาคนเข้าใจงานนี้  ในการเก็บขยะ เราจะต้องเข้าใจละเอียดว่าอะไรยังใช้ได้ และควรเก็บไว้ คนบางคน ทิ้งของดะ ยังกับว่ามันไม่มีค่าอะไร เราต้องพยายามแปลงรูป แล้วนำมาใช้ใหม่ อย่างเสื้อที่ฉันใส่อยู่นี่ ก็เก็บมาจากกองขยะ มันยังดีอยู่เลย... ถ้วยแก้ว ช้อนโลหะ หลายอย่าง ที่เด็กและคนทั่วไป นะ –บางทีแขกที่มาเยี่ยม ฉันเห็นเขาโยนทิ้ง มันยังดีอยู่ ฉันเลยเก็บเอาไว้ คนที่ทำงานเกี่ยวกับขยะ ต้องเป็นคนละเอียด เสียเวลาจริง แต่มันต้องทำให้สำเร็จ มันเป็นเรื่องจำเป็น

ฉันเห็นใจคนทิ้งขยะ  เหมือนกันหมด บางทีมีทุกอย่าง อยู่ในถุงเดียวกัน ขยะเปียก ขยะแห้ง กระดาษ มันต้องแยก เราต้องทำหัวใจของเรา ให้เข้าใจเขา มันคงยาก เขาคงไม่มีเวลา นะ จึงควรทำหัวใจของเรา ไม่ให้โกรธเขา ฉันคิดว่า เราสามารถฝึกธรรมะ โดยการอดทน ทำตัวของเราให้เห็นผลร้าย— ถ้าคนเหล่านี้ ไม่ปฏิบัติจริงและไม่สามารถ เข้าให้ถึงธรรมะที่แท้จริง เขาจะไม่เห็น รายละเอียดเหล่านี้

ขยะเป็นเครื่องชี้ให้เห็นว่า โลกจะแตกออกเป็นเสี่ยง ๆ เพราะว่าคนทำให้เกิดมลพิษ ทำให้เกิดขยะมาก ๆ ยกตัวอย่าง ฉันไปตลาด ไปซื้อ –ซื้ออะไรก็ได้- ซื้อตะไคร้จะมาทำเครื่องแกง คนบางคน อายในสิ่งที่ไม่ควรอาย เช่นหิ้วถังไปใส่ของ แทนที่จะให้แม่ค้าใส่ถุงพลาสติก ให้เขาอายที่คนเห็นเขาหิ้วถัง ใช่ไหม? แต่ทำให้เกิดขยะ และมลพิษ เขาไม่อาย...  ถ้าคนยังเป็นเช่นนี้ โลกต้องแตกแน่ ๆ อย่างสไตโรโฟม – มันต้องเผา ใช่ไหม? แบตเตอรี่ นี่เป็นสารมลพิษ ใช่ไหม? การใส่หีบห่อ และแม้แต่เครื่องสำอาง โอ มันมากกว่าที่จำเป็น ฉันเห็นคนชอบสวย แต่ข้างในไม่มีอะไร  และการให้ของขวัญอย่างนี้ (หยิบพวงกุญแจรูปหมี ขนปุกปุยออกมาจากถังขยะ) มันเป็นเครื่องประดับ มันเป็นสิ่งที่สังคมชอบแต่ผิด มันทำลายสังคมชัด ๆ

เมื่อฉันเห็น ฉันคิด คิดของฉันคนเดียว ฉันไม่ติใคร ฉันถูกตักเตือนมาก่อน แต่เมื่อใครถูกตักเตือนก็ไม่มีความสุข (หัวเราะ) น่าสงสาร โลกนี้ มีแต่คนที่ไม่เข้าใจ

ผู้เขียนพยักหน้ารับอาทางบุญเป็นครั้งคราว และเห็นว่าเธอมีความสุข ที่มีคนเห็นใจ ทั้งสองเอาถุงขยะ ไปรวมกันที่ศูนย์แปรรูป เมื่อ ๑๕ นาฬิกา และเห็นว่าอากาศเย็นลง จึงไปรดน้ำผัก ซึ่งปลูกไว้ที่สวนร่วมบุญ เมื่อเดือนที่แล้ว ผู้เขียนพอใจมาก ที่เห็นผักเจริญงอกงาม 

ขณะเดินกลับบ้าน ผู้เขียนสวนทางกับลูกสาวของอาทางบุญ ที่กำลังพาน้องไปกินอาหารเย็น ที่โรงครัว อาทางบุญคงไม่กินอาหารเย็น เพราะถือศีล ๘

ผู้เขียนไปหาอาทางบุญอีก เมื่อเวลา ๑๘.๓๐ น. เห็นเธอนั่งเย็บกระดุมเสื้อ และมีลูกสาวคนเล็กนอนหลับอยู่ในตัก เมื่อเย็บกระดุมเสร็จ เธอยกลูกสาวขึ้นมาอุ้ม และเดินไปศาลาธรรม พร้อมกับผู้เขียน ที่ศาลาธรรม มีการตรวจศีล และพบว่า ไม่มีใครผิดศีล ในสัปดาห์ที่ผ่านมา เสร็จจากการตรวจศีล ผู้เขียนกล่าวคำขอบคุณ และ “เจริญธรรม คะ” อำลาอาทางบุญกลับที่พัก

สรุป

บทนี้ให้ความรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับความเชื่อและการปฏิบัติของชาวอโศก เสนอภาพ และความรู้สึกในชีวิตประจำวัน ที่ศีรษะอโศก เล่าถึงความแตกต่างในความคิด ความสนใจ กิจกรรม และความปรารถ นา ของแต่ละบุคคล ที่รวมกันเป็นชุมชน นอกจากนี้ ยังชี้ให้เห็นถึงสถานะของผู้หญิง ในสังคมอโศก ซึ่งแตกต่างจากสังคมไทยทั่วไป สังคมอโศกยกย่องเพศหญิง ให้เสรีภาพแก่ผู้หญิง ในการเลือกดำเนินชีวิต และปรับปรุง ความสัมพันธ์ระหว่างเพศ ดีกว่าสังคมภายนอก

       บทที่ ๘
สร้างโลก
บทเรียนการพัฒนาที่ถูกต้อง

	ผู้เขียนเปรียบเทียบการทำงานขององค์การโลก ซึ่งส่งเสริมการพัฒนาประเทศที่ด้อยพัฒนา กับการทำงานของกลุ่มอโศก ซึ่งส่งเสริมการพัฒนาตนเอง  ผู้เขียนยกคำพูดของนักเขียนคนหนึ่ง (แกรม แฮนด์คอก) ขึ้นมากล่าว ดังนี้

ถ้าตัวแทนองค์การช่วยเหลือทั้งหลายทำหน้าที่ของเขาอย่างถูกต้อง และสมบูรณ์แบบในการส่งเสริม การพัฒนาโลกที่ ๓  ป่านนี้พวกเขาก็คงจะไม่มีงานทำกันแล้ว

ผู้เขียนยกย่องการทำงานของกลุ่มอโศกว่าเป็น “การพัฒนาที่ถูกต้อง” เพราะว่าเป็นวิธีที่ส่งเสริมจริยธรรม ปัญญา และสมาธิ (ศีล สมาธิ ปัญญา) แต่นี่ก็เป็นทางธรรมะ ไม่ใช่ทางโลก อย่างไรก็ตามนักพัฒนาทั้งหลาย ยอมรับว่า อโศกประสบความสำเร็จ เพราะว่าอโศกได้พิสูจน์ให้เห็นว่า สามารถยกระดับคุณภาพชีวิต ของคนธรรมดาให้ดีขึ้น ผู้เขียนเห็นว่า การพัฒนาที่สัมฤทธิ์ผล จะต้องประกอบด้วย (๑) อยู่ใต้วัฒนธรรมหนึ่ง วัฒนธรรมใด หรือภายในท้องถิ่นหนึ่ง ท้องถิ่นใดโดยเฉพาะ  (๒) จำเพาะเจาะจงลงไปที่การดำเนินชีวิต แทนที่จะเพ่งเล็ง ความเจริญทางเศรษฐกิจ โดยส่วนรวม (๓) คุ้มครอง ดูแล และ รักษาสิ่งแวดล้อม (๔) ทำให้ส่วนรวมเกิดแรงบันดาลใจ ในอันที่จะปฏิบัติ และรักษาไว้ ซึ่งวิถีทาง แห่งการดำเนินชีวิตแบบนั้น 
ความเชื่อและการปฏิบัติของชาวอโศก ที่พุทธสถานศีรษะอโศก เป็นตัวอย่างที่ดี ซึ่งชี้ให้เห็นถึงองค์ประกอบทั้ง ๔ ดังกล่าว 
ผู้เขียนยกการพัฒนาของอโศกขึ้นมาอภิปราย เพื่อชี้ให้เห็น ถึงความสำเร็จ ในการพัฒนาชุมชนแบบองค์รวม และชี้ให้เห็นสาเหตุแห่งความบกพร่อง ของอุตสาหกรรม การพัฒนาของนานาชาติ ที่ไม่ประสบความสำเร็จ หรือไม่นำความมั่งคั่ง มาสู่ประชากรส่วนใหญ่ของโลก

ประวัติการพัฒนาอุตสาหกรรม

การพัฒนาหมายถึง การเปลี่ยนแปลงในทางบวก เป็นความใฝ่ฝันที่ทุกคน ทุกหมู่เหล่า และทุกชาติปรารถนา 
ความคิดเกี่ยวกับการพัฒนาของชาวตะวันตก มีรากฐานมาจาก ทฤษฎีแห่งวิวัฒนาการในระหว่าง ช่วงศตวรรษที่ ๑๙ และ ๒๐ เช่นเดียวกับ ความเห็นเรื่องการตรัสรู้ ซึ่งเป็นความเจริญ ที่ไม่มีที่สิ้นสุด การพัฒนาที่เป็นโครงการของโลก ปรากฏขึ้น หลังสงครามโลก ครั้งที่ ๒ ขณะนั้น การพัฒนาหมายถึง ความเจริญทางเศรษฐกิจ ตามแบบอย่างประเทศอุตสาหกรรม เช่น สหรัฐอเมริกา นักมานุษยวิทยา คนหนึ่ง ชื่อ ไรอัลล์ โนแลน บรรยายว่า “แรกเริ่มเดิมที การพัฒนาแบบนี้ มีจุดมุ่งหมาย อยู่ที่การแสวงหาวัตถุมาใช้ โดยอาศัยวิธีการที่เอามาจาก ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ ของชาติตะวันตก คือการรวมทุนกัน และใช้เทคโนโลยี (แบบตะวันตก) และรู้วิธีการที่จะนำไปสู่ความสำเร็จ” ปัจจุบันนี้อุตสาหกรรม เงินพันล้าน ก็ยังใช้องค์ประกอบเหล่านี้อยู่
การพัฒนาเศรษฐกิจเริ่มต้นโดยผู้นำทางการเงินของ ๔๔ ประเทศ ลงนามในข้อตกลง ที่เรียกว่า       เบรตตันวูดส์ เมื่อจวนจะสิ้นสงครามโลก ครั้งที่ ๒ ข้อตกลงดังกล่าว ก่อตั้งกลไก ซึ่งรวมถึงกองทุนระหว่างประเทศ หรือที่รู้จักกันในนาม ไอ เอ็ม เอฟ (IMF) และธนาคารระหว่างประเทศ เพื่อการเสริมสร้าง และพัฒนา (IBRD) ซึ่งเดี๋ยวนี้ เป็นส่วนหนึ่ง ของธนาคารโลก ทั้งนี้ก็เพื่อเสริมสร้าง เศรษฐกิจ และรักษาเสถียรภาพ ทางการเมือง ของยุโรป โดยการใช้แผนการ มาร์แชลล์ ปรากฏว่า เศรษฐกิจของยุโรป ฟื้นตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว และไม่นานก็เจริญรุ่งเรือง
แต่พอสงครามโลก ครั้งที่ ๒ สิ้นสุดลง ปรากฏว่าประเทศต่าง ๆ เกือบทั่วโลก ประสบความยากลำบาก ผู้นำในประเทศตะวันตก คิดว่าถ้าขยายโครงการพัฒนา และแผนการมาร์แชลล์ ออกไปสู่ประเทศ ที่เคยเป็นอาณานิคมของยุโรป หรือประเทศที่กำลังอยู่ในหัวเลี้ยวหัวต่อ ของการเป็นเอกราช ก็อาจจะช่วย ประเทศเหล่านั้น ให้ตามทัน ประเทศอุตสากรรมในยุโรป ขณะเดียวกัน ก็เป็นการหยุด การลุกลาม ลัทธิคอมมิวนิสต์  ประธานาธิบดีเคนเนดี ประกาศว่า “การช่วยเหลือต่างประเทศ เป็นวิธีหนึ่ง ที่สหรัฐอเมริกา จะสามารถรักษาตำแหน่งผู้มีอิทธิพล และการควบคุมต่าง ๆ ทั่วโลกไว้ได้ และเป็นการป้องกัน มิให้บางประเทศ ล้มละลาย หรือกลายเป็น พรรคพวกคอมมิวนิสต์”  
ในระหว่าง พ.ศ. ๒๔๙๓ และ ๒๕๐๓ การพัฒนาที่เรียกว่า “โลกที่ ๓” เกิดขึ้น ซึ่งเน้นแผนการเศรษฐกิจ มหาภาค และโครงการ การเติบโตด้านต่าง ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การอุตสาหกรรม การกสิกรรม ขนาดใหญ่ และถนนหนทาง จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรีของไทย ในขณะนั้น ได้ดำเนินการ ตามแผนพัฒนาดังกล่าว อย่างเคร่งครัด เพื่อที่จะทำให้ประเทศ เจริญรุดหน้า และต้านทานการลุกลาม ของคอมมิวนิสต์ ซึ่งขณะนั้น กำลังคุกคามอยู่ ในประเทศใกล้เคียง
ความคิดเห็นเรื่องการพัฒนาในระยะต้น ๆ คล้ายคลึงกับความคิดเห็น ในสมัย อาณานิคม ประธานาธิบดี ทรูแมน ใช้ผลผลิตของประเทศ เป็นมาตรฐานของการพัฒนา ท่านประกาศว่า ความเจริญรุ่งเรือง ของประเทศหนึ่ง ประเทศใด วัดได้ด้วยระดับ ความมากน้อยของผลผลิต เช่นเดียวกันกับสมัยอาณานิคม ประเทศพัฒนา ก็ควรเป็นสหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักรอังกฤษ และประเทศร่ำรวยทั้งหลายในยุโรป ผู้ซึ่งมีทั้งความรู้ และทรัพยากร ที่เหนือกว่าประเทศอื่น ๆ 
พวกหัวสมัยใหม่ในขณะนั้นเสนอว่า เพื่อที่จะส่งเสริมการพัฒนา ทางเศรษฐกิจที่แท้จริง ประเทศพัฒนา จะต้องพิชิต อุปสรรคที่สำคัญ คือ วัฒนธรรม และประเพณี (ซึ่งไม่มีค่านิยม ของการได้มา หรือความก้าวหน้า ตามแบบอย่างอารยะตะวันตก) นักเขียนโครงการคนหนึ่ง (อาเธอร์ ลูอิส) เสนอว่า การตลาด ควรจะขยายตัวออกไป กลบเศษฐกิจ ตามประเพณีให้หมดสิ้น ซึ่งเศรษฐกิจ แบบเก่านั้น จัดหาแรงงาน ให้แก่นายทุน ในราคาที่ต่ำกว่าราคาตลาด และเมื่อไม่มีแรงงานเหลือเฟือ ค่าจ้างก็จะสูงขึ้น อันเป็นสัญญาณว่าตลาดได้ดูดซึมเศรษฐกิจแบบเก่า จนหมดสิ้นแล้ว และนั่น ก็เป็นชัยชนะ ของการพัฒนา  แม้ว่าวิธีนี้ ไม่เป็นที่นิยมแพร่หลาย ในระหว่าง พ.ศ. ๒๔๙๓ – ๒๕๐๓ ความคิดนี้ ก็มิได้หายไป จากตลาดแรงงาน
จนกระทั่ง ต้นปี ๒๕๑๓ นักวางแผนพัฒนาทั้งหลายเห็นว่า เศรษฐกิจบางอย่าง ไม่ได้กระเตื้องขึ้น ส่วนที่ขยายตัวไปบ้าง ก็มีปัญหาเรื่อง การกระจายผลประโยชน์ ในปี พ.ศ. ๒๕๑๑ โรเบอร์ต แมกนามารา ได้รับเลือกเป็นประธาน ธนาคารโลก เขาเพ่งเล็ง ความสนใจไปที่ ปัญหาเรื่อง ความเสมอภาค และความต้องการ ของคนยากจน ในปี ๒๕๑๙ องค์การแรงงานนานาชาติ วางระเบียบแบบแผน เกี่ยวกับการช่วยเหลือ คนยากจน ซึ่งเป็นผลที่โรเบอร์ต แมกนามารา ดำริไว้ก่อน หลังจากนั้น “ความต้องการ” กลายเป็น คำที่มีอำนาจที่สุด ในการต่อรอง 
ในระหว่างปี ๒๕๑๓ ชนกลุ่มน้อย เช่นผู้หญิง ชาวบ้าน และชาวนา ตั้งป้อมโจมตี โครงการพัฒนา ต่าง ๆว่าดำเนินการตามความประสงค์ ของผู้ให้เงินอุดหนุน บ้างก็โจมตีว่า ตัวแทนของการพัฒนา เบี่ยงเบนไปจากเงินทุน และเทคนิคของการพัฒนา การโจมตีดำเนินไป เป็นเวลานานถึง ๑๐ ปีและในระหว่างนี้ ก็มีกลไกใหม่ ๆ เกิดขึ้น เช่น การพัฒนาระดับท้องถิ่น
ความยุ่งยากเกี่ยวกับการชำระหนี้ ในต้นปี ๒๕๒๓ ทำลายอุตสาหกรรม การพัฒนา อย่างหนัก การช่วยเหลือ ประเทศที่กำลังพัฒนา ซึ่งมาในรูปการให้กู้ยืมเงิน ในอัตราดอกเบี้ย ที่เกือบเท่าตลาด ทำให้ ประเทศบางประเทศ ไม่สามารถชำระหนี้สินได้  ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีปัญหาต่าง ๆ ประดังเข้ามา เช่นปัญหาการใช้เงินคืน ปัญหาประชากรเพิ่มขึ้น อย่างรวดเร็ว และปัญหาน้ำมันแพง เมื่อประเทศยากจนเพิ่มขึ้น เป็นทวีคูณใน พ.ศ. ๒๕๒๗ หลายประเทศในลาตินอเมริกา ประสบชะตากรรม ถึงกับล้มละลาย
ภายใต้การนำของประธานาธิบดีรีแกน รัฐบาลอเมริกัน มีความโน้มเอียง ไปในทางส่งเสริม การประกอบธุรกิจ โดยเอกชน และการปฏิรูปตลาด ไอเอ็มเอฟ และธนาคารโลก เสนอโครงการ การปรับตัว (SAP) และได้นำโครงการนี้ ออกใช้เพื่อช่วยผดุงเศรษฐกิจ ที่กำลังล้มลุกคลุกคลาน เพราะไม่มีการชำระหนี้ แต่ก่อนที่จะได้รับความช่วยเหลือ ทางการเงิน (เงินกู้) รัฐบาลลูกหนี้ จะต้องตัดรายจ่ายในบริการทางสังคม เช่นการศึกษา และสาธารณสุขลง กับให้เน้นความสำคัญ ในทรัพยากร ที่เกี่ยวข้องกับการส่งออก ของธุรกิจส่วนเอกชน และจัดตั้งหรือปฏิรูป สถาบันประชาธิปไตยเสียใหม่ ตามทฤษฎี รัฐบาลลูกหนี้ จะสามารถชำระหนี้ได้ด้วยเงิน ที่ไหลทะลักเข้าประเทศ จากการลงทุนของต่างชาติ ที่เชื่อถือ ในสเถียรภาพ ทางเศรษฐกิจ และการเมือง ของรัฐบาลลูกหนี้ ในทำนองเดียวกัน การปฏิรูปเหล่านี้ ก็เปิดตลาดใหม่ ให้แก่ประเทศตะวันตก แต่เมื่อดูในทางตรงกันข้าม ประเทศที่กำลังพัฒนา จะเพิ่มพูน การพึ่งพาอาศัย เงินทุน และตลาดต่างประเทศมากขึ้น คนยากจน ในประเทศเหล่านี้ ก็ต้องประสบ ความลำบากมากขึ้น ด้วยความจำเป็น โครงการพัฒนาระดับท้องถิ่น ซึ่งเริ่มต้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๓ ต้องดำเนินการต่อไป ตลอดปี ๒๕๒๓ และ ๒๕๓๓ เพื่อช่วยเหลือคนยากจน แบกภาระโครงการ การปรับตัว (SAP) ดังกล่าว
การพัฒนาที่ทำติดต่อกันมานานถึง ๕๐ ปีถูกวิจารณ์อย่างหนัก ใน พ.ศ. ๒๕๓๓ ประชาชนส่วนหนึ่ง แสดงความเป็นปฏิปักษ์ ต่อโครงการพัฒนา ชนกลุ่มนี้กล่าวหาว่า โครงการพัฒนา ทำให้ความเหลื่อมล้ำ ต่ำสูง ระหว่าง คนมีกับคนจน เพิ่มขึ้น แทนที่จะช่วยคนจน หรือทำให้ความแตกต่าง ระหว่างคนมีกับคนจน น้อยลง องค์การ เอ็น จี โอ หรือ องค์การที่ไม่ใช่รัฐบาลได้เรียกร้องให้ ไอ เอม เอฟ และตลาดโลก หยุดอิทธิพลต่อกิจการพัฒนา ระหว่างประเทศ 
ในการประชุมธนาคารโลกและ ไอ เอม เอฟ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๕ประธานาธิบดี บุช ประกาศความตั้งใจ ที่จะเพิ่มความช่วยเหลือ ต่างประเทศขึ้น ปีละ ๕ พันล้านเหรียญดอลลาร์ (ภายในระยะเวลา ๓ ปี) นับเป็นเงินช่วยเหลือ จำนวนมากที่สุด ใน ๓๐ ปี แต่ก็มีปัญหาตามมาว่า จะกระจายเงินช่วยเหลือเหล่านั้นอย่างไร

วัฒนธรรมและท้องถิ่น

ตามปกติอุตสาหกรรมการพัฒนา ตั้งข้อสมมติฐานว่า ทุกประเทศในโลก จะมีการพัฒนาคล้าย คลึงกัน ถ้าหากว่ามีโอกาส ได้รับความช่วยเหลือทางการเงิน และเทคโนโลยี ข้อสมมติฐานนี้ ทึกทักเอาว่า คนในวัฒนธรรมต่าง ๆ มีความสามารถ และความต้องการเช่นเดียวกันกับ คนในซีกโลกตะวันตก จึงควรจะมีการพัฒนา คล้ายคลึงกับประเทศอุตสาหกรรม ในซีกโลกตะวันตก แต่ตรงกันข้าม การพัฒนาคุณภาพชีวิต ของคนธรรมดาสามัญ ย่อมต้องเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม และประเพณีของท้องถิ่น วิธีการที่อาศัยวัฒนธรรม และประเพณีนิยม จึงน่าจะเป็นหนทาง ที่ดีกว่าวิธี “มีดตัดขนม” ที่องค์การพัฒนาทั้งหลายทำอยู่ ทั้งนี้ ก็เพราะว่า วัฒนธรรม และประเพณี ได้รวมเอาความหลากหลาย ในประวัติศาสตร์ ความเป็นมาของคน ทรัพยากรธรรมชาติ ความสามารถ และความกระตือรือร้น ของคนที่จะพัฒนาตนเอง

ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมที่เป็นโครงสร้างของการพัฒนา
	การพัฒนาตามแบบตะวันตกไม่สามารถนำไปใช้ในประเทศต่าง ๆ ให้เกิดผล อย่างในประเทศตะวันตกได้ ก็เพราะการพัฒนาทางเศรษฐกิจ อย่างรวดเร็ว ในอเมริกาและยุโรป เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยจำเพาะ ที่ไม่สามารถเลียนแบบได้ นั่นคือการปฏิวัติอุตสาหกรรม นักเขียนคนหนึ่ง (มาเรีย มีส) กล่าวว่า “ความพยายาม ที่จะตามให้ทัน”(ประเทศตะวันตก) เป็นความเชื่อเลื่อนลอย เพราะการพัฒนาแบบนั้น ไม่มีจุดเริ่มต้น เส้นทาง และจุดจบ พวกมาร์กซิสสมัยใหม่ กล่าวว่า ไม่มีวันที่โลกที่ ๓ จะเดินตามทางของโลกตะวันตกได้ เพราะความเห็นแก่ตัว หรือการแสวงหาประโยชน์ส่วนตัว ได้ก่อให้เกิด โครงสร้างที่เรียกว่า อาณานิคม ด้วยโครงสร้างนั้น เมื่อประเทศหนึ่งพัฒนา ก็จะทำให้เกิดประเทศ ที่ด้อยพัฒนา และประเทศ ที่ได้ชื่อว่า “พัฒนา” เมื่อหลังสงครามโลก ครั้งที่สอง ก็คือ ประเทศที่เคยมี อาณานิคม นั่นเอง
	ประเทศพัฒนาที่ได้รับการยกย่องว่าเป็น “แบบอย่าง” มีความเชื่อแบบตะวันตก ที่ว่ามาตรฐานการครองชีพ ที่สูงส่ง คือการได้ใช้วัตถุ ที่ทันสมัย และเพราะว่า ตลาดเป็นกลไกสำคัญ ในการตีราคาค่านิยม การครอบครองวัตถุ (ที่ทันสมัย/ ราคาแพง) จึงเป็นสัญลักษณ์ ของความสำเร็จ
	ตรงกันข้าม จุดหมายปลายทางของกลุ่มอโศกไม่ใช่อุดมคติตะวันตก ที่ว่าสะสมวัตถุ ที่มีคุณค่าและราคาแพง เพื่อเอาไว้แสวงหา ความสะดวกสบาย แต่อโศกเดินตามคติ ทางพุทธศาสนาที่ว่า ละการยึดติดวัตถุทางโลก และเข้าให้ถึงอิสรภาพทางวิญญาณ ดังนั้น ความพยายามที่จะพัฒนาตนเอง ชุมชน และสังคมรอบข้าง ของชาวอโศก จึงสะท้อนให้เห็นเด่นชัด ถึงอุดมคติทางพุทธข้อนี้ 
ผู้เขียนยกคำพูดของ ส. ศิวรักษ์ ที่สนับสนุน “การพัฒนาที่แท้จริง” ตามแนวความคิดทางพุทธซึ่งมีใจความว่า
การพัฒนาต้องมุ่งไปที่การลดตัณหา หลีกเลี่ยงความรุนแรง และพัฒนาจิตวิญญาณ แทนที่จะมุ่งไปที่วัตถุ...... มีผู้เข้าใจ ความหมายของการยกระดับ คุณภาพของชีวิต แตกต่างกัน ในทัศนของวัตถุนิยม เมื่อมีความอยากเพิ่มขึ้น ก็จะมีการพัฒนายิ่งขึ้น แต่ในทางพุทธ เมื่อมีความอยากน้อยลง ก็อาจจะมีการพัฒนายิ่งขึ้น
ส. ศิวรักษ์ อาจได้รับอิทธิพลจาก มหาตม คานธี ผู้ซึ่งเห็นว่า ความสำคัญของการเจริญ ทางอุตสาหกรรมและเศรษฐกิจ ไม่ใช่แนวทางเดียวกันกับ ความมุ่งมาด ปรารถนาทางวิญญาณ ของคนอินเดีย ซึ่งดำเนินชีวิต ตามประเพณีฮินดู
	อนึ่ง เศรษฐกิจขนาดย่อมเพื่อการยังชีพ อาจมีวัตถุประสงค์ในการพัฒนา แตกต่างออกไป จากเศรษฐกิจ ขนาดใหญ่ ที่ต้องอาศัยตลาดกว้างขวาง มีผู้สังเกตว่า กสิกรในประเทศโคลัมเบีย ทำกสิกรรมเพื่อ “อยู่รอด” โดยไม่หวัง “กำไร” แต่อย่างใด เศรษฐกิจแบบนี้ มุ่งหมายที่จะผลิตของใช้ ให้พอเพียงกับความต้องการ ภายในระบบเท่านั้น ถ้าหากใช้ไม่หมด ก็ถือว่า เป็นความก้าวหน้า การประหยัด จึงเป็นค่านิยม ที่สูงส่ง ชุมชนอโศก ก็เช่นเดียวกัน ดำเนินชีวิต ตามแบบที่เรียกว่า “เศรษฐกิจพอเพียง” แต่อโศกสละส่วนที่เหลือ ให้แก่สังคม โดยมุ่งหวัง “ความก้าวหน้าทางวิญญาณ” เป็นใหญ่
	คนที่ต้องพึ่งพาอาศัยสิ่งต่าง ๆ มากมายในการยังชีพ อาจเห็นว่า การดำรงชีวิต แบบพอเพียง เป็นความยากจน และจำเป็นที่จะต้องพัฒนา แต่นักเขียนสตรีคนหนึ่ง (วันทนา ศิวะ) เห็นว่า
เราควรแยกความยากจนแบบการมีชีวิตอย่างพอเพียง ออกจากความยากจน ในทรัพย์สิน ซึ่งสืบเนื่องมาจากการไม่มีอะไร จะครอบครอง หรือสูญเสีย สิ่งครอบครอง ไปทั้งหมด ความยากจน ที่รู้จักกัน ตามวัฒนธรรมไม่จำเป็นต้อง เป็นความยากจน ในวัตถุเสมอไป ตราบใด ที่มีปัจจัยที่จำเป็น ในการครองชีพ และหามาได้ ด้วยตัวเองไม่ใช่ความยากจน ตามความหมายของการขาดปัจจัย ในการยังชีพ 

อโศกเป็นตัวอย่างรูปธรรมของคำกล่าวข้างต้น ชุมชนศีรษะอโศกดูคล้าย ๆ กับหมู่บ้านยากจน ในชนบทเมื่อเปรียบเทียบ กับกรุงเทพฯ ซึ่งมีการพัฒนา อย่างทันสมัย แต่ในขณะที่กระบวนการอโศก ท่องคำขวัญ “กล้าจน” ให้คนซึ่งนิยมวัตถุฟัง อโศกไม่ได้หมายถึง การขาดปัจจัยที่จำเป็น ในการยังชีพ แต่อย่างใดเลย ดังนั้น ค่านิยม และวัตถุประสงค์ (ของคำว่าพอเพียง สะสมความร่ำรวย หรือตรัสรู้ทางวิญญาณ) อาจกำหนดรูปแบบ ของการพัฒนา ผิดแผกแตกต่างกันไป

ทางเลือกที่เหมาะเจาะกับวัฒนธรรมท้องถิ่น
	โครงการพัฒนาทั้งหลาย มักถือเอาการพัฒนาท้องถิ่น เป็นสิ่งสำคัญโดยรวบรวมเอาความสามารถ ทรัพยากรธรรมชาติ และภูมิปัญญาของท้องถิ่นมาใช้ โครงการหนึ่งเรียกว่า เอที (AT) คือการใช้เทคโนโลยี ที่เหมาะสม (AT –appropriate technology) เช่น การใช้เตาถ่าน ในการหุงต้มตามชนบท (แทนที่จะใช้เตาแก๊ส ให้สิ้นเปลืองโดยใช่เหตุ หรือยุ่งยาก ในการหาแก๊สมาใช้) โครงการนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อกระตุ้นโลกที่ ๓ หรือประเทศด้อยพัฒนา ให้เพิ่มผลผลิตของท้องถิ่น โดยไม่ต้อง รอพึ่งโครงการหลัก หรือการช่วยเหลือ จากต่างประเทศ เอทีได้เปรียบโครงการหลัก ตรงที่สามารถใช้ต้นทุนต่ำ และใช้เทคโนโลยีพื้นบ้าน อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่า เอที จำเป็นต้องใช้ ภูมิปัญญาของท้องถิ่น แต่อย่างเดียว เทคโนโลยีใด ที่มีประโยชน์ และเข้ากันได้ กับความเชื่อถือ ค่านิยม และความเหมาะสม ในทางปฏิบัติ ก็นำมาประยุกต์เข้ากับ วิถีชีวิตของท้องถิ่น การพัฒนา ตามแบบอโศก ก็ใช้วิธีนี้ คือ บางส่วน มาจากวัฒนธรรมไทย ตามประเพณี บางส่วน มาจากความคิดของ ประเทศตะวันตก เช่น การอนุรักษ์ สิ่งแวดล้อม และเทคนิคการตลาด บางส่วน มาจากประเทศญี่ปุ่น เช่น การกสิกรรมธรรมชาติ เหล่านี้เป็นต้น สรุปก็คือ อโศกคัดเลือกเอาความคิด และเทคนิคดี ๆ จากทั่วโลก มาผสมผสานกับของพื้นบ้าน ปรับปรุงให้เป็นโครงการใหม่ ที่ใช้ได้ผล
	วิถีชีวิตของอโศก เป็นตัวอย่างวิธีการพัฒนา แบบอาศัยวัฒนธรรมและท้องถิ่น ที่ชุมชนนั้น ตั้งอยู่ นั่นคือ มีพุทธศาสนา และค่านิยมของไทย เป็นพื้นฐาน  มีการเลี้ยงชีพ แบบชาวไร่ชาวนา ซึ่งศีรษะอโศก ปฏิบัติได้เหมาะเจาะ เข้ากับสิ่งแวดล้อม อันมีประชากรส่วนใหญ่ (มากกว่า ๖๐ เปอร์เซ็นต์) เป็นชาวชนบท 
อย่างไรก็ตาม การพัฒนาที่อาศัยวัฒนธรรมและท้องถิ่นเป็นที่ตั้ง ไม่เพียงแต่รวบรวม เอาภูมิปัญญา ความเชื่อถือ การปฏิบัติ และทรัพยากรท้องถิ่น เท่านั้น ยังต้องอาศัยสิ่งอื่น ประกอบด้วย เช่นความต้องการ ที่จำเพาะเจาะจง และเป้าประสงค์ ของประชาชน การพัฒนาแบบอโศก ใช้วิธีการแบบองค์รวม ที่สมาชิกแสดงสิทธิที่ต้องการ เป็นตัวของตัวเอง มีอาณาเขต มีเอกลักษณ์ และมีวิสัยทัศน์ในอนาคตของตน การพัฒนาแบบนี้มีพลัง และมีผลยืดยาว ดังนั้น จึงมีศักยภาพ ที่จะยกระดับ คุณภาพชีวิตหรือความเป็นอยู่ ของคนธรรมดาสามัญได้ดี

เครื่องวัดการพัฒนา

	เมื่อพูดถึงการพัฒนา คนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่า การพัฒนาเศรษฐกิจ จะช่วยแก้ปัญหา ความยากจน คำพังเพยที่ว่า “การพัฒนาคือความเจริญทางเศรษฐกิจ” เป็นความคิดที่มีรากฐานมาจาก ค่านิยมของการสะสมวัตถุ และไม่นับวัฒนธรรม ว่าเป็นองค์ประกอบ ของการพัฒนา ข้อความต่อไปนี้ ชี้ให้เห็น ความขัดแย้งกันอยู่ ๒ ประการคือ (๑) นโยบายเศรษฐกิจมหาภาค ที่ผลักดันให้เศรษฐกิจเจริญเติบโต (เช่นการส่งผลผลิต ออกขายต่างประเทศ และนโยบายการค้าเสรี) แต่เป็นนโยบาย ที่ไม่ค่อยคำนึงถึง สวัสดิ์ภาพของคนธรรมดาสามัญ และอาจทำให้คนยากจน ลำบากยิ่งขึ้น  (๒) มาตรฐานการวัด ความเจริญเติบโต ทางเศรษฐกิจโดยใช้ จี ดี พี หรือผลผลิตทั้งมวล ภายในประเทศ เป็นเครื่องวัด (GDP -gross domestic product) แต่ จี ดี พี มีตำหนิ ตรงที่ไม่ได้บอกแน่ชัดว่า ผลผลิตเกิดจาก ความเจริญเติบโต ทางเศรษฐกิจโดยตรง หรือ เพราะคนมีสวัสดิ์ภาพดีขึ้น การหาเลี้ยงชีพที่ถูกต้อง ก็เป็นปัจจัยหนึ่ง ที่สามารถยกระดับ ผลผลิตได้ และทำให้ จี ดี พี เพิ่มขึ้น

ปัญหาเกี่ยวกับเศรษฐกิจมหาภาค
	ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๓ เป็นต้นมา องค์การพัฒนาระหว่างประเทศ พยายามทำให้เศรษฐกิจ ทั่วโลกเกี่ยวพันกัน ทั้งนี้ก็เพื่อช่วยเหลือ ประเทศบางประเทศ ที่มีเศรษฐกิจขึ้น ๆ ลง ๆ และเพื่อให้ประเทศเหล่านั้น มีเสถียรภาพ และเจริญเติบโตในทางเศรษฐกิจ แต่ขณะที่การลงทุน และตลาดต่างประเทศ กำลังเฟื่องฟู นักวิชาการ และพวกหัวรุนแรง กลับโจมตี โครงการเศรษฐกิจมหาภาค ที่ส่งเสริมการส่งออก และการค้าเสรี เขาวิจารณ์ว่า การกระทำเช่นนั้น ขาดการใส่ใจ ในความเป็นอยู่ ของคนธรรมดาสามัญ นักเขียนชาวอินเดีย คนหนึ่ง (วันทนา ศิวะ) ตั้งคำถาม “เศรษฐกิจโลก มีวัตถุประสงค์อะไร? เสรีภาพทางการค้า หรือว่า เสรีภาพที่จะมีชีวิตอยู่รอด”  เธอกล่าวต่อไปว่า
เสรีภาพทางการค้าในทางกสิกรรมมีจุดมุ่งหมายที่จะสร้างเสรีภาพให้กับบริษัทนานาชาติ ที่จะลงทุน ผลิต และค้าขายผลผลิต ทางการกสิกรรม โดยไม่ต้องจำกัดอยู่กับกฎ ข้อกำหนด หรือความรับผิดชอบใด ๆ ทั้งสิ้น เสรีภาพสำหรับ ธุรกิจกสิกรรมนี้ มีพื้นฐานอยู่บนการปฏิเสธเสรีภาพ ของผู้หญิงชนบท ที่ต้องผลิต ประกอบและ บริโภคอาหาร ตามความต้องการ ของสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรม ของท้องถิ่น

วันทนา ศิวะ วิจารณ์รัฐบาลอินเดีย ที่ยกเลิกเงินสงเคราะห์อาหารราคาถูก แก่สาธารณชน แต่ไปสนับสนุน การค้าเสรี เธอกล่าวว่า ในปี ๒๕๓๔ อินเดียส่งข้าวสาลี ออกนอกประเทศ ๖๗๒,๐๐๐ ตัน แต่ในปีต่อมา หลังจากเปิดตลาดการค้าเสรี อินเดียกลับต้องซื้อข้าวสาลี จากต่างประเทศ ๒,๕๐๐,๐๐๐ ตัน ค่าซื้อข้าวสาลี มากกว่าเงินที่รัฐบาล จ่ายให้ชาวนาอินเดีย ตอนที่มีโครงการอาหาร สาธารณะเสียอีก ทั้งรัฐบาล และประชาชนชาวอินเดีย ไม่ได้อะไรจากการซื้อขายนี้เลย แต่กลับเป็นการโอน ผลประโยชน์จากชาวนาจน ๆ ในอินเดีย ไปให้นักธุรกิจ ชาวต่างประเทศ ที่ร่ำรวยแท้ ๆ
	ในประเทศอื่น ๆ เช่น จาไมก้า ก็มีการตำหนิโครงการพัฒนา ที่อาศัยเศรษฐกิจ มหาภาคเช่นเดียวกัน นักเขียนคนหนึ่ง (เฟ แฮริสัน) กล่าวว่า “นโยบายนี้ สังเวยความต้องการ ขั้นพื้นฐานของประชาชน เช่นการสาธารณสุข การเคหะ (ที่อยู่อาศัย) การศึกษา การสังคมสงเคราะห์ และการรับจ้างทำงานให้แก่ ผู้ประกอบวิสาหกิจ ขนาดใหญ่ และทำการค้าอย่างเสรี”
	ในระหว่างวิกฤตการทางเศรษฐกิจในเอเชียอาคเนย์ เมื่อเร็ว ๆ นี้ ประเทศไทย ได้รับผลกระทบกระเทือน แต่ไม่มากมายนัก หนังสือพิมพ์บางกอกโพสท์ (๙ ธันวาคา ๒๕๔๔) รายงานว่า ตั้งแต่เริ่มวิกฤตการ เป็นต้นมา คนจนในประเทศไทย เพิ่มขึ้น ๓ เท่า รัฐบาลกู้ยืมเงินจาก ไอ เอม เอฟ เพียง ๑๗.๒ พันล้าน (๑ หมื่น ๗ พันล้านกับ ๒๐๐ ล้านดอลลาร์ -ภายใต้เงื่อนไข) พวกสื่อสารมวลชน นักวิชาการ ปัญญาชน และเอ็นจีโอ พากันเรียกร้อง ให้รัฐบาลรีบแก้ไขปัญหา เพราะว่าภาระหนัก จะตกอยู่ที่คนจน พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเป็นห่วง และทรงสนับสนุน การแก้ไขปัญหา ดังกล่าว พระองค์ทรงตรัส เมื่อวันที่ ๔ ธันวาคม ๒๕๔๐ ว่า 
	“การเป็นเสือไม่สำคัญ ที่สำคัญคือต้องมีพอกิน ที่จะมีชีวิตอยู่ได้ และมีเศรษฐกิจ ที่จะให้สิ่งที่พอกิน และมีชีวิตอยู่ได้” 

ปัญหาเกี่ยวกับ จี ดี พี
	ตามปกติสิ่งที่สะท้อนการพัฒนาของประเทศก็คือ จี ดี พี การปรับปรุงทางเศรษฐกิจ เกี่ยวกับการส่งสินค้าออก และการเปิดตลาดเสรี เป็นวิธีหนึ่ง ที่ขยาย จี ดี พี แต่ก็ยังมีสิ่งอื่น ที่ชี้ให้เห็น การพัฒนา ของประเทศ เช่น การศึกษา (จำนวนผู้อ่านออก เขียนได้ ที่เพิ่มขึ้น) อัตราการอยู่รอด ของทารก  สิ่งเหล่านี้ จี ดี พี มักจะมองข้ามไป มีผู้รู้จำนวนไม่น้อย ที่ปฏิเสธการยอมรับ จี ดี พี ว่าเป็นเครื่องวัด การพัฒนา เพราะเหตุว่า มันวัดการเจริญเติบโต ทางเศรษฐกิจ และสวัสดิการ ของมนุษย์ ได้ไม่แน่นอน คณะกรรมการ คำจำกัดความ ของการพัฒนา คณะหนึ่ง วินิจฉัยว่า จี ดี พี เป็นเครื่องวัด ความก้าวหน้า ที่ผิดพลาด เพราะว่า “มันเป็นเพียง จำนวนเงินทั้งหมด ที่ทุกครอบครัว รัฐบาล และการลงทุน ทางธุรกิจ ใช้จ่าย ในการซื้อสินค้า และบริการ แต่ไม่ได้แสดงว่า ใครจะอยู่ดี กินดีหรือไม่” นั่นคือ จี ดี พี ไม่ได้แยกแยะ ระหว่างกิจกรรมที่สร้างสรรค์ กับกิจกรรมที่ทำลาย ตัวอย่าง การตัดต้นไม้ ขายให้ตลาด เป็นการเพิ่ม จี ดี พี แต่ไม่ได้หักค่าที่ป่า ถูกทำลาย มลภาวะ เป็นตัวอย่าง อีกอันหนึ่ง ที่มีค่าทับซ้อน เพราะการผลิต และขายน้ำมัน ทำให้ค่า จี ดี พีเพิ่ม แต่การผลิตน้ำมันนั่นเอง ทำให้เกิดมลภาวะ และค่าใช้จ่าย ในการกำจัดมลภาวะ ก็เป็นส่วน ที่ทำให้ค่า จี ดี พี สูงขึ้นด้วย ในทำนองเดียวกัน อุบัติเหตุรถยนต์ เชื้อโรค อาชญากรรม การหย่าร้าง เหล่านี้ ทำให้ค่า จี ดี พี สูงขึ้น เพราะมันก่อให้เกิด การใช้จ่าย ในการซ่อมรถ การรักษาพยาบาล การป้องกันภัย และการฟ้องร้อง ขึ้นโรง ขึ้นศาล ค่า จี ดี พี ที่สูงลิ่ว อาจไม่ได้สะท้อนปัญหา ของสังคม และสิ่งแวดล้อม ที่ทำลาย ความสุขของประชาชน สรุป จี ดี พี ให้ความสำคัญแก่สินค้า และบริการที่เพิ่มขึ้น มากกว่าสะท้อน สิ่งที่ประชาชน ให้ความสำคัญ เช่น น้ำสะอาด อากาศบริสุทธิ์ และเวลาพักผ่อนหย่อนใจ

การพัฒนาแบบระบบการหาเลี้ยงชีพ
	การค้าเสรีอาจทำให้ค่า จี ดี พี สูงขึ้น แต่ไม่สามารถเลี้ยงปากเลี้ยงท้อง ของประชาชนได้ ความมั่นคง ในการหาเลี้ยงชีพ ต่างหาก ที่จะช่วยยกระดับ คุณภาพชีวิต ของคนทั่วไป ดังนั้น การให้ความสำคัญ แก่ระบบการหาเลี้ยงชีพ แทนที่จะมุ่งแต่ ความเจริญเติบโต ทางเศรษฐกิจ ของประเทศ เพียงอย่างเดียว (เศรษฐกิจมหาภาค) จึงน่าจะดีกว่า วิธีการที่เอาการหาเลี้ยงชีพ เป็นหลัก ในการพัฒนา เป็นการปฏิบัติ ในระบบเล็ก ๆ คล้ายกับวิธีการที่เอา วัฒนธรรมของท้องถิ่น ที่ชุมชนตั้งอยู่ มาเป็นพื้นฐาน ในการพัฒนา
	นักเศรษฐศาสตร์ ๒ ท่าน (โกรน และ เซบสตาด) นิยามระบบการหาเลี้ยงชีพว่า “เป็นการผสมผสาน ระหว่างนโยบายของคนแต่ละคน และครอบครัว ในการที่จะดำรงชีวิต ให้อยู่รอด นโยบายนี้ พัฒนามา ในช่วงระยะเวลาใด เวลาหนึ่ง จากการเสาะแสวงหาวัตถุปัจจัย และโอกาสที่มีอยู่ และทำการเคลื่อนย้ายวัตถุปัจจัย และโอกาสเหล่านั้น ให้เป็นประโยชน์” เช่น กิจกรรมที่เกี่ยวกับ การตลาด การหาแหล่งอาหาร การกู้ยืม การติดต่อทางสังคม การเปลี่ยนนิสัย ในการบริโภค ตลอดจน การใช้เทคโนโลยี ระบบนี้ ให้ผลดีเลิศ เมื่อกลุ่มคน มีความคิดหลากหลาย และระดมความคิด เพื่อหานโยบาย มาใช้ให้เป็นประโยชน์ สำหรับคนยากจน การอยู่รอด เป็นสิ่งสำคัญที่สุด เมื่อรู้สึกว่า ชีวิตอยู่รอด แล้ววัตถุประสงค์ขั้นต่อไป ก็คือความปลอดภัย หลังจากนั้น อาจเขยิบฐานะขึ้นไป ถึงขั้นความเจริญก้าวหน้า  แต่นักวางแผน พัฒนาทั้งหลาย มักไม่คำนึงถึง วัตถุประสงค์ทั้ง ๓  ขั้นนี้ มักกระโดดมุ่งไปที่ ขั้นความเจริญก้าวหน้าทีเดียว 
	การพัฒนาแบบการหาเลี้ยงชีพ อาจเกิดขึ้นโดยวิธีการต่าง ๆ รวมทั้งการลองผิด ลองถูก เพื่อจะรักษาชีวิต ให้อยู่รอด การพัฒนาแบบอโศก ส่วนใหญ่ เกี่ยวกับการสร้าง และรักษาไว้ซึ่ง “สัมมาอาชีวะ” พอ ๆ กับความก้าวหน้า ทางจิตวิญญาณ อันที่จริง การพัฒนาทางวัตถุ และจิตวิญญาณ เป็นสิ่งที่อาศัย ซึ่งกันและกัน นโยบายที่อโศก ใช้พัฒนาการหาเลี้ยงชีพ สำหรับสมาชิก และคนภายนอก ก็เช่นเดียวกัน คือการศึกษา หลักศีลธรรม การฝึกอาชีพ และการประยุกต์วิชา หรือเอาหลักวิชาการ มาใช้ให้เกิดประโยชน์เช่น การฝึกอาชีพ ๓ อย่าง ที่จะช่วยชาติ ทุก ๆ วัน ชาวอโศกจะฝึกความ “ขยันและใช้น้อย” การแบ่งปันทรัพยากร และการทำประโยชน์ ให้แก่สาธารณะ โดยผ่านระบบบุญนิยม การทำงานร่วมกัน และร่วมตัดสินใจ ความพยายาม ที่จะพึ่งตนเองโดยการนำเอา วิธีการต่าง ๆ รวมทั้งการทดลอง มาขัดเกลา ให้เข้ากับ สถานะของตน เหล่านี้เป็นต้น ชุมนุมอโศก ได้ยืนหยัดมาแล้ว ตลอดเวลากว่า ๓๐ ปี และขณะที่ประเทศไทย ประสบภาวะวิกฤติ ทางเศรษฐกิจ (จนต้องกู้เงินจาก ไอ เอม เอฟ) อโศกแทบไม่ได้รับผลกระทบ กระเทือนเลย จึงน่าจะแสดงให้เห็นว่า การพัฒนาแบบระบบการหาเลี้ยงชีพ เป็นกุญแจสำคัญ ที่จะปรับปรุงชีวิต ของคนธรรมดาสามัญ ในระยะยาว ได้ดีกว่าการพัฒนา ทางเศรษฐกิจ แต่อย่างเดียว

สรุป

	ในบทนี้ผู้เขียนพยายามชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาแบบการหาเลี้ยงชีพ ของอโศก เป็นการพัฒนาแบบที่อาศัย วัฒนธรรม และท้องถิ่น เป็นพื้นฐาน มีจุดศูนย์รวมอยู่ที่การหาเลี้ยงชีพ แทนที่จะเป็น การหาความเจริญ ทางเศรษฐกิจ ขณะเดียวกัน ก็เป็นการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม สร้างแรงดลใจภายใน และสามารถ ทำให้เกิดความสำเร็จ พร้อมทั้งการทำนุบำรุงรักษา อโศกไม่ได้ตั้งใจทำแบบอย่าง การพัฒนาให้แก่โลก หรือที่หนึ่งที่ใด ในประเทศไทย ซึ่งพร้อมทึ่จะลอกแบบ  ตรงกันข้าม โครงการนี้ ต้องการการวิจัย และสนับสนุน ให้หาวิธี ที่แตกต่างออกไป เพื่อใช้กับสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม ที่แตกต่างกัน เพราะว่าปัญหาที่ต่างกัน ย่อมอาศัยวิธีแก้ ที่ต่างกัน ในที่สุด จะมีแบบต่าง ๆ เกิดขึ้น ซึ่งเริ่มต้นมาจาก “รากหญ้า” และมีความสำเร็จ เช่นอโศก

	สุดท้าย ผู้เขียนกล่าวว่า ขณะที่อโศกประสบความสำเร็จ อย่างมากมาย ในการยกระดับชีวิต ของคนธรรมดาสามัญ ยังมีสิ่งอื่น ที่สำคัญกว่า การพัฒนาวัตถุ นั่นคือ การพยายามอย่างจริงจัง ที่จะพัฒนาตนเอง ให้เป็นคนดีกว่าเก่า ให้เป็นคนที่เต็มไปด้วย ศักยภาพ โดยการดำเนินตามทางพุทธิ ดังนั้น สำหรับชาวอโศก ผู้ซึ่งพยายามเป็น “คนดี” –พึ่งตนเอง และเสียสละ เพื่อแก้ปัญหาสังคม- การพัฒนาทางวัตถุและจิตวิญญาณ จึงแยกกันไม่ออก  

ปัจฉิมลิขิต

	ผู้เขียนรวบรวมข้อมูลในการเขียนหนังสือเล่มนี้ โดยการสังเกต สัมภาษณ์ และทำกิจกรรมร่วมกับ สมาชิกของชุมชน ศีรษะอโศก ในขณะที่เธออาศัย อยู่ในชุมชนนั้น ทุกครั้งเมื่อจบการสัมภาษณ์ผู้เขียน ขอให้ผู้ถูกสัมภาษณ์ กล่าวเพิ่มเติม สิ่งที่ไม่ได้สัมภาษณ์ ต่อไปนี้เป็นคำแถลง ของสมาชิกบางคนที่ผู้เขียน เลือกเอามาพิมพ์ไว้ในท้ายเล่ม

อา วิชัย
สิ่งสำคัญที่สุดและน่าสนใจที่ควรรู้เกี่ยวกับอโศกก็คือ อโศกยังไม่ดีพร้อม โลกไม่มีอะไรดีพร้อม อโศกกำลังเดินอยู่บนเส้นทาง เรากำลังฝึกฝนตัวเราเอง ดังนั้น อย่าผิดหวัง เมื่อเราทำอะไรไม่ถูกต้อง ผมคิดว่า ถ้าทุกคนรู้และเชื่อ ในความคิดของอโศก –ความมุ่งหมายของอโศก- และสามารถทำได้ อโศกจะเป็นสังคม ที่สมบูรณ์ทีเดียว –ในเวลา ๕๐๐ ปี (หัวเราะ) ผมคิด- ผมไม่ชอบเมื่อได้ยินใครพูดว่า “โอ อโศกดี ดีแล้ว ดีมากจริง ๆ” เพราะอโศก ยังไม่ดีพร้อม เพียงแต่กำลังเดิน อย่าเพิ่งลิงโลด (ว่าอโศกเป็นหนทางที่วิเศษ) เพราะว่าอโศก ยังไปไม่ถึง จุดมุ่งหมายนั้นเลย

อา อ้าย
ผมทำใจได้เรียบร้อยแล้ว โอเค ผมขอบคุณในความพยายามของชาวอโศก ผมเชื่อว่า เขาเป็นคนดี  ผมเชื่อในจุดหมาย ปลายทางของพวกเขา ว่าเป็นสิ่งที่ดี ผมเชื่อว่า เขาไม่มีเป้าประสงค์ สำหรับตัวเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง คนที่เป็นหัวใจสำคัญ พระโพธิรักษ์ เป็นคนดีมาก ถ้าผมต้องเชื่อใครสักคน ผมจะเชื่อคนอโศก และคนมอร์มอนของผม –คนซึ่งชี้ให้ผมเห็นว่า เขาเดินถูกทาง เดินตามทางที่ถูกจริง ๆ เพราะว่าบางคน ผมรู้ว่าเขาเป็นคนอโศก หรือมอร์มอน แต่เขาไม่ได้ปฏิบัติ

เอม	
สิ่งที่สำคัญคือ-ในอนาคต ถ้าเผื่อผู้นำของอโศกไม่อยู่อีกต่อไป นั่นคือ ท่านมรณภาพ อโศกจะเป็นอย่างไร ? นี่สำคัญนะ เพราะว่า สำหรับตัวผมเอง ความคิดของผม ยังไปไม่ถึงตอนนั้นเลย ผมยังมองไม่เห็นว่า ตอนนั้นเป็นอย่างไร แต่ผมรู้ว่ามันสำคัญ สมมติว่าอโศกไม่มีผู้นำ มันจะเหมือนเดิมไหม? เราจะนับถือสมณะ และผู้ใหญ่ไหม? (ผู้เขียน: ใช่ ถ้าไม่มีผู้นำ ถ้าท่านมรณภาพ อะไรจะเกิดขึ้น ชาวอโศกต้องรับผิดชอบตัวเอง เขาต้องเชื่อ. .)  เขาต้องมีความเชื่อมั่น
อาคมไว
จริง ๆ แล้วผมไม่มีอะไรนะครับ แต่สังคมนี้เป็นสังคมที่ทุกคนมีความตั้งใจจริง มีจิตวิญญาณอย่างเดียวกัน เป็นสังคม ที่เรามาพัฒนา สิ่งที่เกี่ยวกับจิตวิญญาณ ทุกคนมาที่นี่ เพื่อที่จะใกล้ชิด กับศาสนา ทุกคนมีความรู้สึกว่า การอยู่ใกล้วัด มีโอกาสพัฒนาจิตใจของเรา ได้สูงกว่า ๑๐๐ ตอนเช้า เราสามารถฟังธรรม ประชุม หรืออะไรก็ตาม ที่สามารถขัดเกลา จิตใจของเรา ดังนั้น ชุมชนใด ที่ไหนก็ได้ ที่ชาวอโศก ก่อตั้งขึ้น มีวัดเป็นหลัก ในการทำงานของเรา หรือในสิ่งที่เราทำ นั่นคือ สิ่งสำคัญที่สุด คือศาสนา –ในการทำงานของชาวอโศก เรายึดถือศาสนาเป็นหลัก

อาแก่นฟ้า
สิ่งที่สำคัญที่สุด ที่ผมเคยกล่าวมาแล้วก็คือ สิ่งที่ยากที่สุด ที่มนุษย์พึงกระทำ มันยากที่สุด ที่มนุษย์จะทำ แต่ก็สามารถทำได้... จริง ๆแล้ว มันเป็นสิ่งที่ค่อนข้างยาก สำหรับคนที่ ยังไม่เข้าใจ แต่ก็ง่าย สำหรับคนที่ เริ่มรู้จักทำ เริ่มต้น เราต้องเข้าใจเสียก่อนว่า ศีลคืออะไร...เมื่อเราถือศีล ๕ ลดละอบายมุข กินมังสวิรัติ เราก้าวต่อไปอีกก้าว – ขึ้นอยู่กับตัวเอง อย่างมาก นะครับ เราต้องลดละสิ่งนี้ เราลดสิ่งประดับร่างกาย ลดสิ่งอื่น ๆ อีก แล้วขยันเพิ่มขึ้นอีก นี่เป็นหนทาง แต่คนที่ยังใหม่อยู่ อาจจะต้องเริ่มต้นที่จุดนี้ –ถือศีล ๕ ละอบายมุข และกินมังสวิรัติ เขาต้องไต่ขึ้น จากที่นี่ก่อน

อาทางบุญ
ฉันไม่รู้จะพูดอะไรอีก ฉันพูดหมดแล้ว ทุกคนที่มาที่นี่ รวมทั้งฉันด้วย ทุกคนในโลก ต่างต้องการ ที่จะเป็นคนดี แต่เขาเพียงแต่คิดเท่านั้น เขาไม่ได้มองให้ลึกลงไป...ฉันคิดว่า คนสมัยนี้ขี้เกียจ แม้แต่จะคิด ถ้าหากเขาขยันคิด ขยันไตร่ตรอง เขาจะไม่ทำบาป เขาจะเห็นว่า โอ ก็เพราะคนนี้ทำสิ่งนี้ จึงได้รับผลนี้ เขาไม่ต้องมองไกล- ที่นั่น รอบ ๆ บ้านเขาเอง คนทุกวันนี้สับสน หัวสมอง ปนกันยุ่ง เขาไม่มีเวลาเป็นตัวของตัวเอง เขาไม่มีเวลาทบทวนว่า เขาทำอะไรผิดบ้าง คนข้างนอก ถ้าเขาทบทวนตัวเอง ว่าเขาหลงผิดไปทางไหน แล้วแก้ไขเสีย ปรับปรุง และเปลี่ยนแปลง ก็จะได้ผล เขาจะเริ่มต้นเป็นคนดี เขาจะแสวงหาสิ่งที่ดี เหมือนที่ฉัน ได้ทำมา ฉันคิดว่า ฉันพบแล้ว ฉันพบแล้ว และจะไม่ไปที่ไหนอีกแล้ว แต่ฉันจะไม่หยุดทำดี ดังนั้น ฉันอยากให้ทุกคน อยากจะไว้วางใจ ทุก ๆ คนให้พิจารณา สิ่งที่ทำ และผลที่ได้รับ ให้ทุกคนมองคนอื่น เห็นอกเห็นใจผู้อื่นเหมือนกับ มีหัวใจเดียวกัน  เข้าใจซึ่งกันและกัน –เขาเหมือนเรา และเราก็เหมือนเขา ครั้นแล้ว คนก็จะมีความเมตตา ซึ่งกันและกัน สังคมก็จะมีสันติสุข ฉันคิดว่า มันต้องเป็นอย่างนี้ นะ

อาเจนจบ
ผมเชื่อว่าคุณ ขณะนี้ผมไม่ทราบว่าคุณมีความคิดอย่างไร เกี่ยวกับการปฏิบัติธรรมที่นี่ แต่ผมอยากจะ ให้คุณเชื่อว่า อย่างที่คุณกำลังทำ วิทยานิพนธ์นี้ สิ่งที่คุณศึกษาที่นี่ ผมอยากให้คุณศึกษา อย่างจริงจัง จนเข้าใจ จนกระทั่ง คุณเห็นคุณค่า และเอาไปใช้กับชีวิตของคุณ และเป็นตัวอย่างที่ดี (ให้แก่คนอื่น)

อาสัมพันธ์
สิ่งสำคัญที่ผมอยากพูดก็คือว่าคนทุกคน มีอิสระที่จะตัดสินใจ ว่าจะดำเนินชีวิตอย่างไร จูลี่ ถ้าคุณคิดจะช่วยสังคม ช่วยประเทศชาติ ช่วยมนุษย์ ช่วยพลโลก ผมอยากให้คุณตัดสินใจ ทำสักอย่าง คือ คุณสามารถ ช่วยคนอื่นได้ 

มั๊วะ
ผมอยากให้คุณเชื่อว่า อเมริกาจะต้องเผชิญกับวิบากกรรม เช่นว่า วันหนึ่งอเมริกาต้องเผชิญกับ สภาพที่การค้าขาย ตกต่ำถึงที่สุด ลำบาก หมดทางช่วยเหลือ ผมอยากให้คุณรีบออกจากอเมริกาเสียเร็ว ๆ (มั๊วะหัวเราะ จุดประกายคำพูด อย่างเอาจริงเอาจัง)

อาไพรศีล
ฉันอยากจะพูดเรื่องการป้องกันรักษาทรัพยากรของโลกนะคะ เดี๋ยวนี้ ทรัพยากรในโลกของเรา ลดลงเรื่อย ๆ ยกตัวอย่าง ป่าไม้ เราใช้มันมากเกินไป และทำให้เกิดสารพิษ ที่เป็นอันตรายแก่สุขภาพ ของสัตว์ และคนเพิ่มขึ้น   นะคะ ถ้าเราลดการใช้พลังงาน ใช้ทรัพยากรน้อยลง ปรับปรุงและหาทาง ที่จะทำให้มีชีวิต อยู่กับธรรมชาติ และเราไม่จำเป็นต้องใช้ เทคโนโลยีมาก – มากกว่าที่จำเป็น มันจะทำให้โลกของเรา ไม่ต้องกังวล สารพิษก็จะลดลง การแข่งขัน การแก่งแย่งทรัพยากร ก็จะมีน้อย เราไม่ต้องปล้นกัน เพื่อแย่งอาหาร และวัตถุดิบ เราจะมีสันติภาพ และความสุข 

อาอ้อย
ฉันเชื่อในตัวคุณและวิทยานิพนธ์ของคุณ ฉันอยากให้สังคมแต่ละแห่งในโลกนี้ คิดนึกตรึกตรองให้ดี ในเรื่องมนุษยชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ผู้ที่ศึกษาสูง ๆ ฉันอยากให้เขามองดู คนที่ด้อยการศึกษาบ้าง คนที่ไม่มีโอกาส ฉันอยากให้สังคม และผู้มีการศึกษา คิดถึงเขาให้มาก เพื่อที่เราจะอยู่ร่วมกัน ด้วยความสุข นั่นทั้งหมดละ

อาชวน
ผมคิดว่าความคิดพื้นฐานของคนอเมริกันและของเรา ในตะวันออก นี้ต่างกัน เรามีพื้นฐาน แตกต่างกัน ผมคิดว่า ถ้าทางตะวันตก พิจารณาความเป็นพี่น้องของโลก นั่นคือ เห็นทุกคนในโลก –ทั้งโลก ไม่ใช่เพียงประเทศนี้ ประเทศเดียว –ว่าเป็นพี่น้องกัน และแล้ว อย่าพยายามที่จะ เช่น เอาผลประโยชน์ ของประเทศอื่นมาเป็นของตน มันจะช่วยให้โลกใบนี้ น่าอยู่ขึ้นอีกแยะ แค่นี้พอแล้วนะ 

อาเปิ้ม
ฉันอยากให้คุณรู้ว่า ฉันรู้สึกอย่างไร ฉันคิดว่าคนในโลกนี้ เป็นพี่น้องกันนะคะ ไม่ว่าประเทศใด ฉันอยากให้คนในโลก คิดอย่างนี้ ถ้าคนคิดอย่างนี้ เขาจะไม่คิดแบ่งแยก หรือเห็นดี ที่จะขัดแย้งกัน เอาของคนอื่น มาเป็นของตนเอง นะคะ พ่อท่านโพธิรักษ์สอนอย่างนั้น ท่านสอนเราว่า ถ้าเราดีจริง เราจะไม่คิดว่า ตัวเราเอง เป็นคนสำคัญที่สุด เราจะให้ประเทศนี้ และประเทศนั้น นะ แต่ทุกวันนี้ คนหยาบ คนตะกละ ตะกละมาก เขาอยากได้มาก และล่วงล้ำอธิปไตย ของประเทศอื่น กระทำอย่างนั้น โดยไม่คิดว่า เขาเป็นพี่น้องกัน เขาคิดว่าคนอื่นต่ำกว่า จึงข่มเหง และเอาประโยชน์เช่นนั้น ฉันคิด ฉันอยากจะเปลี่ยนหัวใจของเขา ฉันคิดว่า ถ้าเราสามารถ เปลี่ยนหัวใจของเขาได้ ให้เขาคิดว่า ทุก ๆ ชาติ ทุก ๆ กลุ่มคนที่มารวมกัน ต่างก็เป็นพี่น้องกัน เขาจะดูแลกัน ด้วยความเป็นมิตร ฉันเชื่ออย่างนี้นะ ฉันอยากจะมีโอกาสพูด กับคนต่างชาติ ฉันอยากจะพูดว่า ฉันอยากให้ท่าน มองดูคน เช่น สมมติ คนที่มีน้อยกว่า –ท่านจะช่วยคนเหล่านี้ได้อย่างไร นะคะ คนที่มีน้อยก็เหมือนกัน เราจะช่วยเขาได้อย่างไร ให้ที่อยู่ ให้ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ระหว่างชาติ ฉันอยากจะเห็นอย่างนี้ ฉันอยากให้ทุกคน เป็นพี่น้องกันจริง ๆ

อาจันทิมา
ฉันเชื่อว่า คุณจะนำข้อความนี้ไปบอกคนอเมริกัน ให้มองทุกประเทศ ทุกระดับ ว่าเราเป็นคนเหมือนกัน คนซึ่งกำลังต่อสู้ อยู่กับความแตกต่าง เช่นเดียวกัน คนซึ่งจะมาเป็นเพื่อนแก่ เจ็บ และตาย เหมือนกัน ดังนั้น เราจึงต้อง พึ่งพาอาศัยกัน แล้วทุกคน จะพบความสุข ในชีวิตนี้ ฉันเข้าใจว่า การหาความสุข ทำได้ยากมาก เพราะคนไม่รู้ว่า ความสุขอยู่ที่ไหน ความสุขอยู่ที่ มีทุกข์น้อย นั่นแหละ คุณเห็นด้วยไหม (หัวเราะ) ถ้ามีทุกข์น้อย ก็อาจมีความสุข แต่ในสภาพที่มีความทุกข์น้อย –เรารู้ความจริง เราตามความจริงให้ทัน –ความทุกข์ไม่มากมาย จนเกินไป...

ท่านดินธรรม
ถ้าทุกคนมีชีวิตอยู่เหนือโลกเช่นนี้ เชื่อแน่ว่า ถ้าเราคิดจะพัฒนาตัวเรา เราจะต้องรู้ปัญหา ทั้งของเราเอง และของสังคม การมีชีวิตอยู่ในสังคม และพยายามจะรู้ปัญหา เราต้องถาม: สังคมนี้มีปัญหาอะไร? ครอบครัวมีปัญหาอะไร? ชุมชนเรามีปัญหาอะไร? เมื่อรู้ปัญหา เราก็ช่วยกันแก้ปัญหา เมื่อเราต้องการ ที่จะช่วยกันแก้ปัญหา ปัญญาก็เกิดขึ้น เป็นการพัฒนาตัวเราเองด้วย สังคมก็จะตั้งอยู่ในความสงบเย็น มันเป็นเช่นนั้นเอง...      

                   * * * * * * * 

Santi Asoke Buddhist Reform Movement : 
Building Individuals. Community , and (Thai) Society 
http://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2010/04/essen01.pdf